Запотека халқы: тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Этностық топ

Сапотектер (Валье-Сапотек: Bën za) – Мексиканың түпкілікті халқы. Халықтың көп бөлігі Оахака штатының оңтүстігінде шоғырланған, бірақ Сапотек қауымдастықтары көршілес штаттарда да кездеседі. Қазіргі уақытта халық саны 400 000-нан 650 000-ға дейін жетеді деп есептеледі, олардың көпшілігі Сапотек тілінің түпкілікті тілдері мен диалектілерінің бірінде ғана сөйлейді. Колумбияға дейінгі дәуірде Сапотек өркениеті Мезоамериканың жоғары дамыған мәдениеттерінің бірі болды және олардың жазу жүйесі болған. Көптеген Сапотек тегінен шыққан адамдар ондаған жылдар бойы АҚШ-қа эмиграциялап келді. Олар Калифорния штатының Лос-Анджелес және Орталық аңғар аймақтарында өздерінің әлеуметтік ұйымдарын сақтап келеді. Сапотектердің төрт негізгі тобы бар: Техуантепек тарлығының оңтүстігінде тұратын истменьос, Сьерра-Мадре-де-Оахаканың солтүстік тауларында тұратын серранос; Оңтүстік Сапотектер, Сьерра-Сурдың оңтүстік тауларында тұратын; және Оахака аңғарының ішінде және төңірегінде тұратын Орталық аңғар Сапотектері.

Атауы

Сапотектер өздерін Бэн За деп атайды, бұл "Халық" дегенді білдіреді.

Он жылдар бойы сапотек атауының сырттан берілген есімі науатль тіліндегі "tzapotēcah" (жекеше түрі – tzapotēcatl) сөзінен шыққан деп есептелді, ол "сапоте ағашының орнының тұрғындары" деген мағынаны білдіреді. Бірақ, UNAM жүргізген соңғы зерттеулер бұл сөздің біріктірілген сөз болуы мүмкін екенін көрсетеді және оны Zapochteca немесе Zaapochteca деп жазу керек, ол "za / zaa" (бұлт) және "pochteca" (саудагер) сөздерінен туындаған.

Тарих

Сапотектердің шығу тегі туралы бірнеше теориялар бар, оның ішінде кейбіреулері, мүмкін, жаулау кезеңінен кейінгі әсерлерден туындаған болуы мүмкін. Бірақ ғалымдар сапотектердің Оахаканың Орталық аңғарында б.з.д. 500–300 жылдары, Монте-Альбан I кезеңінде қоныстанғандығына келіседі. Осы кезеңде сапотектер аймақ халқына қатысты маңызды басқару жүйесін құрды. Монте-Альбан кезеңдері, оның ішінде бес кезеңге бөлінген, б.з.д. 500 жылдан 1521 жылы жаулау уақытына дейін созылды. Дегенмен, «Ежелгі Мезоамерикадағы алғашқы қала» атанған Монте-Альбанның археологиялық қазбалары бұл аймақта б.з.д. 1150 жылға дейін қоныс болғанын көрсетті. Ғалымдар осы жаңалықтар арқылы аймақтың қалыптасу, классикалық және кейінгі классикалық кезеңдерін, оның ішінде үлкен Мезоамерика тарихымен байланыстыра алды. Қалыптасу кезеңі, б.з.д. 500–200 жылдары, Монте-Альбан I және II кезеңдеріне жатқызылады, тұрақтанған елді мекендерге көшумен және күнкөріс үшін ауыл шаруашылығымен айналысумен сипатталады. 200–900 жылдары Монте-Альбан III кезеңінде классикалық кезеңде сапотек өркениетінде әлеуметтік және саяси құрылымдардың дамуына куә болдық. Бұл кезеңде қоғамның мемлекеттік басшылығындағы діни белсенділіктің де артуы байқалды. Кейіннен, 900–1521 жылдары Монте-Альбан IV–V кезеңіндегі «Әскери кезеңде» Мезоамерикалық қоғамдар арасындағы әскери ықпалдың күшеюі мемлекеттерді соғыс пен «соғыс культіне» жетеледі.

Тіл

Сапотек тілдері тобы 60-тан астам сапотек диалектісінен, сондай-ақ оған жақын шатино тілінен құралған. Басты диалектісі – Оңтүстік Оахаканың Техуантепек мойынындағы Тынық мұхитының жағалау жазығында сөйленетін Истмус сапотек тілі.

Дін

Бүгінде сапотектердің көпшілігі католик дінін ұстанады, бірақ олардың ежелгі сенімдері мен дәстүрлері, мысалы, қайтыс болғандарды құнды заттармен бірге жерлеу әлі де сақталған. Жергілікті католик әулиелерінің кейбір бейнелері сапотектердің ежелгі құдайларына ұқсас. Мысалы, Сан-Педро сапотектердің жаңбыр құдайы Коцихоға ұқсайды. Сапотектерге алғашқы миссионерлер ретінде мерседерий дінінің мүшесі Бартоломе де Ольмеда және Тепеака қаласының жанындағы Кекчулада "құдайларын құлатқандығы үшін" жергілікті тұрғындар өлтірген дін қызметкері Хуан Диас келді. Айта кетейік, Гвадалупаның Әзіресі Мексика мен Латын Америкасының көп бөлігінде танымал католик тұлғасы болса, Хухиланың Әзіресі – бұл Мексиканың Оахака штатындағы Санта-Катарина Хухила қаласында құрылған католик мариандық бағышталу. Көптеген сапотек католиктері желтоқсанның 7-сінен 9-ына дейін жалғасатын мерекелер кезінде оның мүсініне жыл сайынғы қажынатына қатысады. Жаңа әлемді испандықтар басып алған кезде, сапотек қоғамында шіркеу мен мемлекет бөлек болған жоқ. Шындығында, сапотек билеушісі билікке келу алдында діни тәжірибелерге оқытылды. Олар діни рәсімдерді өткізетін үлкен ғибадатханалар салды. Рухани әлемде пè, яғни өмір күші, жел, тыныс сияқты әртүрлі табиғи элементтерде мекендеді және барлық тіршілік иелерінің рухы немесе өмірлік күші деп есептелді. Көбінесе ақсүйектерден таңдалған Копа питао деп аталатын дін қызметкерлері, діни иерархиядағы лауазымға тағайындалғаннан бұрын діни білім алды. Сонымен қатар, қарапайым халық та дін қызметкерлеріне оқытылып, қабылданып, бірақ олар төменгі дәрежеде ғана қызмет ете алатын. Ең жоғары лауазымды ouija tào, яғни ұлы болжаушы иеленді, ол испандықтардың 16 ғасырғы есептерінде католик шіркеуіндегі Папаға теңестірілді. Алайда, ouija tào Монте-Альбан қаласында емес, Митла аймағындағы сапотектердің басқа қалалық орталықтарының бірінде тұрды. Политейст дін ретінде сапотектер табиғаттың әртүрлі элементтерін өз құдайларымен байланыстырды. Долиналық сапотектердің діни практикасында басты құдай Питао Козоби болды, ол жүгері мен егіншілікпен байланысты. Басқа құдайлар: жаңбыр мен молния құдайы Коцихо (тольтек құдайы Тлалокқа ұқсас); Питао Козаана – адамдарды, жануарларды жаратқан және ата-бабалардың құдайы; Питао Хичаана – адамдардың, жануарлардың және балалардың құдайы, сондай-ақ Ана құдайы деп есептеледі; Питао Пезелао – жер асты, өлім және жердің құдайы; Копийча – Күн құдайы және соғыс құдайы; Питао Сикала – махаббат, армандар және шектен шығу құдайы.

Though the Zapotecs are now largely Catholics, some of their ancient beliefs and practices, such as the burial of the dead with valuables, still survive. Some images of local Catholic saints resemble the old gods of the Zapotecs. One example is of San Pedro who resembles the Zapotec rain god Cocijo. The first missionaries among the Zapotecs were Bartolomé de Olmeda, a Mercedarian, and Juan Díaz, a secular priest, who was killed by the natives in Quechula near Tepeaca for having "overthrown their idols". Notably, while the Virgen de Guadalupe is a notable Catholic figure in most of Mexico and Latin America, the Virgen de Juquila is a Catholic Marian devotion founded in the town of Santa Catarina Juquila, in the Mexican state of Oaxaca. Many Zapotec Catholic people participate in an annual pilgrimage to visit the statue during festivities lasting from December 7 to December 9. At the time of the Spanish conquest of the New World, church and state were not separate in Zapotec society. In fact, the Zapotec lord was trained in religious practice as a requirement prior to taking power. There were large temples built called yo hopèe, the house of the vital force, in which the priests performed religious rites. In the spiritual realm the pè, or life force, lived within various natural elements including wind, breath and was believed to be the spirit, or vital force, of all beings. The priests, known as Copa pitào, who were mostly selected from the nobility, were provided their religious training before taking a position among the religious hierarchy. Commoners were also selected and trained to join the priesthood, but they were only allowed to join the lower ranks. The highest position was held by the ouija tào, great seer, who was likened to the Pope in the Catholic church by Spanish accounts of the sixteenth century. However, the ouija tào did not live in Monte Alban, but rather in one of the other urban centers of the Zapotecs in the sub valley area of Mitla. As a polytheistic religion, the Zapotecs attributed several elements of the natural world to their gods. In the religious practice of the Valley Zapotecs, the primary god was Pitao Cozobi who was associated with maize and agriculture. Other gods include, Cocijo the god of rain and lightning (similar to the Toltec god, Tlaloc); Pitao Cozaana the creator of man, animals and the god of ancestors; Pitao Hichaana the goddess of man and animals as well as children, also considered the Mother goddess; Pitao Pezelao god of the underworld, death, and the earth; Copijcha the Sun god and god of war; Pitao Xicala god of love, dreams, and excess.

Сапотек әйелдері

Мексиканың Оахака штатындағы сапотек әйелдері өз отбасылары мен қауымдарында әртүрлі әлеуметтік рөлдерді атқарады. Көптеген басқа мәдениеттердегідей, сапотек әйелдері тарихи тұрғыдан қоғамда еркектерден өзгеше орынға ие болған. Бұл рөлдер неке, бала туу және еңбек аясында қалыптасады. Олардың ішінде, сапотек Оахаканың тікелей құрамдас бөлігі болып табылады.

Әйелдердің дербестігі

Сапотектердің әлеуметтік өмірінің көп бөлігі жыныс бойынша қатаң бөлінген. Ерлер мен әйелдер көбінесе жеке-жеке жұмыс істейді, таңертең және кешке бірге тамақтанады, ал мерекелік шараларда билеген кезде ғана бірігеді. Әйелдердің тазалығы жоғары бағаланады, соның салдарынан олардың жыныстық және әлеуметтік тәуелсіздігі шектелуі мүмкін. "Қоғамдағы әйелдердің көпшілігі, ересек болсын, жас болсын, өздерінің жыныстық беделін сақтауға тырысады. Көптеген қыздар әлі де қатаң бақылауда, он немесе он бір жастан кейін көшеде жалғыз жүруіне рұқсат етілмейді". Бұл әйелдерді қорғау мақсатында жасалса да, шын мәнінде олардың іс-әрекеттерін шектейді. Әйелдер әдетте өздеріне ұнайтын серіктестерін таңдауға құқылы; моногамия бағаланады, бірақ бірнеше жыныстық серіктес болуға рұқсат етілмейді. Дегенмен, ерлер мен әйелдер арасында айырмашылық бар; әйелдер үшін де бойжеткендік маңызды саналады, тіпті кейбіреулері үйленген түнінен қалған қанды жамылғыны көпшілікке көрсетуге дейін барады, бұл испандықтар әкелген ежелгі Жерорта теңізінің дәстүрі, ал еркектер үйленбестен бұрын тәжірибе жинауға ынталандырылады.

Үй шаруашылығы функциясы

Сапотек әйелдері отбасында әйел және қыз ретінде маңызды рөл атқаратынымен қатар, ана рөлі де олар үшін өте маңызды. Бала тудыру және оны тәрбиелеу – әйелдердің міндеті. Әйелдер балалардың жауапкершілігін өз мойнына алады, сонымен қатар тамақ дайындау, тазалау сияқты үй шаруасын да күтуледі. Бұған қоса, көптеген жағдайларда кедей әйелдер отбасын қаржылық тұрғыдан қолдау көрсету үшін жұмыс істеуге міндетті. Сондықтан, әйелдер бала күтімі мен тамақ дайындау сияқты дәстүрлі үй шаруасын атқарумен қатар, отбасының табысына үлес қосу үшін жұмыс істеуі қажет.

Еңбек функциясы

Запотек Оахакасында еңбектің жыныстық ерекшеліктері ерлер мен әйелдерге әртүрлі міндеттер жүктейді. Әйелдер балаларға күтім жасау және үй шаруасымен айналысуға жауапты болғандықтан, олардың сыртқы жұмысы осы міндеттерге сәйкес болуы керек. "Елдің ауыл шаруашылығы үстемдік құрған кезінде егін салу және орақ жинаумен байланысты ауыл шаруашылығының көп бөлігін ерлер тікелей атқарған, бірақ әйелдер де ауыл шаруашылығы өндірісіне қатысқан. Атап айтқанда, әйелдер арамшөптерді орып, ораққа көмектеседі. Әйелдің егін салуы немесе жер жыртуы сирек кездеседі. Дегенмен, еркек еңбегі болмаған жағдайда, әйелдер де егін салуға жұмыс істейді. Әйелдердің еңбегінің көп бөлігі ауыл шаруашылығы кезінде еркек жұмысшыларды азық-түлікпен қамтамасыз етуге және арамшөптерді орып, орақ жинау кезінде қосымша жұмыс жасауға бағытталған". Бірақ жаһандану индустриясының пайда болуымен және Мексиканың ауыл шаруашылығы экономикасынан қызмет көрсету және өндіріске негізделген экономикаға өтуімен әйелдер мен жұмысқа қатысты көзқарастар күрт өзгерді. Әйелдер енді нарықтық экономикаға қатысып, отбасыларына қосымша ақша табуға мүмкіндік алды, сонымен бірге ақшалай құндылығы жоқ үй шаруасын да жалғастыра алады. Ерлер көбінесе өнеркәсіптік жұмыс іздеп кеткендіктен және аграрлық еңбек азайғандықтан, әйелдер тоқыма өнеркәсібінде үстемдік құрды, ол негізінен туристерге қызмет көрсетеді. Тоқу және фабрикалық өмір Оахакадағы көптеген сапотек әйелдері үшін өмір салтына айналды. "Киім өндірісі – бұл салыстырмалы түрде жаңа сала, ол 1960 жылдар шамасында пайда болды. Тігін машиналарын қолдану 1940 жылдардан бері Оахаканың кейбір аймақтарында кең таралған, оларды Singer компаниясы әкелген. Одан кейін, Колумбия дәуірінен бері отбасын тоқу арқылы қамтамасыз еткен әйелдер жергілікті және әлемдік нарықтарда сату үшін ерлерге арналған дайын көйлектер мен шалбарларды жасауға кірісті". Бұл сала сапотек әйелдерінің жалақы табу мүмкіндігіне айтарлықтай әсер етті. Теотитланның тоқыма өнеркәсібіндегі жұмысшылар әртүрлі стратегиялар мен өндіріс жүйелерін қолданады: [] бөлшек өндіріс, өндіріс пен таратуды тікелей бақылау, тоқу кооперативтері, Оахакадағы үй шаруашылықтары мен шағын кәсіпорындарды құру [] Теотитлан мен айналасындағы ауылдарда тоқуды субконтрактациялау". Әйелдер өндіріске үлес қосып, нарыққа қатысқандықтан, олардың қоғамдағы рөлі өзге де салалармен байланыста өзгеруде. "Ауылдағы әйелдердің әлеуметтік рөлдері әйел, ана және қыз ретіндегі гендерлік позицияларына негізделген болса да, бұл рөлдер олардың жұмысшы немесе саудагер ретіндегі үй шаруашылығының позициясымен өзгертіледі. Өздерінің арасындағы айырмашылықтарды талқылау кезінде әйелдер саудагер немесе жұмысшы мәртебесін, әсіресе олардың жергілікті еңбек қатынастарындағы рөлін ерекше атап өтті". Саудагер нарықты басқаратындықтан жұмысшыдан жоғары мәртебелі деп есептеледі. Сапотек қауымдастықтарында кәсіптер жынысына қарай бөлінеді. Бұл салада еркектер бақылаушылар ретінде жұмыс істей алады, бірақ бұл әлі де "әйелдер жұмысы" деп саналады. Сонымен қатар, өндіріс индустриясы әлемдік деңгейде өркендеп келе жатқанмен, еңбектің жыныстық ажыратылуынан жұмыстың құны төмендеп келеді. Жергілікті өнеркәсіп сапотек қауымдастығында салтанатты бизнес ретінде қарастырылмайды, өйткені оны негізінен әйелдер басқарады. "Жалпы алғанда, [сапотек қауымдастықтарындағы] әйелдер ерлерге қарағанда өнімділігі жағынан төмен деп саналады. Олардың экономикаға және отбасыға үлес қосу қабілеті құрметтеледі, бірақ олар басқарушы ретінде ерлерге қарағанда аз қабілетті деп есептеледі және олардың жұмысы маңызды емес деп есептеледі. Сондықтан Ялетексо өңдеуші индустрияны жеке сала ретінде қарастырмайды. Көйлек тігу сияқты әйелдер жұмысының өзіндік ерекшеліктері болғанымен, ол индустрия емес, тоқу, тігу және кестелеуден тұратын әйелдер жұмысының бір бөлігі ретінде қарастырылады. Ал еркектердің кәсіптері анықталған, және әр ер адамның қандай жұмыспен айналысатыны белгілі". Teotiteco-ның өнеркәсіптік экспорты, мысалы, тоқыма, киім және электрондық және ақ тауарлар сияқты өндірілген тауарлар АҚШ тұтыну нарығына сіңіріліп, Оахаканың жергілікті экономикасын жұмысшылар мен саудагерлердің шағын қауымдастығынан ауыстырып, оларды әлемдік нарыққа қосып жатыр. Әйелдер Мексикада ғана емес, АҚШ пен әлемнің басқа елдерінде де сатылатын тауарлар өндіреді. Оахаканың орталық аңғарларында сапотектер әдетте әр ауылдың өзіне тән қолөнерге маматандырылған. Сол ауылдардың көптеген тұрғындары сол өнімді жасаумен айналысады. Сан Бартоло Койотепекте қара тоқым жасаумен аты шыққан. Сан Мартин Тилькахетеде ойылған және жарқын боялған ағаштан жасалған мүсіндермен танымал. Өндіріс саласындағы гендерлік рөлдер анықталғанымен, олар қалалар мен техникалар бойынша өзгереді. Оахака сияқты ірі қалаларда, автомобиль өндірісі немесе электрониканы құрастыру сияқты қымбат тауарларға негізделген өнеркәсіпте еркектер әдетте фабрикаларды басқарады және инженерлер мен директорлар болады, ал әйелдер көбінесе төменгі лауазымдардағы жұмысшылар мен көмекшілер болады. Сан Бартоло Яутепек сияқты ауылдарда, арқалық тоқумен айналысатын жерлерде тоқуды әйелдер жасайды. Бұл әдетте үстелге төсеуіштер, сөмкелер және кішкентай заттар үшін қолданылатын жеңіл маталар болып табылады. Teotitlán, Santa Ana del Valle және Villa Díaz Ordaz сияқты жерлерде кілем тоқу ең көп ерлердің жұмысы, бірақ әйелдер де кілем тоқиды. Әйелдердің үлесі артып келеді және көптеген әйелдер тоқудан түскен табысы арқасында белгілі бір дәрежеде тәуелсіздікке және автономияға ие. Бірақ отбасын тамақтандыру, киіммен қамтамасыз ету және күту әдетте олардың басты міндеті болып табылады. Mitla-да, жеңіл, бірақ үлкен маталарды тоқу үшін қолданылатын ұшқыш челнок тоқу көбінесе әйелдерге қарағанда ерлермен айналысады, мүмкін, оның физикалық күш-жігеріне байланысты.

In Zapotec Oaxaca, the gendered implications of labor give different tasks to men and women. Because women are also responsible for caring for the children and the home, the outside work they do must revolve around those duties. "In the past during an agriculturally dominant time, most agricultural activities associated with planting and harvesting are carried out directly by men, women also participate in the agricultural production. In particular, female household workers help with weeding and harvesting. Seldom is a female seen planting or plowing. When no male labor is available, however, women also work in planting. The majority of female labor was directed toward supplying male workers with food during agricultural activities and providing supplemental labor during weeding and harvesting." However, with the onset of globalized industry and Mexico's transition from an agricultural economy to one revolving around services and manufacturing, the ideas about women and work have been shifting dramatically. Women now see a way that they can participate in the market economy to make extra money for their families, and still are able to maintain the additional work they do at home which has no monetary value. As men are migrating for other, mostly industrial, work opportunities and agrarian work is decreasing, women have come to dominate the textile industry, which caters mainly to tourists. Weaving and factory life has become a way of life for many Zapotec women in Oaxaca. "Clothing is a relatively new industry which began about 1960. Sewing on treadle type sewing machines has been practiced in [areas of Oaxaca] since about 1940, when they were brought into the area by the Singer Company. Shortly after that, women who since pre Columbian times had contributed to the subsistence of their families by weaving, began to make and design men's ready made shirts and trousers for sale in the local market and the global markets." The industry has had a significant impact on the wage earning opportunity of Zapotec women. Workers in Teotitlan's textile industry employ a variety of strategies and systems of production [from] piecework production increased direct control over production and distribution weaving cooperatives establishment of households and small businesses in Oaxaca [to] subcontracting of weaving in Teotitlan and surrounding communities." As women are increasingly working and involved in the market because of their contribution to the industry, the role they have in society is changing in relation to other aspects of their lives. "While women in the community have common social roles based on their gendered positions as wives, mothers, and daughters, these roles are modified by the position of their household as workers or merchants. In their discussions of differences among themselves, women particularly emphasized merchant or worker status, specifically in the role of each in local labor relations." The merchant has come to symbolize a higher class status than the worker because they are the individuals who essentially control the market. For Zapotec communities, occupations are divided by gender. While men have a place in the industry as overseers, it is still primarily considered to be 'women's work'. Furthermore, even though the manufacturing industry has been thriving on a global scale, because of the gender separation of labor, there is a lower value placed on the work. Local industry is not seen as a glorious business in the Zapotec community because it is essentially controlled by women. "In general, the women [in Zapotec communities] are considered productively inferior to men. Their ability to contribute to the economy and family are respected but, they are believed to be less capable than men as managers and their work is looked upon as insignificant. In consequence Yaletecos do not see the manufacturing industry as an industry. Although shirt making like other women's work is visible in itself, it is not an industry, but is perceived as part of the category of women's work comprising weaving, sewing, and embroidery. In contrast, men's occupations are identifiable, and a man is known by the type of work he performs." Teotiteco industrial exports, such as textiles, clothing and manufactured goods such as electronics and white goods, are being absorbed into the U. S. consumer market and shifting the local economy of Oaxaca from a small community of workers and merchants and blending them into the global marketplace. The women are producing goods which are being bought and sold not only in Mexico, but also in the United States and the rest of the world. In the central valleys of Oaxaca, the Zapotec villages often have a specific craft associated with them. In those villages, most of the people of that village will be makers of that particular product. In San Bartolo Coyotepec, they are known for their black pottery. San Martín Tilcajete people are known for their carved and brightly painted wooden figures. Although there are very specifically defined gender roles regarding industrial production, it varies by city and by technique. In larger cities, such as Oaxaca, where the industry is based around more expensive goods, such as automotive production or electronics manufacturing, men typically command factories and are engineers and directors, while women are usually in the lower positions of line workers and assistants. In villages such as San Bartolo Yautepec, where back strap weaving is done, the weaving is done by women. These are usually lightweight fabrics used for table runners, purses and smaller items. In Teotitlán, Santa Ana del Valle and Villa Díaz Ordaz for example, rug weaving on floor looms is done primarily by men, though women also weave rugs. Women's contributions are becoming greater and many women have a certain degree of independence and autonomy through their income from weaving. But feeding, clothing and taking care of the family is usually their primary responsibility. In Mitla, fly shuttle weaving, of light weight, but large scale, fabrics are also more often done by men than by women, probably because of the physical effort required.

Тарихтағы елеулі сапотектер

Бенито Хуарес: Оахакада запотек ата-аналарынан дүниеге келген Бенито Хуарес Мексикадағы «Ла Реформа» (Түрлендіру) қозғалысының либерал саясаткері және көшбасшысы болды. Ол Мексиканың түпкілікті халықтан шыққан тұңғыш президенті еді.