Кіріспе
Мексиканың түпкілікті халқы Хуастек '/w//ɑː//s//t//ɛ//k/ немесе Теинек (Te' Inik, "мұндағы адамдар" деген сөздің қысқартылуы; сонымен қатар Хуактек, Вастек немесе Хуастеко деп те аталады) – Мексиканың Ла Хуастека аймағында тұратын, оның ішінде Идальго, Веракрус, Сан-Луис-Потоси және Тамаулипас штаттары, Пануко өзенінің бойымен және Мексика шығанағының жағалауында шоғырланған. Бүгінде шамамен 66 000 Хуастек тілінде сөйлейтін адам бар, олардың үштен екісі Сан-Луис-Потосиде, ал үштен бірі Веракрус штатында тұрады. Дегенмен, испандықтар 1529 жылы келген кезде олардың саны жарты миллионға дейін жеткен болуы мүмкін. Хуастек өркениеті Колумбқа дейінгі Мезоамерика мәдениеттерінің бірі. Археологиялық зерттеулерге сүйенсек, олардың тарихы шамамен б.з.д. 10 ғасырға дейін жетеді, бірақ өркениеттің ең өнімді кезеңі Теотиуакан құлдырағаннан бастап Ацтек империясының күшеуіне дейінгі кезең деп есептеледі. Колумбқа дейінгі Хуастектер баспалдақ пішіндес пирамидаларда ғибадатханалар салған, жеке тұрған мүсіндер жасаған және әсем суреттелген керамика бұйымдарын шығарған. Олардың музыкалық қабілеттеріне Мезоамерика халықтары да жоғары баға берген. 1450 жылы Хуастектер Моктесума I басшылығымен Ацтек әскерлерінен жеңіліс тапты; содан кейін Хуастектер Ацтек империясына салық төлегенімен, жергілікті басқару құқығын сақтап қалды. Хуастектерді испандықтар 1519 және 1530 жылдар аралығында жаулап алды. Испан жаулаушылығынан кейін көптеген Хуастектерді испандықтар Кариб теңізінде құл ретінде сатты. Хуастек тілінің алғашқы грамматикалық және лексикалық сипаттамасын еуропалықтарға Фрай Андрес де Олмос жасады, ол сонымен қатар Нахуатль және Тотонақ тілдерінің алғашқы грамматикаларын да жазған.
The Huastec '/w//ɑː//s//t//ɛ//k/ or Téenek (contraction of Te' Inik, "people from here"; also known as Huaxtec, Wastek or Huastecos) are an indigenous people of Mexico, living in the La Huasteca region including the states of Hidalgo, Veracruz, San Luis Potosí and Tamaulipas concentrated along the route of the Pánuco River and along the coast of the Gulf of Mexico. There are approximately 66,000 Huastec speakers today, of which two thirds are in San Luis Potosí and one third in Veracruz, although their population was probably much higher, as much as half a million, when the Spanish arrived in 1529. The ancient Huastec civilization is one of the pre Columbian Mesoamerican cultures. Judging from archaeological remains, they are thought to date back to approximately the 10th century BCE, although their most productive period of civilization is usually considered to be the Postclassic era between the fall of Teotihuacan and the rise of the Aztec Empire. The Pre Columbian Huastecs constructed temples on step pyramids, carved independently standing sculptures, and produced elaborately painted pottery. They were admired for their abilities as musicians by other Mesoamerican peoples. About 1450, the Huastecs were defeated by Aztec armies under the leadership of Moctezuma I; the Huastecs henceforth paid tribute to the Aztec Empire but retained a large degree of local self government. The Huastecs were conquered by the Spanish between 1519 and the 1530s. After the Spanish Conquest, many Huastecs were sold as slaves in the Caribbean by the Spanish. The first grammatical and lexical description of the Huastec language accessible to Europeans was by Fray Andrés de Olmos, who also wrote the first such grammars of Nahuatl and Totonac.
Майяның қалған бөлігінен бөліну
Тілдің өзгеруін зерттеу, әсіресе глоттохронология (яғни, сөздердің формасы өзгеруі немесе олардың орнын қарыз сөздер басуы), тілшілерге көптеген тілдердің ортақ ата-баба тілінен қай уақытта бөлініп шыққанын анықтауға мүмкіндік берді. Бұл әдіс тілдердің, кең таралған сауаттылық болмаған жағдайда, тұрақты қарқынмен өзгеретінін болжайды. Прото-майя тілінен тараған тілдердің ішінде хуастек тілі ең бірінші майя тілінен бөлініп шықты. Хуастек емес негізгі тармақтағы екінші бөлініс қазір Юкатан түбегінде сөйленетін прото-юкатек тілі мен басқа барлық майя тілдерінің ата-бабалары арасында болды. Хуастек тілінен туындаған жалғыз басқа тіл – чикомуцельтек тілі (кейде коток деп те аталады), ол бұрын Чиапас штатында Комитан қаласының жанында сөйленген, бірақ қазір жойылған. Тілшілер гуастектер тілінің алғысы шамамен 2200 және 1200 жылдары б.з.д. прото-майя тілінен бөлініп кеткенін жорамалдайды. Тілші Моррис Свадеш бұл бөліністің болуы мүмкін ең соңғы уақытын кейінгі мерзім деп қарастырды және Хуастек/Чикомуцельтек тіліндегі "адам" деген мағынаны білдіретін "иник" сөзінің, басқа майя тілдеріндегі "виник" сөзінен айырмашылығын мысал ретінде келтірді. МакКуон 1500 ж.б.д., Манрике Кастанеда 1800 ж.б.д., ал Далин 2100 ж.б.д. жылдарын бөліністің ең ықтимал мерзімі деп санайды. Кауфманның б.з.д. 2200 жыл шамасындағы ұсынысы барлық майя тілдерінде кездесетін екі тұрақты дыбыстық өзгерісті талап етеді: "r" әрпінің "y" әрпіне, ал "q" әрпінің "k" әрпіне ауысуы. Бұл өзгерістер Хуастек/Чикомуцельтек тармағында да, басқа майя тілдері тармағында да бөліністен кейін тәуелсіз түрде орын алуы керек. Робертсонның майя тілдеріндегі етістік жұрнақтарына қатысты жұмысы хуастектердің прото-цельталь тілімен байланыста болғанын көрсетеді. Прото-майя тілінде абсолютивтер уақыт/аспект көрсеткішінің болуына қарай префикс немесе суффикс арқылы белгіленуі мүмкін. Бұл ерекшелік Q'anjob'al (Гватемаланың Кучуматан тауларында сөйленетін майя тілі) тілінде сақталған, бірақ басқа тармақтарда жоғалған. (Юкатек тілінде абсолютивтерді белгілеу үшін әрқашан суффикс қолданылады, ал киче тілінде әрқашан префикс қолданылады.) Хуастек тіліне прото-цельталь тілінің әсері тигендігі байқалады, нәтижесінде үшінші тұлғада етістіктің толықтауышымен қолданылатын "ta" деген сөз сияқты жаңалықтар пайда болды. Егер Хуастек майя тілінің бөлінуі шамамен б.з.д. 2000 жылы болған болса, онда хуастектер б.з.д. 1100 жылға дейін Гватемала мен Чиапас шекарасынан көп алшақтамаған болар, осы кезде прото-цельтальдар жеке тармақ ретінде қалыптасқан.
Өнер
Хаустек халқы тарихи тұрғыдан Тотонактардың солтүстігінде, Мезоамериканың солтүстік-шығыс бөлігінде өмір сүрді, бұл олардың ерекше өнер стиліне әсер етуге көмектесті. Хаустек халқы майя тілінде сөйледі, бұл бір кезде пайдалы сауда тілі болған. Олардың өнеріне жағалау аймағының ықпалы тиді, нәтижесінде қабықтан жасалған бұйымдар пайда болды. Олар сонымен қатар қыш ыдыстар, ойын тастары, платформаға арналған құбырлар және мүсіндер жасады. Бұл заттар көбінесе қабықтан жасалып, адам басы, өрнектелген қабықшалар, жаңғыштан жасалған бас киімдер және жондардың пішіндері түрінде жасалған.
Хуастека аймағына келу
Мексиканың Хуастека аймағы Сиерра-Мадре-Ориенталдың ең шығыс әктас тауларынан бастап, жағалау жазығы мен Отонтепек төбелері арқылы Мексика шығанағына дейін, солтүстік Веракрус штатында, шығыс Сан-Луис-Потоси штатында және (кейбір анықтамалар бойынша) оңтүстік Тамаулипас штатына дейін созылады. Бүгінгі таңда аймақтың кейбір бөліктерінде кем дегенде үш түпкі тілде сөйленеді: Науатль (Уто-Ацтек тілі), әсіресе Веракрус штатында, сонымен қатар Сан-Луис-Потосиде; Паме (Ото-Мангуэ тілі), Сан-Луис-Потоси мен Керетароның төбелі шекараларында сөйленеді; және Хуастек (Вастек) (Майя тілі), Сан-Луис-Потоси мен солтүстік Веракрус штатында, бұрын Тамаулипаста да сөйленген. Кейбіреулер Веракрус штатының солтүстік-орталық бөлігіндегі тотонак тілінде сөйлейтін аймақты да Хуастеканың құрамына жатқызады. Хуастек аймағы ацтектерге (қазіргі науатль тілін сөйлейтіндердің ата-бабалары, олар шамамен 1450 жылы Хуастекаға келген) өнімділігімен және молшылығымен танымал болды, сонымен қатар Америкадағы тропикалық ылғалды ормандар мен бұлтты ормандардың ең солтүстік бөліктерін қамтиды. Хуастектер Хуастекаға б.з.д. 1500-900 жылдары аралығында қоныстанған. Бұл тілдік мәліметтер археологиялық жаңалыстармен де расталады. 1954 жылы Ричард Стоктон МакНейш Пануко өзенінің Хуастекадағы орналасқан жерлерінде Орта формативтік кезеңге жататын "Павон де Пануко" деп аталатын керамика мен мүсіндерді тапты, олар Петен аймағындағы Майя орталығы Уаксактундағы Классикалық кезеңге дейінгі заттарға ұқсас болды. Хуастектердің қазіргі орнына б.з.д. 1100 жылдан бұрын келмегені мүмкін, себебі олар шамамен б.з.д. 1200 жылдары Веракрус штатының солтүстік-орталық бөлігіндегі Санта-Луизаға келген жоқ, бұл жергілікті жерде "Охите фазасы" деп белгілі, ерте формативтік кезеңнің соңғы сатысы еді. Осы кезеңге жататын артефакттардың ішінде Панукоға тән базальттан жасалған дискілер мен тас үймелер бар. (Хуастектер Санта-Луизада, Папантланың шығысында, Мексика шығанағының жағалауында шамамен 1000 жылға дейін, тотонактармен ығыстырылып немесе сіңіріліп кеткенге дейін қалды). Кескінделген иконографиялық дәстүрлердің бірі, "жұмба пальма балтасы" кешені, жағалаудағы Кампечедегі Жайна аралынан Хуастекаға дейін (және аралықта, Веракрустағы Апарисиода) табылған, бұл ойнақы доп ойынымен, бассүйектерді кесумен және тістерді деформациялаумен байланысты болды; алайда, бұл Хуастектер орналасқаннан кейін жағалау сауда байланыстарының нәтижесі болуы мүмкін.
Хуастек-майялар бөлінісі
Прото-майя, барлық майя тілдерінің ортақ атасы, шамасы, батыс-орталық Гватемалада, Кучуматан тау тізбегінің биік таулық қарағай-тоғай ормандарының маңында орналасқан: Мотагуа мен Грихальва өзендерінің аңғарларының солтүстігінде, бұлтты ормандардың арасында және Ыкскан мен Чиксой (Негро) өзендерінің жағасындағы тропикалық ормандардың шетіне дейін, олар Усумасинта өзеніне құяды. Бұл аймақтың майялардың "отаны" болғанына дәлел ретінде оның майя тілдер отбасының қазіргі тілдік әртүрлілігінің ортасына жақын орналасқандығы (осылайша тілдерді қазіргі орналасқан жерлеріне жылжыту үшін ең аз қозғалыс қажет), прото-майя тілінде таулық және жазық аймақтардың флорасы мен фаунасын атау үшін сөздер болғандығы және адамдар тобы үшін таулық аймақтан жазық жерге таралуы оңай деген пікірді қарастыру керек. Археологиялық деректердің барлығы да бұл тұжырымға келіспейді: Юкатандағы Лолтун үңгірінен, сондай-ақ Белиздегі Куэллодан майялардың баламалы отандарына сілтеме жасайтын ескі, үзілмеген керамикалық дәстүрлер бар. Прото-хуастектер 2200 немесе 1200 жылдары қалған майялардан бөлініп шықса да, бөліну классикалық майя мәдениетінің пайда болуынан кем дегенде мың жыл бұрын болды. Сондықтан "жазу" сөзі прото-хуастек (θuc) және басқа майя тілінің тармағында (c’ib) әртүрлі болуы таңқаларлық емес. 2000 жылға дейінгі Хуастек/Майяның бөлінуіне ықтимал уақыт, ал Кучуматан тауларының беткейлері прото-майя тілдерін сөйлейтін адамдар үшін ықтимал орын болып табылады, бұл бөліну осы прото-майя тілдерін сөйлейтін адамдардың (немесе олардың бір бөлігінің) солтүстікке көшіп келе бастағаннан кейін, мүмкін Усумасинта өзені бойымен, ал бөлінуден пайда болған екі топ қарама-қарсы бағытта қозғала бастағанға дейін болған сияқты: прото-хуастек тілдері солтүстік-батысқа жылжыды (содан кейін көп ұзамай прото-чикомуцельтектер батысқа қарай Чиапас таулы аймағына дейін), ал прото-юкатек/басқа майя тілдері солтүстік-шығысқа тарады (олардың бірі шотал болды, көптеген адамдар оның кең таралған қарыз сөздерінен және иероглифтік дәлелдерден классикалық Майяның негізгі тілі болып табылады) (1-суретті қараңыз). Бізде бөлінудің өзін түсіндіретін тікелей археологиялық дәлелдер болмаса да, екі топ арасындағы байланыс тез арада үзілгенін, оларды бір-бірінен автоматты түрде оқшаулайтын географиялық белгілер болмағанына қарамастан, лингвистикалық дәлелдер арқылы болжауға болады. Демек, бұл аралықта күшті тілдік-мәдени топ болған. 2000 жылға дейін (хуастектер өз жолын бастаған кезде) және 1000 жылға дейін (осы уақытқа дейін прото-юкатектер Юкатанға келген, чикомукельтектер хуастектерден оқшауланған және хуастектер Веракрустың орталық бөлігіне келген) аралығында Усумасинта өзенінің шығанақ жағалауындағы жазық жерлерді (негізінен бүгінгі Мексиканың Табаско штатында) қандай топ басып алған? Ғалымдардың көпшілігі бұл аймақта Миксе-Зоке отбасының өкілдері өмір сүрген деп болжайды. Миксе-зоке тілдерін сөйлейтіндер бүгінде солтүстік-шығыс Оахака тауларында, Техуантепек аралығының арқасында және Чиапастың батысында ғана кездеседі, бірақ олар бір кездері бүкіл Мексика шығанағының жағалауындағы жазық жерді басып алған болуы мүмкін. Ольмектер Миксе-Зоке тілінде сөйлегенін дәлелдейтін бір дәлел - бұл прото-хуастектер прото-Миксе-Зокеден қарыз алған сөздер, олар оңтүстік шығанақтың жазық жерлерінен өткен кезде; мысалы, "қабақ" дегенді білдіретін ciw. Осылайша, ертедегі хуастектердің басқа майя тілдерінен лингвистикалық оқшаулануын Миксе-Зоке тілін сөйлейтін прото-олмектерге жатқызуға себеп бар, олар Тынық мұхиты жағалауының Соконуско аймағынан солтүстікке қарай көшіп келгеннен кейін және Техуантепек аралығынан өткеннен кейін жақында келді. Хуастектердің Мексика шығанағының жағалауына қарай одан әрі көшіп-қонуына Сан-Лоренцо мен оған байланысты жерлердің ертедегі ольмектерінің белсенді болуы себеп болды деген дәлелдер бар. Егер бұл рас болса, онда хуастектер өздерінің бүкіл тарихында Гватемаладан хуастекаға көшіп келген қашықтықтың көпшілігі тек бір-екі ғасырда ғана өтті: Сан-Лоренцо мен Сан-Луизаның айналасындағы ольмектердің орталығы арасындағы бөлік. Хуастектер мен Юкатан майялары ХІХ ғасырдың аяғында Хуастек чикл тапары мен ағаш кесушілері Кампече штатына ұқсас ормандарды өңдеуге әкелінгенде, негізінен АҚШ-тағы компаниялар жұмысқа орналасты. Бір уақытта шығанақ...