Кіріспе

Trifolium arvense, әдетте қоян аяғы, тас қызылшасы немесе ескі далалық қызылшасы деп аталатын, бұршақ тұқымдасына (Fabaceae) жататын гүлді өсімдік. Осы қызылша түрі Арктикалық аймақты қоспағанда, Еуропаның көп бөлігінде және Батыс Азияда, жазық немесе орта биіктіктегі таулы жерлерде өседі. Ол құрғақ, құмды топырақта, қышқыл және сілтілі, құрғақ мезикалық жағдайларда өседі және көбінесе дала шеттерінде, қараусыз қалған жерлерде, жол бойында, құм төбелерінде, сондай-ақ суарылмаған жүзімзарлар мен жеміс бақтарында кездеседі. Латынша arvense сөзі "далалық" немесе "егістікке қатысты" деген мағынаны білдіреді.

Сипаттама

Trifolium arvense – биіктігі 10–40 см болатын бір немесе екі жылдық тік өсетін шөптесін өсімдік. Барлық клейверлер сияқты, оның жапырақтары үш жапырақтан тұрады, олар 1–2 см ұзындығында және 3–5 мм еніндегі үш жұқа, сабақсыз жапырақшаларға бөлінеді, кейде кішкентай түктермен шеттері тіктелген және ұсақ тісті болады. Жапырақтарының түбінде, көбінесе қызыл ұштармен аяқталатын, екі түлік бар. Гүлдері 2–3 см ұзындығы және 1–1.5 см ені бар тығыз гүлшоғырға жиналған; әр гүлдің ұзындығы 4–5 мм, қызғылт ақ түсті және бес тостаған жапырақшаларының ұшындағы көптеген жібектей ақ түктермен ерекшеленеді, тостаған жапырақшалары гүл жапырақтарынан әлдеқайда үлкен. Осы түктер, сондай-ақ гүлшоғырдың көлденең сопақтау пішіні, оның кең таралған атына себеп болған. Аралар немесе өзіндік тозаңдану арқылы тозаңдану жүзеге асырылады, өйткені өсімдік екі жынысты және гүлдеу маусымы көктемнің ортасынан жаздың соңына дейін созылады. Жемісі – бір тұқымнан тұратын кішкентай қауашақ.

Тарату

Trifolium arvense Еуропаға тән және Солтүстік Америкаға әкелінген, қазір АҚШ-тың шығыс бөлігінде, Оңтүстік Канадада және АҚШ-тың Тынық мұхитының жағалауындағы батыс бөлігінде таралған. Бұл өсімдік Гавайи аралдарының кейбір аймақтарында да кездеседі.

Көбею

Trifolium arvense гүлдері жаздың басында гүлдейді және гүлдену үшін салқындау кезеңі қажет емес. Жақсы күйдегі үлкен өсімдіктер гүлдеуді ұзаққа созуы мүмкін. Табиғи популяцияларда тек жеткілікті салмаққа (құрғақ салмағы > 0,01 г) ие болған өсімдіктер ғана тұқым береді. Trifolium arvense гүлдері өзімше тозаңданады, бірақ аралардың келуі тозаңданудың буаздық жолына мүмкіндік жасайды. Тұқымдары қатаң қабықпен қапталған, бұл оларға зақымдалғанша ұзақ уақыт бойы өрмей тұруға мүмкіндік береді.

Өсіру және пайдалану

Көптеген бұршақ тұқымдас өсімдіктер сияқты, ол азотты бекітеді, сондықтан төмен құнарлы топырақта азотпен қамтамасыз ету арқылы басқа да егіс түрлеріне тигізетін пайдасы үшін бағаланады. Сондай-ақ, оны қой және ешкілер жайылымдыққа пайдаланады. Trifolium arvense-нің азотты бекіту қабілеті бұршақ өсімдігінің тамыр жүйесіндегі түйіндердің мөлшеріне байланысты. Азотты бекітуге жауапты микроорганизмдер қауымдастығының құрамымен оң корреляцияны көрсететін түйіндердің мөлшері. Жартылай шөлейтті аймақтарда Trifolium arvense арқылы жүзеге асырылатын азоттың жалпы бекітілуінің 82-91% атмосферадан алынған азот құрайды. Жаңбырлы маусымда Trifolium arvense бекітетін азоттың жалпы мөлшері құрғақ маусымдағыдан артық. Trifolium arvense-нің емдік қасиеттері адамдар мен жануарларды емдеу үшін пайдаланылатыны анықталды. Ол Солтүстік Америкаға әкелінген, онда кейбір аймақтарда бұршақтандыратын түр болып табылады. Trifolium arvense-ні қоян, жабайы түйеқұс, бұғы сияқты кейбір жануарлар тағам ретінде қолданады. Дегенмен, Trifolium arvense-нің түкті гүлдеріне байланысты, егер жылқы немесе басқа малдар оны көп жесе, ішек бітелуіне және одан әрі өлімге алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, Trifolium arvense аллергиялық реакция тудыруы мүмкін өсімдіктердің бірі болып табылады. Аллерген ретінде әсері шамалы болғанымен, оған назар аудару қажет. Жаңа Зеландиядағы AgResearch ғылым орталығының ғалымдары генетикалық модификация арқылы Trifolium arvense-ден бір генді алып, оны кең таралған ақ трифолиум, Trifolium repens-ке енгізді. Генетикалық модификацияланған трифолиум малдың ісінуін азайтуға және метан шығарылымдарын төмендетуге мүмкіндік береді. Генетикалық модификацияланған трифолиумның қолданысқа енгізілуі шамамен 2025 жылға жоспарланған.

Менеджмент

Фабацеялар тұқымдасына жататын Trifolium arvense, осы тұқымдасқа жататын басқа да арамшөптер сияқты басқарылады. Trifolium arvense үй бақшасы сияқты кішкентай егістіктерде қолмен жоғу, жырту немесе мульча қолдану арқылы оңай бақылауға болады. Бірақ, егер шаруашылық немесе кең далалық ландшафт болса, Trifolium arvense тұқымдарының өте төменгі өлшемдері мен жоғары температураға, сондай-ақ физикалық зақымдарға төзімділігіне байланысты, Trifolium arvense-мен күресу үшін ұзақ мерзімді күш-жігер қажет. Бұл жағдайда, басқа арамшөптерге қарағанда, топырақ өңдеу және компосттау тиімді болмайды. Trifolium arvense-ні жоюға көмектесу үшін химиялық препараттар қолдану қажет. Арамшөптердің таралуы бақылауға алынғаннан кейін, олардың қайта пайда болуын болдырмау үшін егіс шараларын және шөп жамылғысын өзгерту қажет. Сонымен қатар, қолданылатын тыңайтқышта азоттың мөлшерін арттыру және фосфордың мөлшерін азайту Fabaceae тұқымдасына жататын арамшөптерді және басқа да арамшөптерді жоюға көмектеседі.