Жабайы бақбақ – пайдасы мен зияны — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Гүлді өсімдік, астрагүлдер тұқымдасына жататын Jacobaea vulgaris, синонимі – Senecio jacobaea, жаман иісті, танзи рагворт, бенвид, Сент-Джеймс шөбі, жаман иісті ана/ninny/willy, тебіруші, ит стандарты, кәнкерворт, дірдектеуші. АҚШ-тың батыс бөлігінде көбінесе танзи рагворт немесе танзи деп аталады, бірақ оның нағыз танзиге ұқсастығы сырттай ғана. Кейбір елдерде бұл инвазивті түр және зиянды арамшөп саналады. Ұлыбританияда, оның туған жерінде, мал мен жылқыға зиянды әсері болғандықтан көбінесе қолайсыз саналады, бірақ ол құрт-қумырсқаларды тамақтандыратын нектар өндіруі үшін де бағаланады, сондықтан оның экологиялық маңызы зор деп есептеледі.

Сипаттама

Өсімдік көбінесе екі жылдық деп есептеледі, бірақ белгілі бір өсіру шарттарында (мысалы, үнемі жайылымға немесе шабуға ұшырағанда) көп жылдық қасиеттерін көрсете алады. Сабақтары тік, түзу, немесе аздаған түктері болады және биіктігі 1,5 метрге жетеді. Жапырақтары қауырсын тәрізді тілімделген, ал соңғы тілімі дөңгелектелген. Жапырақтарының жағымсыз иісіне байланысты көптеген атауларында "иіссіз" (сондай-ақ "Аттың газ шығаруы") деген сөздер кездеседі. Екі жынысты гүлшоғырларының диаметрі шамамен 5-8 см, олар тығыз, жалпақша төбелі шоғырларда орналасқан; гүлдері ашық сары түсті. Оның гүлдеу кезеңі маусымнан қарашаға дейін созылады (Солтүстік жарты шарында). Аралардың, шыбындардың, көбелектер мен молықтардың көптеген түрлері тозаңдануға қатысады. Бір маусымда бір өсімдік 20-60 гүлшоғырлы, жалпақша төбелі шоғырларда 2000-2500 сары гүл шығара алады. Ахеналары желмен тұқымдарды таратуға көмектесетін, папус деп аталатын тікенді түкпіршіктердің топтарын қамтиды. Тұқымдардың саны 75 000-120 000-ға дейін жете алады, бірақ Еуразиядағы туған жерінде олардың өте аз бөлігі жаңа өсімдіктерге айналады және зерттеулер көрсеткендей, көптеген тұқымдар аналық өсімдіктен көп қашықтамайды.

Экологиялық маңызы

Өсімдік ірі қара мен жылқыға зиянды әсер ететіндіктен, көбінесе ол арамшөп саналады, бірақ ол тозаңдаушыларға көп мөлшерде нектар береді. Ұлыбританияның жәндіктерді тозаңдатушылар бастамасы қолдаған AgriLand жобасы жүргізген Ұлыбритания өсімдіктері туралы зерттеуде, ол нектар өндіру бойынша (жылдық бірлік көлеміндегі нектар) алдыңғы ондыққа кірді. Сонымен қатар, Ұлыбританиядағы тағы бір зерттеуде, ол гүлдік бірлікке 2921 ± 448 мкг өнім беретін нектар қантының ең ірі өндірушісі болды. Ұлыбританияда бұл өсімдіктің туған жері ретінде, рагворт кем дегенде 77 жәндік түріне пана және тамақ көзі болып табылады. Осы омыртқасыз жануарлардың 30 түрі тек рагвортты тамақ ретінде пайдаланады, ал тағы 22 түрінің рационында рагворт маңызды бөлігін құрайды. English Nature тағы 117 түрді анықтады, олар тамақтану және көбею орындары арасында немесе метапопуляциялар арасында рагвортты нектар көзі ретінде пайдаланады. Рагворт көптеген жәндіктерге тартымды болса да, олардың кейбіреулері өте сирек кездеседі. Рагвортпен ғана қоректенетін 30 түрдің жетісі ұлттық деңгейде сирек кездесетін түрлер ретінде тіркелген. Тағы үш түрі IUCN Қызыл тізіміне енген. Қысқасы, рагворт – сирек немесе жойылып бара жатқан он жәндік түрі үшін ерекше тамақ көзі, олардың ішінде цинабар мотылы (Tyria jacobaeae), суретті қанатты шыбық (Campiglossa malaris), сирек кездесетін бұлтты түйін мүйіз мотылы (Homoeosoma nimbella) және Суссекс зөңгірт мотылы (Thalera fimbrialis) бар. Қауіпке ұшыраған он түрдің қалғанына үш жапырақ қоңызы, тағы бір суретті қанатты шыбық және үш микро мотыл кіреді. Бұл түрлердің барлығы Ұлттық деңгейде сирек кездесетін B санатына жатады, ал бір жапырақ қоңызы Ұлттық деңгейде сирек кездесетін A санатына жатқызылған.

Рагворт жылқы мен ірі қара мал өсіретін адамдар үшін маңызды мәселе. Рагворттың туған жері болып табылатын әлемнің аймақтарында, мысалы, Ұлыбритания мен континенталды Еуропада, уланудың дәлелденген жағдайлары сирек. Жылқылар әдетте рагворттың ащы дәміне байланысты оны жаңа піскен күйінде жемейді. Егер жеткілікті мөлшерде жесе, бұл жасушалардың аномальды түрде үлкеюімен сипатталатын, мегалоцитоз деп аталатын бауыр циррозының қайтарымсыз түріне әкелуі мүмкін. Жылқының уланғанын көрсететін белгілерге сары шырышты қабықтар, әлсіздік және координацияның жоқтығы жатады. Алайда, улануды анықтауға нақты тест жоқ, өйткені мегалоцитоз – рагворт улануына тән бауырдың өзгеруі емес. Ол нитрозаминдер мен афлатоксиндер сияқты басқа алкилдеуші заттармен улану кезінде де кездеседі. Афлатоксиндер – жемдегі көбелектердің пайда болуынан туындаған жалпы ластаушы заттар. Ұлыбританияда жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, мегалоцитоз, түрлі себептерге байланысты болуы мүмкін, жылқыда бауыр ауруының салыстырмалы түрде сирек себебі болып табылады. Алкалоидтар бауырда жиналмайды, бірақ оның ыдырауы ДНК-ға зақым келтіріп, жасушаларды біртіндеп өлтіреді. Кейде жылқы үшін дене салмағының шамамен 3-7% өлімге себеп болуы мүмкін деп айтылады, бірақ ғылыми әдебиетте 20%-дан астам дене салмағын жеген жылқының тірі қалғанының мысалы бар. Төмен дозалардың әсері асқазандағы бактериялардың әрекетінен бастапқы алкалоидтардың жойылғандығымен азайтылады, олар қанға жете алмайды. Улануға қарсы дәрі немесе ем жоқ, бірақ ғылыми әдебиетте жылқының ішуін тоқтатқаннан кейін толық қалпына келген жағдайлар белгілі. Алкалоидтар тері арқылы аз мөлшерде сіңірілуі мүмкін, бірақ зерттеулер сіңірудің ішке сіңіруге қарағанда әлдеқайда аз екенін көрсетті. Сонымен қатар, олар N оксид түрінде болады, ол асқазанда түрленгеннен кейін ғана уытты болады және зиянсыз шығарылады. Кейбір сезімтал адамдар аллергиялық реакциядан зардап шегуі мүмкін, өйткені рагворт, композиттер тұқымдасының көптеген мүшелері сияқты, композиттер дерматитін тудыруы мүмкін сесквитерпен лактондары бар. Бұл токсикалық әсерлерге жауапты пирролизидин алкалоидтарынан өзгеше. Рагворттан жиналған балда аз мөлшерде жаколин, якобин, якозин, сенесионин және сенесифилин бар екені анықталды, бірақ бұл мөлшерлер алаңдаушылық тудыратын өте аз деп бағаланды.

Ragwort is of concern to people who keep horses and cattle. In areas of the world where ragwort is a native plant, such as Britain and continental Europe, documented cases of proven poisoning are rare. Horses do not normally eat fresh ragwort due to its bitter taste. The result, if sufficient quantity is consumed, can be irreversible cirrhosis of the liver of a form identified as megalocytosis where cells are abnormally enlarged. Signs that a horse has been poisoned include yellow mucous membranes, depression, and lack of coordination. There is no definitive test for the poisoning however, since megalocytosis is not a change in the liver which is specific to ragwort poisoning. It is also seen in poisoning by other alkylating agents, such as nitrosamines and aflatoxins. Aflatoxins are a common contaminant formed in feedstuffs by moulds. Research in the United Kingdom has produced results showing megalocytosis, which may be due to various causes, to be a relatively uncommon cause of liver disease in horses. The alkaloid does not actually accumulate in the liver but a breakdown product can damage DNA and progressively kills cells. About 3 7% of the body weight is sometimes claimed as deadly for horses, but an example in the scientific literature exists of a horse surviving being fed over 20% of its body weight. The effect of low doses is lessened by the destruction of the original alkaloids by the action of bacteria in the digestive tract before they reach the bloodstream. There is no known antidote or cure to poisoning, but examples are known from the scientific literature of horses making a full recovery once consumption has been stopped. The alkaloids can be absorbed in small quantities through the skin but studies have shown that the absorption is very much less than by ingestion. Also they are in the N oxide form which only becomes toxic after conversion inside the digestive tract and they will be excreted harmlessly. Some sensitive individuals can suffer from an allergic reaction because ragwort, like many members of the family Compositae, contains sesquiterpene lactones which can cause compositae dermatitis. These are different from the pyrrolizidine alkaloids which are responsible for the toxic effects. Honey collected from ragwort has been found to contain small quantities of jacoline, jacobine, jacozine, senecionine, and seneciphylline, but the quantities have been judged as too minute to be of concern.

Бақылау

Жоғарыда көрсетілгендей, қарапайым рагворт оны енгізген бірнеше аймақтарда проблемаға айналды, және оның таралуын болдырмау үшін әртүрлі әдістер қолданылады. Австралияның көптеген штаттарында рагворт зиянды арамшөп деп жарияланды, және жер иелері оны өздерінің жерінен заң бойынша жоюға міндетті. Тасмания аралында инвазивті түрлерді бақылауға жұмсалған барлық шығынның жартысынан астамын рагворт құрайды. Бұл түр Австралия фермерлері үшін 60 жылдан астам уақыт ішінде туындаған шығындар есебінен ең қымбат инвазивті түрлердің 8-і болып саналады. Жаңа Зеландияда да бұл зиянды арамшөп ретінде заңмен бекітілген, егер рагворт кеңінен тараған болса, фермерлер кейде олардың шаруашылықтарын шашып беру үшін тікұшақтарды пайдаланады.

Ирландия

Ирландияда 1936 жылғы Зиянды Арамшөптер Заңына сәйкес шығарылған 1937 жылғы «Зиянды Арамшөптер (Қызылқосқа, Көкшөп және Қырыққабық)» бұйрығында көкшөп зиянды арамшөп деп жарияланған, бұл жер иелерін оның өсуін бақылауға міндеттейді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда қарапайым рагворт (Senecio jacobaea) 1959 жылғы Арамшөптер туралы заңның талаптарына сәйкес, зиянды арамшөптер тізіміне енген бес өсімдіктің бірі болып табылады. Бұл контексте "зиянды" дегені – оның ауыл шаруашылығына зиян келтіруі мүмкін екенін білдіреді, ал жануарларға қауіпті емес, себебі тізімдегі басқа барлық зиянды арамшөптер уытты емес. Осы заң бойынша, жерді пайдаланушыға Қоршаған ортаны қорғау, тамақ өнімдері және ауыл шаруашылығы министрі өсімдіктің таралуын тоқтатуды талап етуге құқығы бар. Дегенмен, заң өсімдіктің өсуін қылмыстық қылық деп танатпайды және жалпы жер иелеріне оны бақылау бойынша заңдық міндеттерді жүктемейді. 2003 жылғы Рагвортты бақылау туралы заң рагвортқа қатысты әрекет ету ережелерін бекітеді, бұл үкімет тарапынан ұсынылған нұсқаулық есептеледі және жер иелеріне өсімдікті бақылау бойынша қосымша заңдық жауапкершілік жүктемейді.

Биологиялық бақылау

Рагворт – Cochylis atricapitana, Phycitodes maritima және Phycitodes saxicolais түрлерінің дернәсілдері үшін тамақ ретінде қызмет етеді. Рагворт ең көп цинабар көбелегінің (Tyria jacobaeae) дернәсілдерінің тамағы ретінде белгілі. Олар өсімдіктен алкалоидтарды сіңіріп алып, хищниктер үшін жағымсыз болады, бұл факт қара және сары ескерту түстерімен көрсетіледі. Қызыл және қара түсті, күндіз ұшатын ересек көбелек те көптеген хищниктер үшін жағымсыз. Көбелек Жаңа Зеландия және АҚШ-тың батысы сияқты, енгізіліп, проблемаға айналған елдерде рагвортты бақылау үшін қолданылады. Дернәсілдер мен ересектердің ерекше түсі мен белгілері болғандықтан, цинабарды оның табиғи ареалынан тыс жерде анықтау оңай, ал жерді және аймақты күзетушілер оны жылдам тани алады. Екі елде де бұл өсімдікпен күресу үшін қоңыр рагворт қоңызы (Longitarsus jacobaeae) енгізілген. Тағы бір қоңыз, Longitarsus ganglbaueri, сондай-ақ рагвортпен қоректенеді, бірақ басқа өсімдіктерді де жейді, сондықтан ол биологиялық бақылауға жарамсыз. АҚШ-тың батысында енгізілген тағы бір биологиялық бақылау агенті – рагворт тұқымдық шыбыны, бірақ ол рагвортты бақылауда тиімді деп есептелмейді. Рагвортты биологиялық бақылау әдісі 1930 жылдардан бері қолданылып келеді.

Басқа қолданылу

Ежелгі Грекия мен Римде бұл өсімдіктен күшті құмар тудыратын зат жасалған деп есептелген, оны сатирион деп атаған. Жапырақтарын жақсы жасыл бояу алуға болады, бірақ ол тез солғып қалады. Гүлдерін алюминий тұзымен бірге қолданғанда мата сары түске боялады. Сонымен қатар, қоңыр және қызғылт сары түстерде де бояу алуға болады.