Кіріспе

Паразиттік өсімдіктер туысы

Кускута (/k//ʌ//s/'/k//juː//t//ə/), көбінесе доддер немесе амарбель деп аталады, сары, қызғылт сары немесе қызыл (сирек жасыл) паразиттік өсімдіктердің 201-ден астам түрін қамтитын туыс. Бұрын Cuscutaceae тұқымдасының жалғыз туысы ретінде қарастырылған, қазір Angiosperm Phylogeny Group жүргізген зерттеулерге сүйене отырып, таңғы даңқ тұқымдасы, Convolvulaceae-ге жататыны қабылданды. Бұл туыс әлемнің барлық қоңыржай және тропикалық аймақтарында кездеседі, ең көп түрлер әртүрлілігі субтропикалық және тропикалық аймақтарда байқалады; салқын қоңыржай климатта туыс сирек кездеседі, тек төрт түрі Солтүстік Еуропаға тән. Халық арасындағы атаулары: мойынбұраушы, жалмаушы, күйдіргіш, кедейшөп, әйелдің торы, отшөп, сиқыршының торы, шайтанның ішегі, шайтанның шашы, шайтанның сақинасы, алтын жіп, нөсер шөп, жүнді шөп, тозақ биесі, махаббат өрмесі, төмен тартып алу, періште шашы және қарапайым сиыр шашы. Доддер гүлдерінің түсі ақтан қызғылтқа, сарыдан қаймаққа дейін өзгереді. Кейбір түрлері жаздың басында, ал басқалары түрлеріне байланысты кейінірек гүлдейді. Тұқымдары өте ұсақ және көп мөлшерде түзіледі. Олардың қабығы қатты болады және әдетте топырақта 5–10 жыл, кейде одан да ұзақ сақталады. Доддер тұқымы топырақ бетінде немесе оның жанында өнеді. Доддер өскіні хостсыз да өрбуі мүмкін, бірақ ол тез жасыл өсімдікке жетуі керек және химиялық сигналдарды сезініп, жақын маңдағы өсімдіктерге қарай өсуге бейімделген. Егер өсімдікке өрбуден бастап 5–10 күн ішінде жете алмаса, доддер өскіні қурап қалады. Хост өсімдікке жетуге дейін, басқа өсімдіктер сияқты, доддер де эмбриондағы қоректік заттарға сүйенеді; жапырақшалары болғанымен, олар жетілмеген.

Паразиттік

Өсімдікке жабысқаннан кейін, доддер оны айналдыра оралады. Егер қожайын өсімдігінде доддерге қажетті қоректік заттар болса, доддер хосторияларды түзеді, олар қожайынның тамыр жүйесіне еніп кіреді. Содан кейін топырақтағы доддердің сіңіргі тамыры қурап қалады. Доддер бірнеше өсімдікке өсіп, жабыса алады. Тропиктік аймақтарда ол жыл бойы өсіп, бұталар мен ағаштардың шыңдарына дейін жете алады; ал салқын аймақтарда ол бір жылдық өсімдік болып табылады және әр көктемде жаңа көшеттерге жете алатын төменгі өсімдіктермен шектеледі. Доддер өсімдіктердің көптеген түрлеріне паразиттік етеді, соның ішінде ауыл шаруашылығы және бағбандық дақылдарының көптеген түрлеріне, мысалы, люцерна, леспедеза, зығыр, көктемгі шөп, картоп, хризантема, далия, гелениум, кернейлік жүзім, плющ және петуниялар. Ол сыртқы паразит болып табылады және толық паразиттік өсімдік ретінде жіктеледі, яғни фотосинтез жасай алмайды және толығымен қожайынға тәуелді. Доддердің зияндылығы оның түріне, қожайын өсімдігіне, шабуыл уақытына және қожайын өсімдігінде вирустардың болуына байланысты өзгереді. Қожайын өсімдігін әлсірету арқылы доддер өсімдіктердің вирустық ауруларға қарсы тұру қабілетін төмендетеді, және егер ол бірнеше өсімдікке жабысса, бір өсімдіктен екіншісіне ауруларды таратуы мүмкін. Бұл ауыл шаруашылығы жүйелерінде экономикалық маңызға ие, себебі жылдық өнімнің 10%-ға төмендеуі үлкен шығынға әкелуі мүмкін. Егістіктегі өсімдік ауруларын басқару үшін доддердің таралуын бақылауға ерекше мән берілуде.

Қонақжай орналасқан жері

2006 жылы Science журналында жарияланған бір мақалада, dodder (сарыбас) өсімдігінің өз қоныс тегін табу үшін ауадағы ұшпалы органикалық қосылыстарды пайдаланатыны көрсетілген. C. pentagona тұқымдары томат және басқа да қоныс тегі болатын өсімдіктерден шығатын ұшқыш заттарға оңтайлы өсу реакциясын көрсетеді. Паразитке таңдау жасау мүмкіндігі берілгенде, ол томаттан шығатын ұшқыш заттарға қарай өседі, ал бидайдан шығатын заттарға қарай өспейді. Келесі тәжірибелер қоныс тегінен шығатын бірнеше жекелеген қосылыстарға тартылатынын және бидайдан шығатын бір қосылыстан кері тартатынын көрсетті. Бұл нәтижелер, жарық сияқты басқа да сигналдардың қоныс тегін табу процесінде рөл атқару мүмкіндігін жоққа шығармайды.

Қонақжай қорғанысы

Қожайын өсімдіктерінің шөп жейтін және басқа да паразиттік өсімдіктерге қарсы қорғанысы туралы, өсімдіктердің шөп жейтін жануарлар мен патогендерге қарсы қорғанысы туралы белгілі болғаннан гөрі аз мәлім. Бір зерттеуде қызанақ өсімдіктерінің dodder-ге қарсы күрделі механизмдерді қолданатыны анықталды. Cuscuta pentagona шабуылға жауап ретінде жасмон қышқылы және салицил қышқылы қолданылатын екі жол белсендірілді. Dodder шабуылы 2 карен, α пинен, лимонен және β фелландрен сияқты ұшқыш заттардың өндірісін де тудырады. Бұл ұшқыш заттардың қожайынды қалай қорғайтыны белгісіз, бірақ олар dodder-дің қожайынды табу және таңдау қабілетіне бөгет болуы мүмкін. Сонымен қатар, қызанақ сабағындағы трихомалардың болуы dodder-дің сабаққа жабысуына тиімді түрде кедергі келтіреді.

Алдын алу және емдеу

Көптеген елдерде бұршақ тұқымын импорттауға тыйым салатын заңдар бар, сондай-ақ егістік тұқымдары бұршақ тұқымымен ластанбауын талап етеді. Егу алдында, қамқорсыз аймақтан қамқорсыз егістікке өтетін кезде барлық киімдер бұршақ тұқымына тексерілуі керек. Ластанған аймақпен жұмыс істегенде, жылдам әрекет ету қажет. Ұсыныстарға ластанғаннан кейін бірнеше жыл бойы емес-қожайын дақылдарын отырғызу, қожайын дақылдарын дереу, әсіресе бұршақ тұқымын пісірмей тұрып жою, сондай-ақ көктемде Dacthal сияқты өсімдіктер шығарға дейінгі гербицидтерді қолдану кіреді. Емес-қожайын дақылдарына шөптер және көптеген басқа монокотиледондар жатады. Егер бұршақ қожайын өсімдігін жабудан бұрын табылса, оны топырақтан алып тастауға болады. Егер жабу басталса, қожайын өсімдігі бұршақтан төмен жерде күрт қиылуы керек, себебі бұршақ өте бейімделгіш және өз хаусториясынан қайта өсуге қабілетті.

Қытайдың дәстүрлі медицинасында қолдану

C. chinensis тұқымдары Қытайда және тағы басқа Азия елдерінде остеопорозды емдеу үшін ұзақ жылдардан бері қолданылып келеді. C. chinensis – бауыр мен бүйректі күшейтеді деген сенімдегі, дәстүрлі қытай медицинасы. Кускута түрлері Гималай аймақтық медициналық дәстүрлерінде де дәрілік өсімдік ретінде пайдаланылады.