Кіріспе

Америкалық саңырау-соқыр әйел

Лора Дьюи Линн Бриджман (21 желтоқсан 1829 – 24 мамыр 1889) – ағылшын тілінде маңызды білім алған алғашқы американдық саңырау-соқыр бала. Ол Хелен Келлерден жиырма жыл бұрын осы жетістікке қол жеткізді; Лораның досы Энн Салливан кейін Хелен Келлерге көмектесуші болды. Бриджман екі жасында қызыл жегіге шалдыққаннан кейін саңырау-соқыр қалды. Ол Перкинс соқырлар институтында білім алды, онда Сэмюэл Гридли Хоудің жетекшілігімен Брайль әрпі мен Чарльз Мишель де л'Эппе жасаған қол әрпін оқып, қарым-қатынас жасауды үйренді. Бірнеше жыл бойы Бриджман Чарльз Диккенстің 1842 жылғы Америка сапары кезінде онымен кездесуінен және оның американдық жазбаларында оның жетістіктері туралы жазуынан кейін танымал болды. Алайда, оның даңқы ұзаққа созылмады, ол өмірінің қалған бөлігін салыстырмалы түрде беймәлім күйде өткізді, көбінесе Перкинс институтында тігін тігумен және Брайль әрпімен кітап оқумен айналысты.

Алғашқы жылдар

Бриджман Нью-Гэмпшир штатының Хановер қаласында дүниеге келген. Ол баптист шаруасы Дэниел Бриджменнің және оның әйелі Гармонидің үшінші қызы (Кушман Даунердің қызы және Джозеф Даунердің немересі), Тетфордтың алғашқы бес қонысының бірі (1761). Лаура нәзік, кішкентай және әлсіз сәби еді, он сегіз айлыққа дейін жиі құрысуларға ұшырады. Лаура екі жасқа келгенде оның отбасы қызыл жегіге шалдықты. Бұл ауру оның екі үлкен әпкесінің өмірін қиды, ал өзі есітімейтін, көре алмайтын, иіс сезу және дәм сезу қабілетінен айырылды. Ол денсаулығын бірте-бірте қалпына келтірсе де, есітімейтін және көре алмайтын күйде қалды. Лаураның анасы оны әдемі күтіп, баласына махаббат көрсетті, бірақ Лаураның қалған отбасы мүшелері, тіпті оның әкесі де оған аз көңіл бөлді. Әкесі кейде оны "бағынуға мәжбүрлеу үшін" қорқытып, еденге қатты басып, дірілдермен үркітуге тырысты. Оның ең жақын досы Бриджман отбасының мейірімді, ақыл-есі кем адам – Аса Тенни болды, ол оның балалық шағын қуанышқа толы еткен. Теннидің өзі де сөйлеу қабілетінде кемшіліктері болған, Лаурамен белгілі бір ым-сигналдар арқылы қарым-қатынас жасады. Ол ым тілін білетін үндістермен (вероятно, Абенакилер жазықтық үнділік ым тілін қолданған) таныс еді және Лаураны мектепке жіберген кезде осы ымдарды қолдана отырып өзін-өзі жеткізуге үйреткен.

Перкинс мектебіндегі білім

1837 жылы Дартмут колледжінің профессоры Джеймс Баррет Бриджманды көріп, оның жағдайын медицина бөлімінің меңгерушісі доктор Рубен Муссиге хабарлады. Мусси Бриджманның үйіне барып, Лораның мейірімді және зиялы қыз екенін анықтады. Ол ауыр кемістіктеріне қарамастан, тігін тігу және үстелге ыдыс қою сияқты қарапайым шаруашылық жұмыстарын жасай алатын. Мусси Бостондағы соқырлар институтының директоры доктор Сэмюэл Гридли Хоуға хат жазды, ол жас Бриджманды оқытуға ынталы болды. Бриджман 1837 жылдың 12 қазанында мектепке түсті, сегіз жасқа толуына екі ай қалғанда. Бриджман бастапқыда қорқып, үйін сағынды, бірақ көп ұзамай ол үйдің қамқоршысы Лидия Холл Дрюмен (1815-1887) жақын дос болып, ол мектепте оның алғашқы ұстазы болды. Хоу жақында американдық саңыраулар мектебінде тұратын саңырау-соқыр Джулия Брейспен танысты. Ол қарапайым белгілердің көмегімен қарым-қатынас жасады, бірақ оның ұстаздары оған тактильді белгілердің бейімделген түрлері сияқты қарым-қатынастың жетілдірілген әдістерін үйретпеді. Хоу Бриджманды тактильдік тәсілдер арқылы оқуға және жазуға үйретуді жоспарлады – оның білуінше, бұрын ешкім мұндай әрекет жасаған емес. Хоудың жоспары француз философы Дени Дидроның теориясына негізделген, ол сезім сезімі «өздігінен символдық тілдің құралы» бола алады деп сенген. Бастапқыда ол көмекшісі Лидия Холл Дрюмен бірге көтерілген әріптермен басылған сөздерді қолданды, кейін ағылшын әліпбиін алақанға түсіріп, оларды қолмен жазу арқылы үйретуге көшті. Соңында ол жан-жақты білім алды. Хоу Бриджманға жеке әріптерден бұрын сөздерді үйретті. Оның алғашқы тәжірибесі кілттер, қасықтар және пышақтар сияқты бірнеше қарапайым заттарға қағаз таңбаларды жабыстырудан тұрды, олардағы заттардың атаулары көтерілген әріптермен жазылған. Содан кейін ол Бриджманға таңбаларды өздігінен сезіндіріп, көтерілген әріптерді олармен байланыстырды. Ақырында ол әр затқа дұрыс таңбаны таба алды. Келесі кезеңде оған әр әріпті жеке-жеке беріп, оларды біріктіріп, білетін сөздерді жазуды үйретті. Осылайша ол біртіндеп әліпбиді және он цифрды үйренді. Оқу барысында оның білімге деген ынтасы күшейді. Хоу Бриджманның біліміне толыққанды көңіл бөлді және оның жетістіктерімен қуанды. 1839 жылдың 24 шілдесінде ол өзінің атын алғаш рет анық жазды. 1840 жылдың 20 маусымында ол алғашқы арифметика сабағын алды, төртбұрышты тесіктермен тесілген металл қораптың көмегімен, төртбұрышты әріптер қолданылды; және он тоғыз күнде ол отызға дейінгі сандардың бағанын қоса алды. Ол денсаулығы жақсы және бақытты болды, Хоу оны өз қызындай жақсы көретін. Ол 1843 жылы Хоу Джулия Уордқа үйленгенге дейін Хоу мен оның қарындасы Жаннет Хоумен бірге директордың пәтерінде тұрды. Оның жағдайына жұртшылықтың қызығушылығы артып, басқалар да емделу үшін доктор Хоуға әкелінді.

Атак-даңқ

Бриджманмен жұмыс бастағаннан бастап, Хоу оның жетістіктері мен оның оқыту стратегиялары туралы есептерді еуропалық журналдарға жіберді, оларды "мыңдаған адам оқыды". 1842 жылдың қаңтар айында Чарльз Диккенс институтқа сапар шекті, содан кейін өзінің "Америкалық жазбаларында" Хоудың Бриджманмен жұмысындағы табысы туралы құлшыныспен жазды. Диккенс Хоудың Бриджманның білімі туралы айтқанын келтіреді: "Оның әлеуметтік сезімдері мен мейірімі өте күшті; жұмыс істеп отырғанда немесе кішкентай достарының бірінің қасында отырғанда, ол әрбір сәт сайын жұмысынан үзіліп, оларды ынтасымен және жылылықпен құшақтап, сүйеді, оны көруге тиіс. Жалғыз қалғанда, ол уақытын өткізеді және көңіл көтереді, және өте қанағаттанғандай көрінеді; ал ойдың тіл киімін киюге табиғи бейімділігі соншалықты күшті, ол жиі бармақ тілінде монолог айтады, ол баяу және қиын болса да. Бірақ ол жалғыз қалғанда ғана тыныш, өйткені егер ол жанында біреудің бар екенін сезсе, олардың жанына жақын отырып, қолынан ұстап, олармен белгілермен сөйлесе дейін тыныш бола алмайды". Диккенстің кітабы жарық көргеннен кейін Бриджман әлемге әйгілі болды. Мыңдаған адамдар Перкинс мектебіне оны көруге келіп, "еске алуға нәрсе сұрап, газеттерде оның жаңалығын қадағалап, евангелистік журналдар мен әйелдер журналдарында оған мақтаулар оқыды". Сенбі күндері мектеп жұртшылыққа ашық болатын. Адамдар көптеп жиналып, Лораның картадағы көтерілген әріптермен белгіленген жерлерді оқып, көрсетуін тамашалады. Лора осы оқиғалардан "қатты қозғалды", бірақ мұғалімдер Лораның басқа оқушылардан гөрі көп назар аударатынын білгендіктен алаңдады. 1840 жылдардың соңында Хоу: "Бәлкім, Лора Бриджманнан кеңірек танымал үш әйел жоқ шығар; және оның қаншалықты қайырымдылық пен қызығушылықты оятқанын ешкім білмейді" деді.

Жасөспірімдік жылдары

Бриджман жасөспірім кезінде және жиырма жасына дейін бірнеше ауыр эмоционалдық жағдайларды бастан өткерді. 1841 жылы Лораның Перкинс мектебіндегі алғашқы мұғалімі Лидия Дрю үйленуіне байланысты қызметінен кетті. Дрюдың орнына Мэри Свифт келді, ол өте жақсы мұғалім болғанымен, Дрю сияқты Бриджманға ашыққан сыйлылық танытпады. Свифт сондай-ақ Хоудың Жаңа Англия унитаризміне тікелей қарсы тұрып, Бриджманға өзінің конгрегациялық діни көзқарастарын сіңіруге тырысты. 1843 жылдың мамыр айында Хоудың өзінен 18 жас кіші Джулия Уордқа үйленуі одан да ауыр қайғыға ұшыратты. Хоу Бриджманды қызбендей көріп, ол оны әкесі секілді жақсы көретін. Ол үйленуден кейін ұзақ ажырасып қалғандықтан депрессияға түсті – Хоудың Еуропадағы бал айы 15 айға созылды – және енді Хоу оны жақсы көрер ме деп уайымдады, өйткені ол әйел алды. 1844 жылдың тамызында олар үйлеріне оралғанда Бриджманның қорқынышы расталды. Хоу Бриджманға деген қызығушылығын жойды, бірақ оған мектепте өмір бойы тұруға жағдай жасады. Бриджман Джулия Уорд Хоумен жақын қарым-қатынас құра алмады, оның қыздарының айтуынша, ол үйленгеннен кейін "аномалиялар мен кемістіктерге деген физикалық жек көрушілікке" және "соқыр және басқа да кемістіктері бар адамдардан қашуға" бейім болған. Мэри Свифт 1845 жылдың мамыр айында үйлену үшін мектепті тастап кетті, Бриджманды бірнеше ай бойы ешқандай оқусыз қалдырды. Бриджманның келесі мұғалімі Сара Уайт Бриджманның соңғы жылдары бастан өткерген көптеген жағдайларды өтеуге тырысты. Бриджманды бірден тартқан, жұмсақ, діндар, сырттан ұялшақ жас әйел Уайт Бриджманға дәстүрлі академиялық пәндерді – математика, тарих, географияны – үйретті, бірақ олар екеуі "саусақтармен" әңгімелесуге көп уақыт бөлді, бұл Бриджманға ең ұнайтын іс-әрекеттердің бірі еді. Уайт Бриджманды қатты жақсы көргенімен, оның "танымал" статусының арқасында қыздың басқа студенттерге берілмейтін артықшылықтардан пайдаланатынын сезінді. Бриджманның жеке бөлмесі болды, сондықтан ол басқа студенттермен сирек араласты, егер олар оған "ерекше назар бөлмесе" ғана. Уайт Бриджманның еркіндікке құмар және ашушаң болатынын, осындай мінез-құлықтың тәртіпті талап ететінін байқады. Бриджман жас мұғаліміне эмоционалдық талаптар қоюы мүмкін, ол Уайт жалғыздық сұрағанда ашулы және тез ашулы бола бастады. 1845 жылы он алты жасында Бриджман анорексияға шалдықты, салмағы 113 фунттан 79 фунтқа дейін төмендеді. Хоу Бриджманның "көптеген тастап кетулерге және жоғалтуларға реакция жасағанын" дұрыс болжады және ол соңғы жылдары аз байланыста болған отбасына барып қалуды ұсынды. Уайтпен бірге Бриджман 1846 жылдың маусым айында Нью-Гэмпширдегі отбасылық шаруашылығына барды. Ол анасымен, Мэри мен Колина сестерімен және Бриджманмен қол тілінде сөйлей алатын Аддисон бауырымен қайта кездесуге өте қуанды. Сонымен қатар, ол екі апталық сапары кезінде жиі келіп тұратын Еса Тенни ескі досымен қайтадан кездесті. Бриджман тамақтануға қайта кіріскенмен, оның жиі өсек айту және мінез-құлқы сақталды; бұл Уайтты мазалады, ол ересек әйелде мұндай мінез-құлықты көтеретін адамның азайып бара жатыр екенін түсінді. Уайт 1850 жылдың қараша айында Перкинс мектебін тастап кетті, ол Бриджманның мұғалімі және серігі ретінде бес жыл өткізді. Уайт Юнитарий миссионері Джордж Бондқа никелесті, ал олар үйленгеннен кейін Сандвич аралдарына (Гавайи) сапар шеруді жоспарлады. Бриджман Уайттың үй шаруасын жүргізушісі ретінде олармен бірге баруын өтінді, бірақ ақырында Уайт онысыз кетті, Бриджманды жұбатуға дос, серік немесе мұғалім қалдырмады.

Ересектілік жылдары

Бриджменнің ресми білімі Уайт 1850 жылы мектепті тастап кеткенде аяқталды. Ол Нью-Гэмпширге оралды және біраз уақыт бойы отбасымен қайта қосылудан қуанды; алайда ол мектепті сағынды және анорексиясы қайтадан пайда болды. Хау Бриджманның денсаулығы тез нашарлап жатқанын білгенде, ол бұрынғы оқушысын мектепке қайтару үшін мұғалім Мэри Падокты Бриджманның үйіне жіберді. Бриджманның денсаулығы біртіндеп жақсарды, кейде қонақтар келіп тұрса да, ол қазір көпшілік назарынан тыс қалды. Ол анасына және бірнеше досына хат жазумен, сондай-ақ Мэри Свифт пен Сара Уайтпен хабарласып тұрумен айналысты, тігін тігу, брайлмен Библияны оқу және бөлмесін үлкен тазалықпен ұстауға көңіл бөлді. Ол тоқыған салфеткалар, сөмкелер және кестеленген маталардан жылына шамамен 100 доллар көлемінде кіріс тапты, бірақ ол негізінен мектептен тамақ пен тұру орынымен қамтамасыз етілді. Лаура шебер тоқымашы еді, күрделі кружево жағалар және әртүрлі безендірулер, мысалы, мұқият жасалған моншақтардан жасалған бұйымдар тоқыды. Оның жұмыстарының үлгілері мұражай мұрағаттарында сақтаулы, соның ішінде Перкинс соқырлар мектебіндегі тігістердің үлгілері бар. Бриджман мектепте салыстырмалы түрде тыныш және оқиғасыз өмір сүрді. Ол толық уақытты мұғалім болған жоқ, бірақ жас соқыр қыздарға тігін сабақтарында көмектесті, онда ол "сабырлы, бірақ талапкер оқытушы" деп есептелді. 1872 жылы Перкинс кампусына соқыр қыздар үшін бірнеше коттедждер (әрқайсысы жетекшінің басқаруымен) салынды, және Бриджман Институттың үлкен үйінен олардың біріне көшірілді. Бриджман әрқашан қолмен сөйлесуге ниетті болды, сондықтан 1880-ші жылдардың басында Анн Салливанмен бірге коттеджде тұрғанда олар дос болып кетті. 1876 жылы Хаудың қайтысы оған үлкен қайғы әкелді; бірақ ол қайтыс болғанға дейін мектепте оның өмірінің соңына дейін қаржылық жағдайының тұрақты болуын қамтамасыз етті. 1887 жылы оның мерейтойы тойланды, бірақ 1889 жылы ол ауырып, 24 мамырда қайтыс болды. Ол Нью-Гэмпшир штатының Ганновер қаласындағы Дана зиратында, отбасының шаруашылығына жақын жерге жерленді.

Мұра

Бриджман жас кезінде саңырау-соқыр адамның білім алуының үлгісі ретінде танымал болды. Хелен Келлердің анасы Кейт Келлер Диккенстің "Американдық жазбаларындағы" (American Notes) баяндамасын оқып, кеңес алуға шақырылды, нәтижесінде ол сол мектептің мұғалімі және бұрынғы оқушысы Энн Салливанды жұмысқа алды. Салливан Перкинс институтында қол әліпбиін үйренді және оны Хеленге, сондай-ақ Бриджманның өзі тіккен киімдермен киіндірілген қуыршақпен бірге алып келді. Бриджманның жағдайы Андре Жидтің "Пасторальдық симфониясы" еңбегінде еске алынады. "Еркіндік" жүк кемесі (Liberty ship) оның құрметіне аталды. 2014 жылы Бриджманның өміріне арналған көркем әңгіме, Кимберли Элкинстің "Не көрінеді" кітабы жарық көрді.