Кіріспе

Көне грек астрономы, грек астрономы Клеомед (Κλεομήδης) – грек астрономы, ол ең көп танымал "Аспан денелерінің дөңгелек қозғалысы туралы" (Κυκλικὴ θεωρία μετεώρων) кітабымен, сонымен қатар "Аспан" (Caelestia) деп те белгілі.

Өзінің шығармаларын хронологиялық тәртіппен орналастыру

Оның туған және қайтыс болған күндері белгісіз – тарихшылар оның еңбегін б.з.б. I ғасырдың ортасы мен 400 жылдары арасында жазғанын болжайды. Алдыңғы бағалаулар Клеомедтің жазбаларында математик және астроном Посидоний Родос (б.з.б. 135 – б.з.б. 51 жж.) еңбектеріне кеңінен сілтеме жасағанымен, Птолемейдің (б.з.б. 100 – б.з. 170 жж.) еңбектеріне мүлдем сілтеме жасамағанына негізделген. (Клеомед сонымен қатар Аристотельге (384–322 б.з.б.), Массалиялық Питеяға (310–306 б.з.б.), Аратусқа (б.з.б. 315/310 – 240 жж.), Эратосфенге (276–195 б.з.б.) және Гиппархқа (б.з.б. 190 – б.з.б. 120 жж.) сілтеме жасайды.) Бұл тұжырымдар Клеомедтің жұмысы салыстырмалы түрде қарапайым астрономия саласында болғандықтан және Птолемейге сілтеме жасауы міндетті емес еді деген негізде сынға түсті. Алайда, ХХ ғасырдың математигі Отто Нойгебауэр Клеомедтің астрономиялық бақылауларын мұқият зерттеп, 371 жыл (±50 жыл) оның еңбегіндегі мәліметтерді жақсы түсіндіретініне келді. Нойгебауэрдің бағалауы Клеомедтің жұмысын мерзімдеу үшін қай бақылауларға сену керектігін анықтау қиындығын тудыратын, жиі байқалатын қателіктеріне байланысты дау тудырды.

Аспан денелерінің айналымдағы қозғалысы туралы

Клеомедтің аты шыққан кітабы – екі томдық астрономияның қарапайым оқулығы. Оның жазу мақсаты ғылыми болғанымен, философиялыққа жақын – ол эпикурейшілердің ғылыми идеяларын сынауға көп уақыт жұмсайды. Клеомедтің кітабы, ең алдымен, Посидонийдің астрономияға қатысты жазбаларын өзгеріссіз сақтап қалғаны үшін бағалы (Посидонийдің ең бір кітабы да қазіргі күнге дейін жеткен жоқ). Клеомед ай тұтылуы туралы айтқандарында, әсіресе Айдағы көлеңке Жердің дөңгелек екенін көрсетеді деген пікірінде дұрыс. Ол сондай-ақ, көптеген жұлдыздардың нақты көлемі Күндің көлемінен асып түсуі мүмкін екенін (ал Жер Күннің бетінен қарағанда өте кішкентай жұлдыз сияқты көрінетінін) болжамдайды. Бұл кітап – Ератосфеннің Жердің шеңберін өлшегені туралы танымал оқиғаның бастапқы көзі. Көптеген қазіргі заманғы математиктер мен астрономдар бұл сипаттаманың логикалық екенін айтады (және Эратосфеннің жетістігін ежелгі астрономияның ең маңызды жетістіктерінің бірі деп санайды). Күн немесе Ай иллюзиясының көрінетін қашықтық арқылы түсіндірілуіне алғашқы нақты анықтама бергендігі үшін Клеомед құрметке лайық. Ол күннің көкжиектен қарағанда зенитте жақын көрінетінін, сондықтан үлкендей сезілетінін (бұрыштық мөлшері өзгермейтіндігіне қарамастан) дәлелдеді. Ол бұл түсіндірмені Посидонийге жатқызды.

Оптика

Позидонийдің шәкірті Клеомед жарық сығырудың (рефракцияның) қарапайым сапалық қасиеттерін, мысалы, жарық сәулесінің сирек ортадан тығыз ортаға өткенде перпендикулярға қарай иілуін атап өтті. Сондай-ақ, атмосфералық сығырудың (рефракцияның) нәтижесінде Күн мен оның шұғыласы (көктөбесі) Күн көкжиектен төмен болғанда да көрінуі мүмкін екенін айтты.

Мұра

Клеомед қазір көрінетін Айдың солтүстік-шығыс бөлігіндегі Клеомед кратері арқылы есте қалдырылған.