Кіріспе

Сакония (Τσακωνία, Tsakonía; сакония тілінде: Τσακωνία, Tsakonía) немесе Сакония аймағы (Τσακωνικός χώρος) – шығыс Пелопоннес аймағында сакония тілінде сөйлейтін шағын аудан, Аркадиядағы Пера Мелана төңірегіндегі 13 қала, ауыл және кішкентай елді мекендерді қамтитын аймақ. Бұл қазіргі Грек мемлекетінің ресми түрде белгіленген саяси бірлігі емес.

Ауқымы

1951 жылы жарық көрген «Цакон диалектісінің қысқаша грамматикасы» атты еңбегінде профессор Танасис Костакис Цаконияны Кинуриядағы Агиос Андреас қаласынан Леонидио мен Тиросқа дейін, ал ішкі аймақта Кастаница мен Ситайнаға дейін деп белгілейді, бірақ бұрынғы уақытта Цакон тілінде сөйлейтін аймақ шығыс Лакониядағы Малеа мүйісіне дейін созылған деп мәлімдейді. Осы кезеңде Цакониядағы маңызды қала Прасто болды, ол Константинополь билігінен арнайы сауда жеңілдіктеріне ие болды. Прасто Грек тәуелсіздік соғысында Ибрагим Паша тарапынан өртеліп, тастап кетілді, оның көптеген тұрғындары Леонидио мен Тирос аймағына немесе Арголика шығанағындағы басқа жерлерге қашқан. Кейбір ерте зерттеушілер маниот диалектісінде сөйлейтіндердің тілін нағыз Цакон тілімен шатастырған сияқты, бұл терминнің икемділігін көрсетеді. «Қысқаша грамматика» жарық көргеннен бері Цакон тілінде сөйлейтін қауымдастық айтарлықтай азайды, бірақ Костакис белгілеген аймақ әлі де «Цакония» деп есептеледі, себебі Цакон биі және ерекше халықтық киімдер сияқты мәдени ерекшеліктер сақталған. Цакон тілінде сөйлейтін аймақ «Қысқаша грамматика» кезеңінен бұрын әлдеқайда кеңірек болған; 1668 жылы Эвлиа Челеби Леонидиодан оңтүстікке қарай орналасқан Ватика ауылы Цакон тілінде сөйлейтін екенін атап өткен, бірақ кейін ол жерге арваниттер қоныстанды. Мореяның жылнамасы (14 ғасыр) сондай-ақ Цакон тілінде Кинурияда сөйленгенін көрсетеді, ол қазір Аркадияның бөлігі, бірақ бұрын Лаконияның солтүстік-шығысында деп есептелген. Алғашқы Цакон аймағы Лаконияның бүкіл шығыс жартысынан тұрған болуы мүмкін. Сондай-ақ, халықтың 9 ғасырда христиан дінін қабылдауы және дәстүрлі грек салтына адалуы, олардың ортағасырлық грек қоғамынан оқшаулануымен байланысты болды. Цакондықтар туралы алғашқы сілтеме деп саналатын жазба шамамен 950 жылы Константин Порфирогениттің «De Arte Imperiando» еңбегінде келтірілген: «Майна ауданының тұрғындары ежелгі гректер, оларды жергілікті тұрғындар бүгінге дейін гректер деп атайды, себебі олар бұрын ескі гректер сияқты, ежелгі гректер сияқты құдайсыз болған және ескі гректер сияқты, бақилық Василийдің (867–886) тұсында шомылдырылып, христиан болған», Майна терминінің қолданылуы көбінесе Цаконияны білдіреді. Цакондықтар Византия әскерінде жиі шекара күзетшілері болған деп есептеледі, себебі Византия грек жазбаларында осындай рөлдерді атқаратын τζάκωνες және τζέκωνες туралы көптеген сілтемелер бар. Олар мен Пелопоннестік Гасмулой, сол рөлде қызмет еткен, Михаилдың ізбасары Андроник II тарапынан қызметтен босатылды, ол теңіз күшін қысқартып, генуэздік жалдамалыларға сүйенуді жөн көрді.

Генетикалық зерттеулер

"Пелопоннес халықтарының генетикасы және ортағасырлық Пелопоннес гректерінің жоғалу теориясы" (2017) атты мақала сакониялықтарды екі топқа бөлді: аймақтың оңтүстігінен (15 үлгі) және солтүстігінен (9 үлгі). Екі популяцияның да геномдарының 0,66% немесе 94 cM құрайтын, әрбір адам жұбы кем дегенде бір ЖЖБД (Жақын туыстық байланыс коэффициенті) сегментін бөлісетін, өте жоғары орташа жұптық ЖЖБД көрсеткіші байқалды. Сакониялықтардың славяндармен (белорустар, орыстар, поляктар және украиндермен) ортақ тегінің деңгейі төмен: оңтүстік сакониялықтар үшін 0,2–0,9%, ал солтүстік сакониялықтар үшін 3,9–8,2%. Қалған пелопоннесликтер (маниоттарды қоспағанда, 148 үлгі) де славяндармен ортақ тегінің төмен деңгейін көрсетсе де, бұл көрсеткіш сакониялықтардан (және маниоттардан) салыстырмалы түрде жоғары – 4,8–14,4%. Маниоттар, Deep Mani немесе Mesa/Inner Mani (22 үлгі), Батыс Taygetos немесе Exo/Outer Mani (24 үлгі) және Шығыс Taygetos немесе Kato/Lower Mani (23 үлгі) топтарына бөлінгенмен, славяндармен ортақ тегінің деңгейі тиісінше 0,7–1,6%, 4,9–8,6% және 5,7–10,9% құрайды. Дегенмен, сакониялықтар маниоттардан да, қалған пелопоннесликтерден де ерекшеленеді, бұл аймақтық оқшауланумен және ежелгі заманда Цаконияда дорийлік тілінде сөйлейтін иониялықтар (Геродот бойынша) тұрғандығы, ал Маниде нағыз дорийлер тұрғандығы мүмкіндігімен байланысты.