Бірінші Балқан соғысындағы Сорович шайқасы

Кіріспе

Бірінші Балқан соғысындағы шайқас

Сорович шайқасы (Μάχη του Σόροβιτς, Soroviç Muharebesi) 1912 жылдың 21-24 қазанында (ескі стиль бойынша) өтті. Бұл шайқас Бірінші Балқан соғысы барысында грек және Осман әскерлері арасында Сорович (Аминтайо) аймағында болды. Грекияның 5-ші дивизиясы Тесалиядағы грек армиясының негізгі бөлігінен бөлек, Батыс Македония арқылы ілгерілеген кезде Лофой ауылының жанында шабуылға ұшырап, Соровичке шегінді. Олар қарсыластары – Осман әскерлерінің көптүгін байқады. 22-23 қазан аралығындағы қайта-қайта шабуылдарға тойтарыс берген дивизия, 24 қазанның таң атысында Осман автоматтарының күтпеген шабуылынан қанатын жоғалтып, шайқастан жеңіліске ұшырады. Соровичтегі гректердің жеңілісі серб әскерлерінің даулы Монастыр (Битола) қаласын басып алуына себеп болды.

Өмірбаян

1897 жылғы грек-түрік соғысындағы гректердің күйреуі грек армиясының ұйымдастырылуында, жаттығуларында және жабдықталуындағы елеулі кемшіліктерді көрсетті. Георгиос Теотокис соғыстан кейін гректердің әскерді күшейтуге назар аударған тұңғыш премьер-министрі болды. Ол Ұлттық қорғаныс қорын құрып, оның есебінен көп мөлшерде оқ-дәрі сатып алынды. Бұдан бөлек, елдің әскери-теңіз күштері мен армиясы үшін жаңа штат кестесі енгізілді, соңғысы көптеген артиллериялық батареялармен күшейтілді. Теотокистің 1909 жылғы қаңтарда отставкаға кетуі және оның ізбасарының қарулы күштерге салған немқұрайлылығы жеті айдан кейін Гуди төңкерісіне әкеп соқты. Төңкерісшілер билікті өз қолдарына алудың орнына, крит саясаткері Элефтериос Венизелосты елді басқаруға шақырды. Венизелос Теотокистің жолын жалғастырып, әскерилерді қайта қаруландырып, жаттықтырды, оның ішінде бекініс және инфрақұрылымдық жұмыстар жүргізілді, жаңа қару-жарақтар сатып алынды және резервтік құрамдар оқуға қайта шақырылды. Бұл жұмыстың шыңы 1911 жылы британдық теңіз миссиясы мен француздық әскери миссиясын шақыру болды. Серб-болгар альянсы туралы хабардар болғаннан кейін, Венизелос Софиядағы елшісіне 1912 жылдың 14 сәуіріне дейін грек-болгар қорғаныс келісімін дайындауды бұйырды, Грекия болашақта Османлыларға қарсы соғысқа қатыспаса, Македонияның грек тілді аймақтарын басып алуға шамасы келмейтінінен сескенді. Келісім 1912 жылдың 15 шілдесінде қол қойылды, екі ел қорғаныс соғысы жағдайында бір-біріне көмектесуге және Осман империясы бақылауындағы Македониядағы христиан халқының құқықтарын қорғауға келісті, осылайша Сербия, Черногория және Болгариядан құралған Балқан одағына қосылды. Балқанда жаңа соғыс болуынан қауырсынып, Осман империясы 14 қыркүйекте жалпы жұмылдыруды жариялады және Фракияға әскер бөлімдерін тасымалдауды бастады; Балқан одағы да оған ден қойды. 30 қыркүйекте одақ Осман империясына христиан халқының құқықтарына қатысты талаптар тізімін ұсынды. Осман империясы талаптарды қабылдамады, София, Белград және Афинадағы елшілерін қайтарды және 4 қазан күні одақтың келіссөзшілерін елден қуды, осымен одақ Осман империясына соғыс жариялады. Черногория әскери операцияларын 25 қыркүйекте-ақ бастап кеткен еді.

The disastrous Greek defeat in the Greco Turkish War of 1897 exposed major flaws in the Hellenic Army's organization, training and logistics. Georgios Theotokis was the first post war Greek prime minister to focus his attention on strengthening the army. He established the National Defense Fund which financed the purchase of large quantities of ammunition. In addition a new table of organization was introduced for the country's navy and army, the latter being augmented by numerous artillery batteries. Theotokis' resignation in January 1909 and the perceived neglect of the armed forces by his successor resulted in the Goudi coup seven months later. Rather than taking power for themselves, the putschists invited Cretan politician Eleftherios Venizelos to rule the country. Venizelos followed in Theotokis' footsteps by re arming and re training the military, including extensive fortification and infrastructure works, purchase of new weapons, and the recall of reserve classes for training. The climax of this effort was the invitation in 1911 of a British naval mission and a French military mission. After being informed of a Serbo Bulgarian alliance, Venizelos ordered his ambassador in Sofia to prepare a Greco Bulgarian defense agreement by 14 April 1912, fearing that should Greece fail to participate in a future war against the Ottomans, it would be unable to capture the Greek majority areas of Macedonia. The treaty was signed on 15 July 1912, with the two countries agreeing to assist each other in case of a defensive war and to safeguard the rights of Christian populations in Ottoman held Macedonia, thus joining the loose Balkan League alliance with Serbia, Montenegro and Bulgaria. Fearing a new war in the Balkans, the Ottomans declared mobilization on 14 September and began transferring units to Thrace; the Balkan League responded in kind. On 30 September, the League presented the Ottomans with a list of demands regarding the rights of its Christian population. The Ottoman Empire rebuffed the demands, recalled its ambassadors in Sofia, Belgrade and Athens and expelled the League's negotiators on 4 October, with the League declaring war against the Ottomans. Montenegro had already begun military operations on 25 September.

Кіріспе

Тесалия армиясы 5 қазанның таңертеңгі сағаттарында Осман территориясына еніп, көптеген шекаралық бекеттердің тасталып кеткенін анықтады. Бірінші маңызды шайқас келесі күні болды, 1-ші және 2-ші грек дивизиялары Элассонаға шабуыл жасады, нәтижесінде Осман әскері Сарантапороға қарай шегінді. 9 қазанда сағат 7-де грек жаяу әскері Сарантапоро шайқасын бастарды. 1-ші, 2-ші және 3-ші дивизиялар Османның негізгі қорғаныс шебіне майданнан тікелей шабуыл жасады. Осы уақытта, 4-ші және 5-ші дивизиялардың атқыштар бригадасы батыстан Осман позицияларының арт жағына шабуылдау мақсатымен қанаттық маневр жасады. Қорғаушылар позицияны басып алу мүмкін емес деп есептесе де, грек күштерінің басым бөлігі өткелдің тереңіне еніп, қосымша бөлімдер Осман қанаттарын бұзып өтті. Осман әскері қоршаудан сескеніп, түнде қорғаныс шебін тастап кетті. 10 қазанда сағат 16:00-де 4-ші дивизия Сервияға жетті, ал грек атқыштар бригадасы келесі күні қарсылықсыз Козаниге кірді. Сарантапородағы жеңілістен кейін Османдықтар Хасан Тахсин пашаның күштерінің қалдықтарын жаңадан келген күштермен толықтырып, Ениджеде (Янница) негізгі қорғаныс шебін құрды. 18 қазанда тәж мұрагері Константин, жау әскерінің орналасуы туралы қайшылы барлау мәліметтеріне қарамастан, Тесалия армиясының басым бөлігін Ениджеге баруға бұйырды. Осы уақытта Димитриос Маттайопулос басқаратын 5-ші грек дивизиясы Батыс Македония арқылы жорысын жалғастырды, Каилярия (Птолемаида) – Пердика аймағына жетуді көздеді, онда одан әрі бұйрықтар күтілуде болды. Онда дивизия Тесалия армиясының қалған бөлігімен бірігіп немесе Монастырды (Битола) басып алуы мүмкін еді. Кирли Дервен өткелін кесіп өткеннен кейін 19 қазанда Баницаға (Веви) жетті. 5-ші грек дивизиясы 19 қазанда Флорина жазығы арқылы жорысын жалғастырды, Осман әскері Флорина, Арменохори және Неохориде күш жинап жатқанын білгеннен кейін уақытша Клейди өткелінің (Кирли Дервен) солтүстігінде тоқтады. Келесі күні грек алғы шебі Флампуродағы шағын Осман отрядының шабуылын тойтарды. 21 қазанда Маттайопулос Монастырдың әлсіз және рухсыз гарнизонмен күзетілуі туралы хабар алғаннан кейін оған қарай ілгерілеуге бұйырды. Бұл шешімді Сербияның Прилепте және Грекияның Ениджеде жеңісі одан әрі ынталандырды.

The Army of Thessaly crossed into Ottoman territory in the early morning hours of 5 October, finding most border posts to be abandoned. The first major clashes took place the following day when the 1st and 2nd Greek Divisions attacked Elassona, resulting in an Ottoman withdrawal towards Sarantaporo. At 7 a. m. on 9 October, the Greek infantry opened the Battle of Sarantaporo. The 1st, 2nd and 3rd Divisions attacked the Ottoman main line frontally. In the meantime, the cavalry brigade, 4th and 5th Divisions conducted a flanking maneuver from the west with the intention of striking the rear of the Ottoman positions. Despite the position being perceived as impregnable by its defenders, the main body of the Greek forces managed to advance deep inside the pass, while auxiliary units broke through the Ottoman flanks. The Ottomans abandoned their defensive line during the night, fearing encirclement. At 4 p. m. on 10 October, the 4th Division marched into Servia, while the Greek cavalry entered Kozani unopposed the following day. After their defeat at Sarantaporo, the Ottomans augmented the remnants of Hasan Tahsin Pasha's force with fresh reinforcements and organized their main defensive line at Yenidje (Giannitsa). On 18 October, Crown Prince Constantine ordered the bulk of the Army of Thessaly to head towards Yenidje despite receiving conflicting intelligence reports regarding the disposition of the enemy troops. In the meantime, the 5th Greek Division under Dimitrios Matthaiopoulos, continued its advance across western Macedonia, aiming to reach the Kailaria (Ptolemaida) Perdika area, where it was to await further orders. There, the division would either unite with the rest of the Army of Thessaly or capture Monastir (Bitola). After crossing the Kirli Derven pass, it reached Banitsa (Vevi) on 19 October. The 5th Greek Division continued its march through the Florina plain on 19 October, halting temporarily north of Kleidi Pass (Kirli Derven) after learning that the Ottomans were massing their troops at Florina, Armenochori and Neochori. The following day a Greek advanced guard repulsed an attack by a small Ottoman unit at Flampouro. On 21 October, Matthaiopoulos ordered an advance towards Monastir after being informed that it was guarded by a small demoralized garrison. This decision was further encouraged by the Serbian victory at Prilep and the Greek victory at Yenidje.

Шайқас

21 қазанда сағат 10:30-да үш колоннаға бөлінген 5-дивизия Монастырға қарай жолға шықты. Грек оң жақ колоннасы дереу алға жылжуын тоқтатып, Лофой ауылының солтүстігінде қорғаныс позициясын алды. Сағат 11-де оған Монастырдан темір жолмен келген 18-ші Османдық жаяу әскер дивизиясы шабуыл жасады. Сербтер бұл маневрден хабардар болғанымен, олар Монастырды бірінші басып алуды көздегендіктен, Османдықтардың артқы жағына соққы беру үшін шектеулі әскер санын ғана бөлді. Грек оң жақ колоннасы бастапқыда табанды қарсылық көрсетті, бірақ Лофойды қорғауға тырысып, қоршауға алынуға жақын екенін түсінгеннен кейін, Vevi бағытында даладан қашып кетті. Лофой мен Веви теміржол станциясы маңында Османдықтардың қанаттарына шабуыл жасау гректердің әрекеті мақсатына жетпеді. Өз әскерлерінің шаршағанын және жазықта Османдықтардың отына ұшырағанын көріп, Маттайопулос сағат 18:00-де Соровичке қарай шегінуді бұйырды. Клейди асуынан өткеннен кейін, 5-дивизия Соровичте орналасты. Маттайопулос өзінің 7000 жаяу әскерін қаланың солтүстік-шығысына орналастырды, 20 артиллериялық құрылғы Сотирас ауылында орналасты, ал 80 атты әскер дивизияның батыс жағын қорғауға тиіс болды. 22 қазан күні сағат 8:00-де Османдық 18-ші жаяу әскер дивизиясы екі колоннаға бөлініп, олардың бірі Ксино Неро бағытынан Соровичке шабуыл жасады. Османдықтардың шабуылы грек артиллериясының отымен тоқтатылды, соның салдарынан күні бойына созылған артиллериялық қақтығыс болды. Петрес бағытынан жасалған Османдықтардың екінші шабуылы түнде сәтті қайтарылды. Гректер білместен, олардан көп санды болған Османдық 18-ші жаяу әскер дивизиясы 16-шы және 17-ші Османдық жаяу әскер дивизияларымен күшейтілді, соның нәтижесінде Османдықтардың жалпы саны 20 000 адамға жетті. 23 қазанда гректер барлау жүргізіп, Ксино Нерода жау әскерінің жоқ екенін анықтады. Османдықтар грек орталығына және шығыс қанатына ірі шабуылдар жасады. 5-дивизия өз позициясын сақтап, сағат 15:00-де қарсы шабуылға шықты, екі грек полкі Османдық орталығына шабуыл жасады, ал тағы біреуі Петрес (Петрско) ауылында батыс Османдық қанатына шабуыл жасады. Гректер Османдық орталығы мен батыс қанаты арасына еніп кірді. Бұл Османдықтарды Клейди асуына қарай қарсылық көрсетпей қашуға мәжбүр етті. Гректер қарсыластарын қумай, 22-ші грек полкінің оң қанаты түнде атысқа түсіп, жақын маңдағы теміржол және жол торабына ұйымдастырылмаған шегінуге алып келді. 5-ші дивизия да өздерінің артқы саптарымен, 3 жаяу әскер ротасымен және 3 инженерлік ротасымен күшейтілді. Прилеп шайқасында жеңілген Османдықтар өз әскерлерінің көп бөлігін Соровичтен Монастырға қайтарып алып, сербтердің қалаға қарай жасаған жорылын тоқтатуға тырысты. Осы уақытта Грекияның әскери істер министрлігі Сербия үкіметіне жеделхат жіберіп, 5-ші грек дивизиясын босату үшін Монастырға күшейтілген қысым көрсетуге шақырды. 24 қазанның таңында 17-ші Османдық дивизиясына қарасты бірнеше пулеметпен қаруланған рота Фанос ауылынан грек батыс қанатына жақындады. Жергілікті тұрғындардың басшылығымен грек күзетшілерінің назарынан тыс қалды. Сағат 6:30-да олар Спанцадағы грек позицияларына атыс ашты, ал қорғаушылар әлі ұйықтап жатқан еді. Бұл бірінші шабуылға ұшыраған инженерлік ротадан бастап басқа бөлімшелерге де үрей тудырды, олар жабдықтарын тастап, аймақтан қашып кетті. Османдықтар Ксино Неро мен Клейди асуынан грек шебіне еніп, артиллериялық батареяны басып алып, шығыстан шабуыл жасау үшін тағы бір Османдық бөлімге сигнал берді. Грек шығыс қанатын қорғаған әскерлер қасарысқанмен, жазбаша бұйрық берілгенше берілмеді. Грек шығыс қанаты ақырында жеңіліп, көптеген грек сарбаздары Османдық мергендер мен оларға көмектескен азаматтардан қаза тапты. Сағат 10:00-ге қарай грек күштерінің негізгі бөлігі Козаниге қарай қашып кетті, ал Дросопигиде орналасқан батальон командирі шайқас аяқталғанын түсінгеннен кейін оларды Клейсураға бастап барды.

At 10:30 a. m. 21 October, the 5th Division which had split into three columns set off for Monastir. Almost immediately the Greek right column halted its advance and took up defensive positions north of the village of Lofoi. At 11 a. m., it was attacked by the 18th Ottoman Infantry Division which had been brought to the area by rail from Monastir. Although the Serbians were aware of this maneuver, they only allocated a limited a number of troops to strike the Ottoman rear, as they intended to seize Monastir first. The Greek right column initially showed determined resistance but struggled to defend Lofoi and its soldiers fled the field towards Vevi after realizing that it was about to be encircled. The Greek attempt to strike the Ottoman flanks at Lofoi and the Vevi railway station failed to achieve its objective. Seeing that his troops were exhausted and exposed to Ottoman fire on the plain, Matthaiopoulos ordered a retreat towards Sorovich at 6:00 p. m. After passing through the Kleidi Pass, the 5th Division camped at Sorovich next to the Matthaiopoulos placed his 7,000 infantrymen north east of the town, the 20 artillery pieces were stationed in the Sotiras village, while 80 cavalry were to protect the western flank of the division at Giouloun. At 8:00 a. m. 22 October, the 18th Ottoman Infantry Division split into two columns, one of which attacked Sorovich from the direction of Xino Nero. The Ottoman charge was suppressed by Greek artillery fire, leading to an artillery duel that lasted for the remainder of the day. A second Ottoman offensive from Petres was successfully repulsed during the night. Unbeknownst to the Greeks, the 18th Ottoman Infantry Division which already outnumbered them was reinforced by the 16th and 17th Ottoman Infantry Divisions bringing the total number of the Ottomans to 20,000 men. On 23 October, the Greeks launched reconnaissance forays which found that Xino Nero was devoid of enemy troops. The Ottomans launched a series of large scale attacks on the Greek center and eastern flank. The 5th Division held its ground, counter attacking at 3:00 p. m., two Greek Regiments struck the Ottoman center, while another one attacked the western Ottoman flank in the village of
Petres (Petersko). The Greeks drove a wedge between the Ottoman center and western flank. This caused the Ottomans to flee towards Kleidi Pass without offering much resistance. The Greeks did not pursue their adversaries, the 22nd Greek Regiment's right flank was fired upon at night leading to a disorganized retreat to the nearby railway line and road junction. The 5th Division was also augmented by its rearguard, 3 infantry companies and 3 engineering companies. The Ottomans who had just been defeated at the Battle of Prilep, withdrew most of their troops at Sorovich to Monastir in an effort to halt the Serbian drive towards the city. In the meantime, the Greek Ministry of Military Affairs dispatched a telegram to the Serbian government urging for greater pressure to be exerted on Monastir, in order to relieve the 5th Greek Division. Shortly before the dawn of 24 October, a company belonging to the 17th Ottoman Division armed with several machine guns approached the Greek western flank from the direction of the village of Fanos. Guided by local civilians it remained undetected by Greek sentries. At 6:30 a. m., it opened fire on the Greek positions at Spantza while the defenders were still asleep. This caused panic to spread from the engineer company that was first attacked to other units, who abandoned their equipment and fled the area. The Ottomans advancing from Xino Nero and Kleidi Pass penetrated the Greek lines, capturing an artillery battery and signalling another Ottoman unit to attack from the east. The soldiers guarding the Greek eastern flank offered stubborn resistance, refusing to yield until given a written order. The Greek eastern flank was eventually overpowered, while many Greek soldiers were killed by Ottoman riflemen and sympathetic civilians. By 10:00 a. m., the main body of the Greek force had been routed, fleeing towards Kozani, while the commander of a battalion stationed at Drosopigi led it to Kleisoura after realizing that the battle was essentially over.

Салдары

Козани гарнизонының қолбасшысы 300 сарбаздан және 400 қарулы азаматтан тұратын күш жинады, олар қалада Соровичтен қашып бара жатқан сарбаздардың көп бөлігін тоқтатып, ұстап алуға қол жеткізді. 5-ші грек дивизиясының қалдықтары қайта топтасып, 26 қазан күні таңертең Османдық қарулы азаматтардың Козаниге жасаған шабуылын тойтарды. Сорович шайқасында гректердің жоғалғандары 211 адам қаза тапты, 320-ы жараланды, 22-і хабарсыз жоғалып кетті және 10 адам тұтқынға алынды. Гректердің Ениджедегі жеңісі Соровичтегі жеңілістің маңыздылығын асырып түссе де, грек мұрагер ханзадасы Константиннің ойын шашыратты, оны қысымға түсіріп, шешім қабылдаудан алдыртты, әсіресе Македониядағы ең маңызды қала – Фессалоники оның қол жеткізіміндегідей көрінген кезде. Бұл сондай-ақ Македонияда Козаниден солтүстік-батысқа қарайғы майдан шебінің тұрақтануына әкелді. 29 қазанда Константин Монастырды басып алу үшін 1-ші, 2-ші, 3-ші және 4-ші дивизияларды, сондай-ақ атқыштар бригадасын бөліп берді. Бұл күштер 2 қарашада Эдессада жиналып, ақырында Флоринаны басып алды, бірақ Монастыр сол аттас шайқастың нәтижесінде сербтердің қолына өтті. 1913 жылдың мамырына қарай, сандық жағынан кем Осман әскері Лига армияларына қарсы барлық майданда бірқатар ауыр жеңіліске ұшырады. Лига Осман империясының Еуропадағы көп бөлігін басып алып, Константинопольге жылдам жақындады. 30 мамырда екі тарап Лондон шартына қол қойды, ол Лиганың аумақтық талаптарын бекітіп, мүшелеріне Эгей теңізіндегі Эностан Қара теңіздегі Мидияға дейін созылатын сызықтың батысындағы барлық Осман жерлерін, сондай-ақ Критін берді. Албанияның және соғысқа дейінгі Осман Эгей теңізіндегі аралдардың тағдыры Ұлы державалардың шешімімен анықталатын болды.