Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы арал. Булдыр аралы (кейде Buldyr деп те жазылады; Булдырь) – АҚШ-тың Аляска штатының батыс Алеут аралдарындағы шағын арал. Оның ұзындығы 4.3 миль (7 км), ені 2.5 миль (4 км), ал ауданы 7.4482 шаршы миль (19 км²). Булдыр аралы басқа Алеут аралдарына қарағанда ең жақын құрлықтан ең алыс орналасқан. Оның ең жақын көршілері – Рат аралдары тобындағы Киска аралы, шығысқа қарай 68 миль (109 км) және Жақын аралдары тобындағы Шемья аралы, батысқа қарай 64 миль (103 км) қашықтықта жатыр. Булдыр аралы адам тұрмайды. Бұл Аляска теңізі ұлттық жануарлар қорығының бір бөлігі. Ол зерттеу табиғи аймағы деп белгіленген.

Геология

Булдир – Алеут аралдарының ең батысында орналасқан, төртінші жаңа кезеңнің соңында немесе жақындағы уақыттағы жанартаулық қызмет нәтижесінде пайда болған. Аралды құрайтын тау жыныстары екі түрлі жасқа ие, олардың арасында үлкен уақыт аралығы бар. Ескі күмбездің тау жыныстары негізінен оливин базальттарынан, ал жас күмбез – бұршақ-бленді базальттары мен базальттық андезиттерден тұрады. Бұл арал көрші аралдарға қарағанда жас екенін гүлді өсімдіктердің аз түрінің болуы да көрсетеді. Аралдағы екі ірі жанартау – аралдың көп бөлігін құрайтын Булдир жанартауы және аралдың солтүстік-шығыс бөлігін құрайтын Шығыс мүйіс жанартауы. Булдир жанартауы биік, оның биіктігі 656 метрге жетеді, бұл аралдың ең жоғары нүктесі. Булдир аралында ешқандай белім болмайды. Жағалауы көбінесе тік жартастармен немесе жартастармен шектесетін тас жағажайлардан тұрады. Жақсы ауа райында шағын қайықтарды құндыруға қолайлы, салыстырмалы түрде тегіс жағажайға, Солтүстік шығанақ жағажайына тікелей жанасатын бір ғана кішкентай жазық жер бар. Ол аралдың солтүстік-батыс жағалауында орналасқан. Осы аймақта аралдағы ежелгі және қазіргі заманғы қоныстар табылды.

Адамзат тарихы

Археологиялық мәліметтерге сәйкес, Шемия және Киска аралдарында, Бульдирдің екі жағында адамдар б.з.д. 2000 жылға дейін қоныстанған. Сыңар аралдары мен Жақын аралдардың арасындағы ұзақ қашықтықты ескере отырып, тарихқа дейінгі адамдар екі үлкен топтың арасында Бульдирде тоқтаған болуы мүмкін, бірақ әзірге ешқандай дәлел табылған жоқ. Археологтар Бульдирді 1991, 1993, 1997 және 2001 жылдары зерттеді. Олардың зерттеулері 1000 жылдан астам бұрын Бульдирде ежелгі адамдар мекендегенін көрсетті. Аралдағы суға сіңген саз балшығы ағаш және басқа да органикалық заттарды ерекше жақсы сақтап, ғалымдарға қоныстану кезеңдерін радиокөміртектеуге мүмкіндік берді. Солтүстік шығанақтың жағасындағы үйінді зерттелді, бұл жергілікті тұрғындардың тамақтануы туралы көп мәліметтерді ашты. Құстардың, сүтқоректілердің және балықтың сүйектері анықталды және олардың кездесу жиілігі бойынша реттелді. Үйіндіде омыртқасыз жануарларға ие сүйектерге кездеспеді. Сүйектерінен құстардың 23 түрі анықталды, оның 21-і теңіз құстары еді. Сүтқоректілердің сүйектері негізінен Стеллер теңіз арыстандарына тиесілі болды. Табылған сүйектердің арасында қазіргі манаттарға жақын туыс, 1768 жылы орыс тері саудагерлерінің аң аулауынан жойылған Стеллер теңіз сиырының қабырғасы да болды. Бұл Ресейдің Командор аралдарынан тыс жерде Стеллер теңіз сиырының табылуының алғашқы дәлелдерінің бірі болды. Деректер Бульдир аралындағы адамдардың қоныстануы үздіріліссіз болмағанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейде Жақын аралдардан, кейде Сыңар аралдарынан келген адамдар осы жерді мекендеген, ал кейбір кезеңдерде екі топ та бірге болған. Ертедегі адамдар неліктен қауіпті теңіз сапарына шығып Бульдирге жеткені белгісіз. Археологтар үлкен аралдардағы ресурстардың жетіспеушілігі немесе басқа да жағдайлар адамдарды өмір үшін Бульдирге мәжбүрлеген болуы мүмкін деп болжайды. Тағы бір теория бойынша, бұл екі үлкен арал тобының арасындағы бейтарап аймақ болғандықтан, екі халықтың араласуына мүмкіндік берген. Мүмкін, Купердің есімі аралдың атында сақталған болар.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1942 жылдың маусым айында жапон әскерлері Ату және Киска аралдарын басып алды, олар Бульдир аралының батысы мен шығысында орналасқан. 1942 жылдың 17 тамызында американдық B-24 Liberator ұшағы соғыстың алғашқы әуе барлау миссиясын орындады, ол Бульдирді де қамтыды. 1942 жылдың соңы мен 1943 жылдың басында жапондықтар аралды басып алған-алмағанын анықтау және аймақтан ауа райы туралы ақпарат алу мақсатында бірнеше барлау миссиялары жасалды. 1943 жылдың мамырында американдықтармен шайқаста Атуды жоғалтқаннан кейін, жапондықтар 1943 жылдың шілдесінде Кискадан шығып кетті. Олар американдықтардың хабарсыз қалғанда осыны істеді. Жапондықтардың жоғалуына байланысты туындаған түсініксіздік 11-ші әуе күштерінің офицерлерін Бульдирдің жағасында теңіз көліктерімен кездесу үшін баржалар флотына жүзіп кеткен деген болжамдарға әкелді. Шындығында, жапондықтар сегіз көлікпен Киска портына кіріп, тұманды күйде бүкіл гарнизонды эвакуациялады. Бульдир эвакуацияда ешқандай рөл атқармады. 1943 жылдың қазан айында Бульдирді АҚШ армиясының 11-ші ауа райы эскадрильясының бес адамнан тұратын тобы басып алды. Олардың екеуі радио операторлары, ал үшеуі – ауа райы мамандары болды. Топтың міндеті – ауа райының сағаттық бақылауларын хабарлау, сондай-ақ Армияның әуе байланыс жүйесінің бөлігі ретінде жергілікті әуе қозғалысын басқаруды қамтамасыз ету болды. Оның шақыру белгісі WUUL болды. Аралға қайықпен жету қиын болғандықтан, топ негізінен Кискадан әуеден жабдықталып тұрды. Бульдирдегі метеостанция 1945 жылдың жазында соғыс аяқталған кезде тастап кетілді. 1944 жылдың 3 наурызында капрал Карл Э. Хьюстон метеостанциядан кетіп, қайтып оралмады. Сол кездегі іздеу жұмыстары оны таба алмады. Оның тағдыры ондаған жылдар бойы белгісіз күйде қалды. 1988 жылы Бульдирдегі жабайы табиғат зерттеушілері әскери бут киіп, жанында М1 мылтығы бар қаңқа тапты. Армияның орталық идентификациялық зертханасы жүргізген тергеу нәтижесінде қаңқаның жоғалған сарбазға тиесілі екені анықталды, бірақ оның өлім себебі әлі анықталған жоқ. Ол аралдағы Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан жалғыз адам болды. 1945 жылдың 2 ақпанында Атудағы 54-ші истребитель эскадрильясының мүшесі, 1-ші лейтенант Артур У. Киддер, Jr. P-38 Lightning ұшағын сынақтан өткізу кезінде радио антеннасы бұзылды. Аймақта бұлтты ауа болғандықтан, ол бақылау мұнарасынан нұсқау алмастан Аттуды таба алмады. Төрт сағат іздегеннен кейін, ол отынының азайып бара жатқанын байқап, Бульдирге тіксіз қонды. Киддер апаттан жеңіл жарақаттармен құтылды. Метеостанция қызметкерлері оның келгенін хабарлады, және екі күннен кейін оны АҚШ әскери-теңіз кемесі алып кетті. Киддердің апатқа ұшыраған ұшағы кейіннен басқа американдық ұшақтармен нысана ретінде пайдаланылды. 1994 жылдың тамызында Юта штатының Ғарыш мұра қоры, АҚШ Әуе күштерінің көмегімен, Бульдирден апатқа ұшыраған P-38 ұшағын тауып алды. Ол қалпына келтіріліп, қазір Юта штатының Рой қаласындағы Хилл әуе күштері базасындағы Хилл ғарыш мұражайында қойылған.

Соғыстан кейінгі кезең

1956 жылдың қазан айында "Шемья" әуежайындағы "Норт-Уэст Эйрлайнз" әуе компаниясының базасына авиациялық отын жеткізіп бара жатқан "Дулсинея" танкері Бульдир аралындағы сайға тіреліп қалды. Кеме суға батып, жоғалып кетті. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі 1988 жылдан бері Бульдирде маусымдық биологиялық мониторинг топтарын ұстап келеді. Олардың негізгі назары ұялайтын теңіз құстарына аударған. Олар жинаған деректер аймақтық экожүйені бағалауға және балық шаруашылығын басқаруға пайдаланылады.

Құстар тіршілігі

Бұл аралдың шалғай орналасуы және қайықты қауіпсіз жерге түсірудің өте қиындығы оған ерекше экологиялық тарих сыйлады. Ресейлік және американдық тері саудагерлері басқа 190 Алеут аралдарындағыдай, Бульдирді арктикалық немесе қызыл түлкілермен қамтамасыз етуге тырыспады, себебі бұл аралға бару қиын болды. Тери саудагерлері жағаға қонбағандықтан, аралға егеуқырлар да келмеді. Осының салдарынан Бульдирдегі жерде ұялайтын құстар сүтқоректі жыртқыштардың зиянына ұшырамады, ал басқа Алеут аралдарында түрлердің бірі толығымен жойылды. 1975 жылы жүргізілген жан-жақты зерттеуде аралда барлығы 77 түр анықталды. 2019 жылға дейін кем дегенде 116 құс түрі тіркелді. Азияға жақындығының арқасында Бульдир аралында Солтүстік Америкада сирек кездесетін 35-тен астам құс түрі тіркелді. Бульдир Алеут қаздарының (Branta hutchinsii leucopareia) Алеут түршесінің қалпына келуіне маңызды үлес қосты. Бұл түрше 20 ғасырдың басында жойылған деп есептелген. Соңғы рет 1938 жылы көрінген. Құстар егеуқырлар мен түлкілердің жұмыртқалары мен балаларын жеуі салдарынан толықтай көбейе алмады. 1962 жылы Бульдир аралында шамамен 300 құстан тұратын қалдық популяция табылды. Бұл қаздар сүтқоректі жыртқыштардың болмауының арқасында аман қалды. 1967 жылы құс 1966 жылғы Жойылып бара жатқан түрлерді сақтау туралы заң бойынша, ал кейіннен 1973 жылы Жойылып бара жатқан түрлер туралы заң бойынша жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілді. Қалпына келтіру жоспары сәтті аяқталды және 2001 жылы Алеут қаздары жойылып бара жатқан түрлер тізімінен алынды. 2017 жылға қарай аралдарда 150 000-ға жуық Алеут қаздары болды, олардың көпшілігі немесе барлығы Бульдир аралының бастапқы популяциясынан тараған.