Кіріспе

Түрлер бастапқы формаларға қайта оралуы мүмкін деген түсінік. Деволюция, деэволюция немесе кері эволюция (дисгенетикамен шатастырмау керек) – түрлердің уақыт өте келе, көне, қарапайым формаларға қайта оралуы мүмкін деген идея. Бұл түсінік эволюцияның жоғары мақсаты (телеология) бар және осылайша прогрессивті (ортогенез) екендігімен байланысты, мысалы, аяқтардың есілген аяқтардан немесе өкпелердің жақшалардан жақсырақ болуы мүмкін деген пікірге сәйкес келеді. Дегенмен, эволюциялық биология мұндай ережелерді мойындамайды, ал табиғи іріктеу нәтижесіне қатысты ешқандай алдын ала білімсіз немесе болжамсыз бейімделуді қалыптастырады. Кездейсоқ немесе іріктеу арқылы шағын өзгерістердің (мысалы, бір геннің жиілігіндегі) кері жүруі мүмкін, бірақ бұл эволюцияның қалыпты ағысынан ешқандай айырмашылығы жоқ. Сондықтан деэволюция табиғи іріктеу арқылы эволюцияны дұрыс түсінумен қатар жүрмейді. 19-шы ғасырда ортогенезге сенім кең таралған кезде, Рей Ланкестер, Антон Дорн сияқты зоологтар мен Альфей Хайатт, Карл Х. Эйгманн сияқты палеонтологтар деволюция идеясын қолдады. Бұл түсінік Курт Воннегуттың 1985 жылғы «Галапагос» романында кездеседі, онда миы кішкентай қоғамның кері эволюцияға ұшырағаны бейнеленген. Палеонтолог Луи Доло 1893 жылы алғаш айтқан Долоның қайтарымсыздық заңы деволюция мүмкін еместігін көрсетеді. Эволюциялық биолог Ричард Доукинс Доло заңын эволюцияның дәл сол жолмен екі рет қайталануының өте қиын екендігін білдіретін тұжырым ретінде түсіндіреді.

Контекст

Деволюция идеясы ортогенезге негізделген, эволюцияның күрделілікті арттыруға бағытталған мақсатты дамуы туралы көзқарас. Қазіргі эволюциялық теория, кем дегенде Дарвиннен бастап, мұндай болжамдарды жоққа шығарады, эволюциялық өзгеріс гендік қорды бөлісетін организмдердің күрделілігінің артуына немесе азаюына – мысалы, қазбалық мүшелерге немесе гендердің жоғалуына – байланысты емес. Бұрынғы түрлердің «мәдени құлдырауы», «жетілуге ұмтылысы» немесе «деволюцияға» ұшырауы туралы пікірлер қазіргі (нео)дарвин теориясы тұрғысынан мағынасыз. Ламаркизм сияқты түрлердің трансмутациясы туралы ерте ғылыми теориялар түрлердің әртүрлілігін мақсатты ішкі күш немесе ортаға бейімделуді жақсартуға бағытталған ұмтылыс нәтижесі ретінде қарастырды. Керісінше, дарвин эволюциясы және оның кейінгі биологиялық зерттеулердегі жетістіктерге сүйене отырып дамуы, табиғи іріктеу арқылы бейімделудің популяциядағы белгілі бір мұрагерлік қасиеттердің бәсекелес қасиеттерге қарағанда ортада сәтті көбейтуге жақсы мүмкіндік беретін жағдайда пайда болатынын көрсетті. Осыған ұқсас үдеріс арқылы, нашар қасиеттер аз «жетістікке» жетеді; олардың жиілігі төмендейді немесе толығымен жоғалады. Дарвиннің заманынан бері осы қасиеттер жиілігіндегі өзгерістердің генетика механизмдері мен Грегор Мендель алғаш зерттеген мұрагерлік заңдарына сәйкес қалай болатыны көрсетілді. Дарвиннің бастапқы түсініктерімен біріктірілген генетикалық жетістіктер қазіргі эволюциялық синтез немесе ХХ ғасырдың неодарвинизмі деп аталатын нәрсеге әкелді. Осы тұрғыдан алғанда, эволюциялық бейімделу белгілі бір аллельдердің табиғи іріктеуі арқылы айқын көрінеді. Мұндай аллельдер ұзақ уақыт бойы қалыптасқан немесе жаңа мутациялар болуы мүмкін. Іріктеу эпигенетикалық немесе басқа да хромосомалық өзгерістерден де туындауы мүмкін, бірақ негізгі талап – кез келген бейімделу әсерінің мұрагерлік болуы. Деволюция тұжырымы, керісінше, құрылым мен функциялардың басым иерархиясын талап етеді және эволюция «жетілуге» ұмтылуды «жетілген» организмдерге білдіруі керек. Мысалы, «аяқ – тырнақтан жақсы», немесе «өкпе – желбезшектерден жақсы» деуге болады, сондықтан олардың дамуы «эволюциялық», ал нашар немесе «кем дамыған» құрылымға өзгеруі «деволюция» деп аталады. Шын мәнінде, эволюциялық биолог гендердің салыстырмалы жиілігіне немесе генофондтағы эпигенетикалық күйлерге барлық мұрагерлік өзгерістерді эволюция деп анықтайды. Ұрықтандырудың тиісті аспектілері тұрғысынан жарамдылықты арттыратын генофондтағы барлық өзгерістер (нео)дарвин бейімделуі ретінде қарастырылады, өйткені өзгертілген құрылымға ие организмдер үшін олардың әрқайсысы олардың жағдайына пайдалы бейімделу болып табылады. Мысалы, жылқылардың жазық далада жылдам жүгіруіне аяқтары артықшылық береді, ал адамдардың кейбір ата-бабалары ағаштарға көтерілуге артықшылықтарға ие болды. Деволюция тұжырымдамасының рационалды нұсқасы, «алғашқы» немесе «жетілген» организмдер туралы ұғымдарды қамтымайтын нұсқа, егер белгілі бір комбинациядағы (кейде белгілі бір реттілікте де) белгілі бір генетикалық өзгерістер дәл кері бұрылса, эволюциялық процестің дәл кері бұрылуын алу керек, бұл атавизм немесе «қайта оралу» береді, бұл ата-бабалардан гөрі күрделі немесе аз болуы мүмкін. Тривиальды деңгейде, бір немесе бірнеше мутациялар қатысқан жағдайда, бір бағыттағы іріктеу қысымы бір әсерге ие болуы мүмкін, оны жағдай өзгерген кезде іріктеудің жаңа үлгілерімен кері қайтаруға болады. Бұл кері эволюция ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ бұл тұжырым көп қызығушылық тудырмайды, өйткені ол функционалдық немесе тиімді жағынан кез келген басқа бейімделуден селекциялық қысымға байланысты ерекшеленбейді.

Әдебиет пен танымал мәдениетте

Америкалық Devo тобының атауы мен философиясы "деволюция" тұжырымынан туындаған. Олар әлеуметтік сатира мен юмор арқылы адамзат уақыт өте келе кері дамып, регресске ұшырады деген идеяны қолдады. Музыкалық сыншы Стив Хьюидің айтуынша, топ "американдық қоғамды қатал, екіге бөлінген, қысым көрсету құралы ретінде қарастырып, оның мүшелерінің клондар сияқты мінез-құлық танытуын қамтамасыз етті, өмірді механикалық, конвейерлік дәлдікпен, ешқандай беймәлімдікке төзбей өтеді" деді. Бұл оқиға миллиондаған жылдар өткен соң, адамдар "деволюцияланып", кішкентай миға ие болған болашақта өтеді. Роберт Э. Говард, "Хибория дәуірі" атты Конан варвар әлемі туралы эссесінде, атланттардың "маймыл адамдарға" айналғанын және бұрын пикттер болғандарын айтты (нағыз адамдардан өзгеше; олар Алгонкин үндістеріне ұқсас). Х.П. Лавкрафттың 1924 жылғы "Қабырғадағы егеуқырлар" әңгімесі де деволюцияға ұшыраған адамдарды сипаттайды. Джонатан Свифттың 1726 жылғы "Гулливердің саяхаттары" романында Яху туралы әңгіме бар, ол адам тәрізді жаратылыс жабайы, жануар сияқты күйге айналған, ал Houyhnhnms – жылқы ұрпақтары – басым түрге ие болған қоғамдық жағдайды көрсетеді. Теософияның негізін қалаушы Хелена Блаватская, дәстүрлі эволюциялық теорияға қарсы, маймылдардың адамдардан шыққанына, ал адамдардың жануарлар деңгейіне түскеніне сенді.