Кіріспе
Адам емес жануарлардың мінез-құлқын ғылыми түрде зерттеу
Этология – адам емес жануарлардың мінез-құлқын зерттейтін зоологияның бір саласы. Оның ғылыми негізі Чарльз Дарвиннің және XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Чарльз О. Уитман, Оскар Хейнрот және Уоллес Крейг сияқты американдық және неміс орнитологтарының еңбектерінде жатыр. Қазіргі заманғы этология ғылымы 1930 жылдары голланд биологы Николаас Тинбергеннің және австриялық биологтар Конрад Лоренц пен Карл фон Фриштің жұмыстарымен басталды деп есептеледі, олар 1973 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алған үш ғалым. Этология зертханалық және далалық зерттеулерді біріктіреді, сондай-ақ нейроанатомия, экология және эволюциялық биологиямен тығыз байланысты.
Этимология
Қазіргі этология термині грек тілінен шыққан: ἦθος, ethos – "мінез-құлық" және [[wikt: λογία, logia – "зерттеу" деген мағынаны білдіреді. Бұл терминді алғаш рет 1902 жылы американдық энтомолог Уильям Мортон Уилер танымал етті.
Этологияның басталуы
Этологтар мінез-құлықтың эволюциясына және оны табиғи іріктеу тұрғысынан түсінуге ерекше назар бөлді. Бір жағынан, алғашқы қазіргі заманғы этолог – Чарльз Дарвин, оның 1872 жылы жарық көрген «Адам және жануарлардың эмоцияларын білдіруі» кітабы көптеген этологтарға үлкен әсер етті. Ол өзінің шәкірті Джордж Романның жануарлардың үйренуі мен интеллектін зерттеуіне ынталандырды, ол антропоморфтық әдіс, ғылыми қолдау таппаған анекдоттық когнитивизмді пайдаланды. Басқа ерте этологтар, мысалы, Эжен Марас, Чарльз О. Уитман, Оскар Хайнрот, Уоллес Крейг және Джулиан Хаксли, оның орнына, белгілі бір жағдайларда түрдің барлық өкілдерінде кездесетін инстинктивті мінез-құлықтарға ден қойды. Лоренц, Тинберген және фон Фриш 1973 жылы этиологияны дамытудағы еңбектері үшін физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Этиология қазіргі таңда кеңінен танылған ғылыми дисциплина болып табылады, оның «Жануарлар мінез-құлқы», «Қолданбалы жануарлар мінез-құлқы ғылымы», «Жануарлардың танымдық қабілеті», «Мінез-құлық», «Мінез-құлық экологиясы» және «Этиология» сияқты өз журналдары бар. 1972 жылы Адам этиологиясы халықаралық қоғамы және оның журналы құрылды.
Әлеуметтік этиология
1972 жылы ағылшын этологы Джон Х. Крук салыстырмалы этологияны әлеуметтік этологиядан ажыратты және осы уақытқа дейін болған этологияның көп бөлігі, іс жүзінде, жануарларды жеке тұлғалар ретінде зерттеуге қатысты салыстырмалы этология болғанын, ал болашақта этологтар жануарлардың әлеуметтік топтарының мінез-құлқына және олардың ішіндегі әлеуметтік құрылымына ден қоюы керек екенін айтты. 1975 жылы Е.О.Уилсонның «Социобиология: Жаңа синтез» кітабы жарық көрді.
Әдептілікті анықтайтын факторлар
Мінез-құлық үш негізгі фактормен анықталады: туа біткен инстинкттер, оқыту және қоршаған орта факторлары. Соңғыларына абиотикалық және биотикалық факторлар кіреді. Температура немесе жарық сияқты абиотикалық факторлар жануарларға, әсіресе олар эктотермиялық немесе түнгі жануарлар болса, күшті әсер етеді. Биотикалық факторларға бір түрдің өкілдері (мысалы, жыныстық мінез-құлық), жыртқыштар (күресу немесе қашу), паразиттік организмдер мен аурулар жатады.
Инстинкт
Вебстер сөздігі инстинктті "ағзаның көбінесе мұраға берілетін және өзгермейтін, қоршаған ортаның ықпалына күрделі және нақты жауап беруге қабілеттілігі, бұл жағдайда ақыл-ой қатыспайды" деп анықтайды.
Белгілі әрекет үлгілері
Конрад Лоренцтің есімімен байланысты маңызды жаңалық, бірақ бұл еңбектің көбірек үлесі оның ұстазы Оскар Генротқа тиесілі, – тұрақты іс-қимыл үлгілерін анықтау болды. Лоренц оларды "белгі беру стимулдары" немесе "қоздау стимулдары" деп аталатын анықталған стимулдардың болуымен сенімді түрде орын алатын инстинктивті жауаптар ретінде танымал етті. Қазіргі кезде тұрақты іс-қимыл үлгілері түр ішінде салыстырмалы түрде өзгермейтін және көбінесе толық аяқталуға дейін жүзеге асырылатын инстинктивті мінез-құлық тізбектері саналады. Мысал ретінде, көптеген құс түрлерінің жаңадан туған балапандары көрсететін жұмсақ қозғалыстарды келтіруге болады, ол ана құстың баласына тамақ қайтаруына себеп болады. Басқа мысалдар – Тінбергеннің жұмыртқаны жинау мінез-құлқы және "супернормальды стимулдың" сұр қаздардың мінез-құлқына тигізетін әсері туралы классикалық зерттеулері. Осыған ұқсас зерттеулердің бірі – Карл фон Фриштің аралардың қарым-қатынасындағы "қимыл биі" ("би тілі") зерттеуі.
Әдеттегілік
Үйренудің қарапайым түрі – дағдылану, және ол көптеген жануарлар тобында кездеседі. Бұл жануардың бір қоздырғышқа жауап беруін тоқтату процесі. Көбінесе, жауап – туа біткен мінез-құлық болады. Негізінен, жануар маңызды емес қоздырғыштарға жауап беруді үйренбейді. Мысалы, дала тышқандары (Cynomys ludovicianus) жыртқыштар жақындағанда ескерту дауысын шығарады, соның салдарынан топтағы барлық жекелеген жануарлар тез арада қуыстарға тығылады. Егер дала тышқандарының қоныстары адамдар жүретін жолдардың жанында орналасса, әр адам өткен сайын ескерту дауысын шығару уақыт пен энергияны қажет етеді. Сондықтан, адамдарға дағдылану осы жағдайда маңызды мінез-құлық болып табылады.
Қауымдастықты оқыту
Жануарлар мінез-құлқындағы ассоциативтік оқыту – нақты бір тітіркендіргішпен жаңа реакцияның байланысуы болып табылатын кез келген оқыту процесі. Ассоциативтік оқытуды алғаш зерттеген орыс физиологы Иван Павлов болды, ол тамақты қоңыраудың үнімен байланыстыруға үйреткен иттердің қоңырау естігенде сілекей шығаратынын анықтады.
Жазу
Жас ұрпақтың өз түрлесінің мүшелерін ажырата білуіне мүмкіндік береді, бұл көбеюге қажетті маңызды жағдай. Осы маңызды оқу түрі өте шектеулі уақыт ішінде ғана жүзеге асады. Конрад Лоренц қаздар мен тауықтар сияқты құстардың балаларының шайқаудан кейін дерлік бірінші күнінен бастап аналарынан өздігінен еріп жүретінін байқады, сондай-ақ жұмыртқалар жасанды түрде инкубацияланса және олардың шайқаудан кейінгі бірнеше күндік маңызды кезеңінде кез келген стимул көрсетілсе, бұл реакция кездейсоқ стимул арқылы қайталанбалы екенін анықтады.
Еліктеу
Еліктеу – жануардың басқа жануардың мінез-құлқын бақылап, нақты қайталайтын жоғары деңгейдегі мінез-құлық. Ұлттық денсаулық сақтау институттарының мәліметінше, капучин маймылдары өздерін еліктейтін зерттеушілермен бірге болуды, еліктемейтін зерттеушілермен бірге болудан артық көреді. Маймылдар еліктеушілермен көбірек уақыт өткізбей ғана қоймай, тіпті сол тапсырманы еліктемейтін зерттеушімен орындау мүмкіндігі болғанда да, олармен бірге қарапайым тапсырманы орындауды ұнатты. Жақында шимпанзелерге жасалған зерттеулерде де еліктеу байқалды; олар басқа жеке тұлғаның қимылдарын ғана емес, сонымен қатар таңдау берілгенде, төменгі дәрежедегі жас шимпанзеге қарағанда жоғары дәрежедегі ересек шимпанзе қимылдарын еліктеуді жөн көрді.
Стимул және жергілікті күшейту
Жануарлар байқау арқылы үйрене алады, бірақ еліктеу процесінсіз. Мұның бір жолы – ынталандыруды күшейту, онда басқалардың объектімен әрекеттесуін бақылағаннан кейін адамдар объектіге қызығушылық танытады. Объектіге қызығушылықтың артуы объектіні манипуляциялауға алып келуі мүмкін, бұл сынақ пен қателік арқылы үйрену арқылы жаңа объектіге байланысты мінез-құлықтарға мүмкіндік береді. Хаггерти (1909) бір эксперимент ойластырған. Экспериментте маймыл қоршаудың бір жағына шығып, ағаштан жасалған түтікшеге қолын салып, түтікшедегі арқанды тартып тамақ шығарған. Басқа бір маймылға осы процесті төрт рет көргеннен кейін тамақ алуға мүмкіндік берілді. Маймыл басқа тәсіл қолданды және сынақ пен қателік арқылы, ақыры сәттілікке жетті. Кейбір мысық және ит иелері өз жануарларының есіктерді аша білетінін жақсы біледі. Адамдар есікті ашу үшін тұтқаны қолдану арқылы жануарлар тұтқаға қызығушылық таныта бастайды, содан кейін сынақ пен қателік арқылы тұтқаны қолдануды және есікті ашуды үйренеді. Жергілікті күшейтуде демонстратор бақылаушының назарын белгілі бір жерге аударады. Жергілікті күшейту құстар, егеуқұйрықтар және шошқалар арасында азық табу туралы ақпаратты тарату үшін байқалады. Тілсіз ара (Trigona corvina) өз колониясының басқа мүшелерін және азық-түлік ресурстарын табу үшін жергілікті күшейтуді пайдаланады.
Әлеуметтік тарату
Әлеуметтік үйренудің жақсы құжатталған мысалы Жапонияның Хачиджодзима аралындағы макакалар тобында болды. 1960 жылға дейін макакалар ішкі орманды мекендеген, бірақ зерттеушілер тобы оларға жағажайда картоп беруді бастаған соң, жағажайға шығып, құмнан картопты жинап, тазалап жеуге көшті. Шамамен бір жыл өткен соң, бір макака картопты теңізге апарып, бір қолымен суға салып, екінші қолымен тазалап жатқаны байқалды. Бұл мінез-құлық онымен тікелей байланыста болған макакаларда тез тарады, және олар бала туғанда, олардың балалары да осы мінез-құлықты көрсетті – бұл әлеуметтік үйренудің бір түрі.
Оқыту
Оқыту – оқу процесінің жоғары мамандандырылған бір саласы, онда "ұстаз" (көрсететін адам) "оқушының" (бақылаушының) мінез-құлқының қажетті нәтижесіне жету мүмкіндігін арттыру үшін өз мінез-құлқын бейімдейді. Мысалы, касаткалар (оркалар) өздерін жағаға тікелей шығарып, осылайша естіктерді аулайтыны белгілі. Ана касаткалар өз балаларына естіктерді қалай аулауға үйретеді, оларды жағаға итеріп, ол жемге шабуылдауға ынталандырады. Ана касатка баласына жем аулауды үйрету үшін өз мінез-құлқын өзгертеді, бұл – оқытудың куәсі. Сондай-ақ, оқушы құмырсқа бұл жолды болашақта тамақ алу үшін немесе басқа құмырсқаларға үйрету үшін пайдалана алады деген пікірлер бар. Оқытудың осы әрекеті қарғаларда, әсіресе Жаңа Каледония қарғаларында да кездеседі. Ересектер (жеке немесе отбасылық топтар) жасөспірім балаларына құралдарды қалай жасау және пайдалануға үйретеді. Мысалы, панданус бұтақтары ағаштардың ойықтарынан жәндіктер мен басқа да дернәсілдерді шығару үшін қолданылады.
Жұптау және үстемдік үшін күрес
Жеке көбею – түр ішінде жеке тұлғалардың немесе гендердің көбейіп таралуының ең маңызды кезеңі: осы себепті күрделі жұптасу рәсімдері бар, олар көбінесе тұрақты қимыл үлгілері деп есептелсе де, өте күрделі болуы мүмкін. Тинберген зерттеген тырналы балықтың күрделі жұптасу рәсімі көрнекті мысал ретінде қарастырылады. Көп жағдайда әлеуметтік өмірде жануарлар көбею құқығы үшін, сондай-ақ әлеуметтік басымдық үшін күреседі. Әлеуметтік және жыныстық басымдық үшін күрестің кең таралған мысалы – құстар арасындағы "қырылысу" реті. Құстар тобы белгілі бір уақыт бойы бірге тұрғанда, олар арасында қырылысу реті орнатылады. Бұл топтарда бір тауық басқаларынан үстемдік етеді және оны қырылыстырмай-ақ, қырылыстыра алады. Екінші тауық біріншісінен басқа барлық тауықтарды қырылыстыра алады, және т.с.с. Қырылысу ретінде жоғары тұрған тауықтар көбінесе төмен тұрғандарына қарағанда дені сау көрінеді. Қырылысу реті орнатылып жатқанда жиі және қаһарлы қырқысулар болуы мүмкін, бірақ бір рет орнасып қалғаннан кейін, ол тек басқа жануарлар топқа келгенде ғана бұзылады, сонда қырылысу реті қайтадан бастап құрылады.
Топпен өмір сүрудің пайдасы мен шығыны
Топта өмір сүрудің бір артықшылығы – жыртқыштардың шабуылдарының азаюы. Егер жыртқыштардың шабуылдау саны, олжалар тобының көлемі ұлғайса да, өзгермесе, әрбір олжаға жыртқыштардан шабуылдану қаупі төмендейді. Бұл – таралу эффектісі деп аталады. Сонымен қатар, өзімшіл үйіршік теориясына сәйкес, топта өмір сүруден туындайтын пайда индивидтің топ ішіндегі орналасуына байланысты өзгереді. Теорияға сүйенсек, топтың ортасында орналасқандар жыртқыштардың шабуылдауының ықтималдығын азайтады, ал шеткердегілер шабуылға көбірек ұшырайды. Топтарда олжалар тиімді қорғаныс тактикасын қолдану арқылы немесе күшейтілген сақтандыру арқылы жыртқыштарды ертерек анықтап, өздерінің жыртқыштардан қорғану қаупін белсенді түрде азайта алады. Жыртқыштар да жақсы стратегияларды қолдану және ірі олжаны жеңу мүмкіндігі арқасында топта аулаудан пайда көреді.
Топтың көлемі
Теориялық тұрғыдан алғанда, әлеуметтік жануарлардың топта өмір сүрудің артықшылықтарын барынша пайдаланып, кемшіліктерін азайтатын оңтайлы топ мөлшері болуы керек. Дегенмен, табиғатта көптеген топтар оңтайлы мөлшерден сәл үлкенірек болып сақталады.