Эволюция теориясы және Дарвинизм

Кіріспе

Биологиялық эволюция теориясы
"Дарвинизм" деп аталатын ұғымдар

Дарвинизм – ағылшын натуралисі Чарльз Дарвин (1809–1882) және басқалар әзірлеген биологиялық эволюция теориясы. Бұл теорияға сәйкес, барлық тіршілік организмдерінің түрлері шағын, мұрагерлікке көшетін өзгерістердің табиғи іріктелуі арқылы пайда болып, дамиды. Бұл өзгерістер жеке организмнің бәсекелесуге, тірі қалуға және көбейюге қабілетін арттырады. "Дарвиннің теориясы" деп те аталады. Алғашқыда Дарвиннің 1859 жылы жариялаған "Түрлердің шығу тегі" еңбегінен кейін ғылыми қабылдану алған түрлердің өзгеруі немесе эволюцияның кең ұғымдарын, сондай-ақ Дарвиннің теорияларына дейінгі концепцияларды да қамтиды. Ағылшын биологы Томас Генри Хаксли 1860 жылдың сәуір айында "Дарвинизм" терминін енгізді.

19-ғасырдағы басқа да қолданыс

"Дарвинизм" тез арада биология және қоғам туралы эволюциялық (көбінесе революциялық) философиялардың кең ауқымын білдіретін болды. Герберт Спенсердің 1864 жылғы «тірі қалу үшін ең жарамдылар» деген сөзімен қорытындыланған ең белгілі тәсілдердің бірі кейіннен Дарвинизмнің символына айналды, бірақ Спенсердің эволюцияны түсінуі (1857 жылы айтылғандай) Дарвиннің теориясы жарияланғанға дейін Жан-Батист Ламаркқа көбірек ұқсас еді және 1859 жылы Дарвиннің теориясы жарияланбаған. Қазір «әлеуметтік дарвинизм» деп аталатын нәрсе сол кезде «дарвинизммен» синоним болды – Дарвиннің «күрестің» қағидаларын қоғамға қолдану, көбінесе қайырымдылыққа қарсы саяси күн тәртібін қолдау. Тағы бір түсіндіру, әсіресе Дарвиннің жартылай туысы Фрэнсис Гальтон ұнатқан, «дарвинизм» табиғи іріктеу «цивилизацияланған» адамдарда енді жұмыс істемейтіндіктен, «төмен» штамдары («жоғары» штамдарды басып алатын, әдетте гендік қорынан шығарылатын») «жоғары» штамдарды басып өтуі мүмкін екенін білдірді, ал ерікті түзету шаралары евгениканың негізі болар еді. Дарвиннің заманында «дарвинизм» терминіне қатаң анықтама болған жоқ, оны Дарвиннің биологиялық теориясының оппоненттері де, жақтастары да кең мағынада қалағандай қолданды. Бұл идеялар халықаралық деңгейде таралды, ал Эрнст Геккель Германияда «Дарвинизм» деп белгілі болған нәрсені дамытты, бірақ Спенсердің «эволюциясы» сияқты, Геккельдің «дарвинизмі» де Чарльз Дарвиннің теориясына шамамен ғана ұқсас болды және табиғи іріктеуге негізделмеді. 1886 жылы Альфред Рассел Уоллес Нью-Йорктен басталып, Бостон, Вашингтон, Канзас, Айова және Небраска арқылы Калифорнияға дейін АҚШ бойынша лекциялық тур жасады, «дарвинизм» деп атаған тақырыбы бойынша ешқандай қиындықсыз лекция оқыды. «Дарвинизм» (1889) кітабында Уоллес «таза дарвинизм» терминін қолданды, ол табиғи іріктеудің «жоғары тиімділігін» ұсынды. Джордж Романс бұл көзқарасты «Уоллесизм» деп атады, Дарвиннен айырмашылығын атап өткендей, бұл позиция «табиғи іріктеудің таза теориясын, кез келген қосымша теорияны жоққа шығарып, қолдады». Дарвиннің ықпалымен Романс табиғи іріктеуді де, қабылданған белгілердің мұрагерлігін де қолдады. Соңғысын қатаң іріктеуші Уоллес жоққа шығарды. Романның дарвинизм туралы анықтамасы Дарвиннің көзқарасына тікелей сәйкес келді және Уоллестің терминнің анықтамасымен қарама-қарсы болды.

"Darwinism" soon came to stand for an entire range of evolutionary (and often revolutionary) philosophies about both biology and society. One of the more prominent approaches, summed in the 1864 phrase "survival of the fittest" by Herbert Spencer, later became emblematic of Darwinism even though Spencer's own understanding of evolution (as expressed in 1857) was more similar to that of Jean Baptiste Lamarck than to that of Darwin, and predated the publication of Darwin's theory in 1859. What is now called "Social Darwinism" was, in its day, synonymous with "Darwinism"—the application of Darwinian principles of "struggle" to society, usually in support of anti philanthropic political agenda. Another interpretation, one notably favoured by Darwin's half cousin Francis Galton, was that "Darwinism" implied that because natural selection was apparently no longer working on "civilized" people, it was possible for "inferior" strains of people (who would normally be filtered out of the gene pool) to overwhelm the "superior" strains, and voluntary corrective measures would be desirable—the foundation of eugenics. In Darwin's day there was no rigid definition of the term "Darwinism", and it was used by opponents and proponents of Darwin's biological theory alike to mean whatever they wanted it to in a larger context. The ideas had international influence, and Ernst Haeckel developed what was known as Darwinismus in Germany, although, like Spencer's "evolution", Haeckel's "Darwinism" had only a rough resemblance to the theory of Charles Darwin, and was not centred on natural selection. In 1886, Alfred Russel Wallace went on a lecture tour across the United States, starting in New York and going via Boston, Washington, Kansas, Iowa and Nebraska to California, lecturing on what he called "Darwinism" without any problems. In his book Darwinism (1889), Wallace had used the term pure Darwinism which proposed a "greater efficacy" for natural selection. George Romanes dubbed this view as "Wallaceism", noting that in contrast to Darwin, this position was advocating a "pure theory of natural selection to the exclusion of any supplementary theory." Taking influence from Darwin, Romanes was a proponent of both natural selection and the inheritance of acquired characteristics. The latter was denied by Wallace who was a strict selectionist. Romanes' definition of Darwinism conformed directly with Darwin's views and was contrasted with Wallace's definition of the term.

Қазіргі қолданысы

Дарвинизм термині көбінесе Америка Құрама Штаттарында креационизмді насихаттаушылар, әсіресе ақылды дизайн қозғалысының жетекші мүшелері, эволюцияға философиялық натурализмге, атеизмге немесе екеуіне де негізделген идеология ("изм") сияқты шабуыл жасау үшін айыптау ретінде қолданады. Мысалы, 1993 жылы Калифорния университетінің Берклидегі құқық профессоры және жазушы Филипп Джонсон Чарльз Ходждің 1874 жылғы "Дарвинизм деген не?" кітабына сілтеме жасап, атеизмді айыптады: "Бұл – атеизмнің бір түрі". Алайда, Джонсоннан өзгеше, Ходж бұл терминді американдық ботаник Аса Грей сияқты христиандық сенімін Дарвиннің табиғи іріктеу теориясын қолдаумен үйлестіргендерді алып тастау үшін шектеді. Кітаптағы сұраққа жауап беру алдында ол: "Бұл атеизм" деп қорытындылады. Креационистер Дарвинизм терминін оны тек Дарвин мен оның жақтастарының негізгі тобы ғана шындық деп санайтынын көрсету үшін жағымсыз мағынада қолданады, оларды догматикалық және өз нанымдарында өзгере алмайтын деп сипаттайды. 2008 жылғы "Expelled: No Intelligence Allowed" деректі фильмінде, ақылды дизайнды (АЖ) насихаттаған американдық жазушы және актер Бен Стейн ғалымдарды дарвинистер деп атайды. Scientific American журналы үшін фильмді қарап шыққан Джон Ренни: "Бұл термин қызықты қайта оралу, өйткені қазіргі биологияда ешкім Дарвиннің бастапқы идеяларына толығымен сүйенбейді. Дегенмен, терминологияны таңдау кездейсоқ емес: Бен Стейн сіздердің эволюцияны нақты ғылым ретінде емес, догматикалық, атеистік идеология ретінде, марксизм сияқты қарастыруыңызды қалайды" дейді. Алайда, Дарвинизм ғылыми қауымда да бейтарап түрде қолданылады, бұл ретте "неодарвинизм" деп аталатын қазіргі эволюциялық синтезді Дарвиннің алғашқы ұсыныстарынан ажыратуға мүмкіндік береді. Тарихшылар да оның теориясын сол кездегі басқа эволюциялық теориялардан ажырату үшін Дарвинизмді бейтарап түрде қолданады. Мысалы, Дарвинизм Дарвин ұсынған табиғи іріктеу механизмін, генетикалық дрейф және гендер ағыны сияқты жаңа механизмдермен салыстыру үшін қолданылуы мүмкін. Бұл сондай-ақ, эволюциялық ойдың тарихындағы Чарльз Дарвиннің рөлін, әсіресе Дарвиннің нәтижелерін Ламаркизм сияқты ертерек теориялармен немесе қазіргі эволюциялық синтез сияқты кейінгі теориялармен салыстыру үшін де қолданылуы мүмкін. АҚШ-тағы саяси талқылауларда бұл терминді көбінесе оның қарсыластары қолданады. Гарвард университетінің биологы Э. О. Уилсон: "Бұл – эволюцияны маоизм сияқты сенім ретінде көрсетуге арналған риторикалық тәсіл" дейді. Ол: "Ғылымшылар оны "дарвинизм" деп атамайды" деп қосады. Ұлыбританияда бұл термин табиғи іріктеуге сілтеме ретінде оң мағынасын сақтайды, мысалы, британдық этолог және эволюциялық биолог Ричард Докинс 2003 жылы жарық көрген "A Devil's Chaplain" эсселер жинағында ғалым ретінде ол дарвинист екенін жазды. 1995 жылы австралиялық философ Дэвид Стоув өзінің "Дарвинисттік ертегілер" кітабында "дарвинизм" терминін жоғарыда келтірілген мысалдардан өзгеше мағынада қолданды. Өзін дінсіз деп сипаттап, табиғи іріктеу тұжырымдамасын жақсы қалыптасқан факт ретінде қабылдап, Стоув кейбір "Ультрадарвинисттер" ұсынған кемшіліктері бар тұжырымдамалар деп атаған нәрсеге шабуыл жасады. Стоув әлсіз немесе жалған арнайы ойлауды қолдану арқылы бұл Ультрадарвинистер эволюциялық тұжырымдамаларды жарамсыз түсіндірмелерді ұсыну үшін қолданды деп мәлімдеді: мысалы, Стоув альтруизмнің әлеуметтік-биологиялық түсіндірмесін эволюциялық ерекшелік ретінде ұсынғанда, аргументтің кез-келген сынға қарсы тиімді иммунитеті бар екенін ұсынды. Ағылшын философы Саймон Блэкберн Стоувқа жауап берді, бірақ Стоувтың шәкірті Джеймс Франклиннің кейінгі эссесі Блэкберннің жауабы шын мәнінде "дарвинизм кез-келген нәрсені "түсіндіре алады" деген Стоувтың негізгі тезисін растайды" деп болжады. Соңғы уақыттарда Принстон университетінің биоэтика профессоры Айра В. ДеКамп қызметін атқаратын австралиялық моральдық философ және профессор Питер Сингер биологиялық антропологияның қазіргі заманғы ғылыми түсінігіне негізделген "Дарвиндік солшылдықты" дамытуды ұсынды. Адам эволюциясы және қолданбалы этика альтруизмнің әлеуметтік-биологиялық түсіндірмесіне сәйкес тең және ынтымақтастыққа негізделген адам қоғамын құруға қол жеткізу үшін.

The term Darwinism is often used in the United States by promoters of creationism, notably by leading members of the intelligent design movement, as an epithet to attack evolution as though it were an ideology (an "ism") based on philosophical naturalism, atheism, or both. For example, in 1993, UC Berkeley law professor and author Phillip E. Johnson made this accusation of atheism with reference to Charles Hodge's 1874 book What Is Darwinism?. However, unlike Johnson, Hodge confined the term to exclude those like American botanist Asa Gray who combined Christian faith with support for Darwin's natural selection theory, before answering the question posed in the book's title by concluding: "It is Atheism." Creationists use pejoratively the term Darwinism to imply that the theory has been held as true only by Darwin and a core group of his followers, whom they cast as dogmatic and inflexible in their belief. In the 2008 documentary film Expelled: No Intelligence Allowed, which promotes intelligent design (ID), American writer and actor Ben Stein refers to scientists as Darwinists. Reviewing the film for Scientific American, John Rennie says "The term is a curious throwback, because in modern biology almost no one relies solely on Darwin's original ideas Yet the choice of terminology isn't random: Ben Stein wants you to stop thinking of evolution as an actual science supported by verifiable facts and logical arguments and to start thinking of it as a dogmatic, atheistic ideology akin to Marxism." However, Darwinism is also used neutrally within the scientific community to distinguish the modern evolutionary synthesis, which is sometimes called "neo Darwinism", from those first proposed by Darwin. Darwinism also is used neutrally by historians to differentiate his theory from other evolutionary theories current around the same period. For example, Darwinism may refer to Darwin's proposed mechanism of natural selection, in comparison to more recent mechanisms such as genetic drift and gene flow. It may also refer specifically to the role of Charles Darwin as opposed to others in the history of evolutionary thought—particularly contrasting Darwin's results with those of earlier theories such as Lamarckism or later ones such as the modern evolutionary synthesis. In political discussions in the United States, the term is mostly used by its enemies. "It's a rhetorical device to make evolution seem like a kind of faith, like 'Maoism, says Harvard University biologist E. O. Wilson. He adds, "Scientists don't call it 'Darwinism'." In the United Kingdom, the term often retains its positive sense as a reference to natural selection, and for example British ethologist and evolutionary biologist Richard Dawkins wrote in his collection of essays A Devil's Chaplain, published in 2003, that as a scientist he is a Darwinist. In his 1995 book Darwinian Fairytales, Australian philosopher David Stove used the term "Darwinism" in a different sense than the above examples. Describing himself as non religious and as accepting the concept of natural selection as a well established fact, Stove nonetheless attacked what he described as flawed concepts proposed by some "Ultra Darwinists." Stove alleged that by using weak or false ad hoc reasoning, these Ultra Darwinists used evolutionary concepts to offer explanations that were not valid: for example, Stove suggested that the sociobiological explanation of altruism as an evolutionary feature was presented in such a way that the argument was effectively immune to any criticism. English philosopher Simon Blackburn wrote a rejoinder to Stove, though a subsequent essay by Stove's protégé James Franklin suggested that Blackburn's response actually "confirms Stove's central thesis that Darwinism can 'explain' anything." In more recent times, the Australian moral philosopher and professor Peter Singer, who serves as the Ira W. DeCamp Professor of Bioethics at Princeton University, has proposed the development of a "Darwinian left" based on the contemporary scientific understanding of biological anthropology, human evolution, and applied ethics in order to achieve the establishment of a more equal and cooperative human society in accordance with the sociobiological explanation of altruism.

Эзотерикалық қолданысы

Эволюциялық эстетика теориясында сұлулықты қабылдау табиғи іріктеу арқылы анықталады, демек, дарвиндік болып табылады; әдемі деп есептелетін нәрселер, адамдардың сыртқы келбеті мен ландшафттар көбінесе оны қабылдаған адамның гендерінің жақсырақ сақталуына ықпал ететін жағдайларда кездеседі.