Кіріспе

Сербтердің тарихи экзонимі Раши (/ Raši, Rašani; Rasciani, Natio Rasciana) – сербтерді тарихи түрде белгілеу үшін қолданылған термин. Бұл термин Сербияның орталық аймағы Рашканың (Рассия) латыншаланған атауынан туындаған. Орта ғасырлық және жаңа заманғы батыс деректерінде Рассия экзонимі жиі серб жерлерін жалпылама атау ретінде қолданылған, сондықтан Рассияни термині сербтерді атаудың ең көп таралғандарының біріне айналды. 15 ғасырдың соңынан бастап оңтүстік Паннония жазығында сербтердің қоныстануының артуына байланысты, бұл аймақтар да Рассия деп аталды, себебі олар негізінен Рассиянилармен (Рашиандармен) мекенделген. Бұл аймақтардың ішінде Раша (Рашка) термині ең көп батыс Банаттан орталық Славонияға дейінгі аумақтарды, соның ішінде Сырмия, Бачка және оңтүстік Баранья аймақтарын қамтыды. 16-18 ғасырларда бұл аймақтар Осман империясы мен Габсбург монархиясы арасында даулы болды, ал қазіргі күні олар бірнеше мемлекеттерге (Сербия, Румыния, Венгрия, Хорватия) қарасты. Көбірек контексте, бұл термин Габсбург монархиясының басқа да оңтүстік славян топтарына да қатысты қолданылды, мысалы, католик Буньевци және Шокчи (“католик рашиандары” деп аталды). Олардың көпшілігі сербтер болғанымен, Рашиандар термині кең мағынаға ие және болгарлардан басқа барлық оңтүстік славяндарды қамтиды. Мұның себебі Венгрияға көшіп келген жекелеген ұлттар мен этникалық топтардың терминологиясының өте әртүрлі болуында. Олар діндері бойынша “католик рашиандары” далматиндер ретінде немесе бүгінде Буньевци деп аталатын (яғни, олардың бастапқыда Далмациядан келгенін білдіреді) сияқты ажыратылды. Рашиандар деп аталған адамдар кейіннен көбінесе өздерін сербтер деп таныстырды. Венгрияда кейбір рашиандар өздерін хорваттар деп санады, әсіресе Төкөл (Тукуля), Батья (Бачин) және Дуснок (Душнок) ауылдарында.

Этимология

Рашчиане, Нацио Рашчиана;; Рач, (пл.) Ракок; Рацен, Райзе, (пл.) Райзен, ағылшын тілінде "Rascians" деп аталады. Атау негізінен мажарлар мен немістер қолданған, ортағасырлық серб аймағы "Рашка" (Рассия) атауынан шыққан (pars pro toto). Габсбург монархиясында сербтер негізгі тұрғын болған аймақ Рассия деп аталды;; lang hu|Ráczság, Ráczország, rácz tartomány, Đurađ қызы Катарина Цельье (1434–56) Славонияны биледі. Венгриядағы азамат соғысында жеңіліске ұшыраған Бранкович әулеті, 1458 жылы Матиас Корвин таққа отырғаннан кейін Венгриядағы иеліктерінен айырылды. Сербияның дербестігі 1459 жылы Осман империясының шабуылына ұшырап, астанасы Смедеревоны жоғалтты. Сербтер Босния, Герцеговина және Зетаға, ал көбірек саны Венгрияға көшті, онда олар жақсы қабылданып, қоныстанды. Көптеген мажарлар шекарадан қауіпсіз ішкі аймаққа көшіп, оңтүстік венгр патшалығын дерлік тастап кетті. Сербтердің Сирмия, Бачка, Банат және Поморишеге қоныстануы, Осман империясының экспансиясына ең көп ұшыраған осы аймақтардағы венгр билігін нығайтты. Османдықтардың басып алуынан кейін серб ақсүйектерінің көп бөлігі қаза болды, ал аман қалғандары Венгрияға көшіп, көптеген шаруа отбасыларын да алып келді. 1462 жылғы хатында Матиас Корвин соңғы үш жылда 200 000 адамды түріктер елінен алып кеткеніне шағымданып, бұл ақпарат сербтердің Венгрияға көшіп кетуіне дәлел ретінде пайдаланылды. 1465 жылы Матиас патша Вук Грюревичті жеңіп, оны Сирмия және айналасындағы сербтердің герцогы етіп жариялады, бұл сербтердің көшіп кетуін күшейтті. Серб жауынгерлерінің тобымен әскери шеберлігін көрсеткен Вук 1471 жылы Сербия деспоты болып жарияланды (осылайша атақ қайта жаңғыртылды). Сербия деспотының әскері Осман-Венгрия соғыстарына қатысып, Осман территориясына еніп, көптеген сербтер венгр әскерімен бірге шегінді. 1483 жылғы 12 қаңтардағы Матиас патшаның хатында соңғы төрт жылда 200 000 сербтің Венгрия патшалығына қоныстанғаны айтылды. Деспот Вук пен оның жауынгерлері Хорватиядағы жерлерді қоса алғанда, үлкен иеліктермен сыйланды. Сонымен қатар, осы кезде Якшичтер әулеті айқын танымал болды және патшалықтың бірнеше округтеріне созылатын иеліктерді ұстады. Вук Грюревичтің (1471–85) аумағы, венгр қызметіндегі Сербия деспоты ("Рашка Корольдігінің деспоты") "Кіші Рашка" деп аталды. 15 ғасырдан бері сербтер қазіргі Воеводина аумағындағы халықтың үлкен бөлігін құрады. Осы себепті, 15-18 ғасырлар аралығында жазылған және суреттелген көптеген тарихи дереккөздер мен карталарда аймақ Рашка (Рашка, Сербия) және Кіші Рашка (Малая Рашка, Кіші Сербия) аттарымен аталады.

Османдықтар мен Габсбургтер арасында

1526 жылдан кейін көптеген сербтер ("растар" деп аталатын) Славонияға қоныс аударды. 1526-27 жылдары Жован Ненад Мажарстан тағы үшін күрес кезінде Оңтүстік Паннония аумағын басқарды; оның қайтысынан кейін (1527) оның қолбасшысы Радослав Чельник 1532 жылға дейін Сырмияны Осман және Габсбург вассалы ретінде басқарды, содан кейін Осман империясының жаулап алуынан кейін Славонияға шегінді. Көптеген сырмиялық сербтер Венгрия Корольдігіне қоныстанды. Сол кезде Муреш және Кёреш арасындағы аймақта басым тіл – серб тілі болды. 1594 жылдың басында Банаттағы сербтер Балқандағы австрия-османдық шекарасында болған Ұзақ түрік соғысы (1593–1606) кезінде Осман империясына қарсы көтерілді. Серб патриархаты және көтерілісшілер шетелдік мемлекеттермен байланыс орнатты, ол Серб православие шіркеуінің негізін қалаушы және ортағасырлық Сербияның маңызды тұлғасы болды. Соғыс тулары патриарх Йован Кантулмен киеленді.

Сербтердің (растардың) көп саны Османдық әлеуметтік және салық санатына жататындықтан, Пакрац және Пожега санжақтарының бір бөлігі Мала Влашка деп те аталатын. 17-ғасырдың және 18-ғасырдың басында, көптеген сербтердің болуына байланысты, Төменгі Славония аймағы Мала Рашка деп аталды.

18 ғасыр

Хабсбургтердің ресми құжаттарында ХVІІІ ғасырдағы Хабсбург монархиясының сербтері Расьяни ("Расьелер"), Нацио Расьяна ("Расьелік ұлт"), Иллири ("Иллирийлер") және Нацио Иллирика ("Иллирий ұлты") деп аталды. Франциск II Ракоццидің Курук соғысы (1703–1711) кезінде қазіргі Воеводина аумағы Габсбург императорының жағындағы венгр көтерілісшілері мен жергілікті сербтер арасындағы шайқас алаңы болды. Сербтерге қарсы Бачкада шайқасқан венгр көтерілісшілерінің бас қолбасшысы Дарвас былай деп жазды: Біз Дунай және Тиса өзендерінің екі жағалауындағы Рашияның барлық ірі елді мекендерін өртеп жібердік.

180148

1848 жылы Воеводиния сербтерінің өкілдері мажар көшбасшысы Лайош Коссутпен келіссөздер жүргізген кезде, олар оны оларды "Рачи" деп атамауға өтінді, себебі олар бұл атауды ұнатпайды, өйткені олардың өздерінің ұлттық және тарихи атауы – сербтер еді. Нови-Сад қаласының бастапқы атауы, Ratzen Stadt (Расьян/Серб қаласы) осы атаудан туындаған. Будапешттің Табан ауданы 18-19 ғасырларда серб халқының көп болуына байланысты Ракаворос деп аталған. 19 ғасырдан бері "Расиан" термині қолданылмайды.

Дін

Ұлы серб көшінен кейін 1695 жылы Карловац және Зринополь епархиясы құрылды, алғашқы митрополиті Дабар және Босниядан қуылған митрополит Атанасие Любоевич болды.

Мұра

Венгр Рак деген тегі бар.