Кіріспе

Еуропа құрлығының субөңірі – Шығыс Еуропа Еуропа құрлығының субөңірі болып табылады. Бұл термин көбінесе мағынасы нақты емес, геосаяси, географиялық, этникалық, мәдени және әлеуметтік-экономикалық тұрғысынан алуан түрлі мағыналарды білдіреді. Оның шығыс шекарасы Урал тауларымен белгіленсе, батыс шекарасы әртүрлі анықталады. Көптеген анықтамалар Беларусь, Ресей, Украина, Молдова және Румыния елдерін қамтиды, ал шектеусіз анықтамалар Балқан, Балтық елдері, Кавказ және Вишеград тобының бір бөлігін немесе барлығын да қамтуы мүмкін. Бұл аймақ еуропалық мәдениеттің маңызды бөлігін құрайды; Шығыс Еуропаның негізгі әлеуметтік-мәдени ерекшеліктері славян және грек халқының дәстүрлерімен, сондай-ақ Шығыс Рим және Осман империялары арқылы дамыған Шығыс христиан дінінің ықпалымен тарихи түрде қалыптасқан. Тағы бір анықтама Суық соғыс кезінде пайда болды, онда Еуропа идеологиялық тұрғыдан Темір пердемен бөлінді, ал «Шығыс Еуропа» Кеңес Одағының ықпалындағы Шығыс блогын құрайтын коммунистік мемлекеттермен теңестірілді. Кейде бұл термин Шығыс Еуропа Батыс Еуропадан нашар (кедей, аз дамыған) деген стереотиптерге байланысты кемсітуші болып саналады; бейтарап топтастыру үшін «Орталық және Шығыс Еуропа» термині қолданылады.

Анықтамалар

XXI ғасырдың басында Шығыс Еуропаның бірнеше анықтамасы бар, бірақ олар көбінесе нақтылықтан мүгей және көнекөз болуы мүмкін. Бұл анықтамалар түрлі мәдениеттерде және сарапшылар арасында, тіпті саясаттанушылардың өзінде де пікірталас тудырады, себебі бұл термин кең ауқымды геосаяси, географиялық, мәдени және әлеуметтік-экономикалық мағыналарды қамтиды. Бұл термин сондай-ақ "бұлыңғыр" термин ретінде сипатталған, өйткені Шығыс Еуропаның идеясы үнемі өзгеріп, жаңаша түсіндіріледі. "Шығыс Еуропа" деген ұғымның қалыптасуы негізінен (француз) Ағарту дәуірімен байланысты.

Географиялық

Еуропаның шығыс географиялық шекаралары анық белгіленген, бірақ Шығыс және Батыс Еуропа арасындағы шекара географиялық емес, тарихи, діни және мәдени сипатта болып табылады, сондықтан оны анықтау қиын. Орал таулары, Орал өзені және Кавказ таулары Еуропаның шығыс жиегінің географиялық шекарасын құрайды. Мысалы, Қазақстанның көп бөлігі Орталық Азияда орналасқанмен, оның батыс бөлігі Орал өзенінен батысқа қарай жатқандықтан, ол Шығыс Еуропаның да бір бөлігін қамтиды. Дегенмен, батыста "Шығыс Еуропаның" тарихи және мәдени шекаралары кейде үстіртіп келеді және, ең маңыздысы, тарихи өзгерістерге ұшыраған, бұл Шығыс Еуропаның батыс географиялық шекараларын және Еуропаның географиялық ортасын нақты анықтауды күрделендіреді.

Діни және мәдени ықпал

1054 жылғы Ұлы жарылыстан бастап Еуропа батыстағы католик (кейіннен протестанттық) шіркеулер мен шығыстағы Шығыс православиелік (көбінесе бұрмаланып "грек православиесі" деп аталатын) шіркеулерге бөлінді. Осы діни айырмашылықтың нәтижесінде Шығыс православиелік елдер көбінесе Шығыс Еуропамен байланыстырылады. Дегенмен, мұндай бөліну көбінесе қиындықтар тудырады; мысалы, Грекияның халқының басым бөлігі православиелік, бірақ түрлі себептерге байланысты "Шығыс Еуропаға" сирек қосылады, оның ең маңыздысы – Грекия тарихының көп бөлігі Жерорта теңізі мәдениеттері мен дамуына көбірек тәуелді болды.

Салқын соғыс (1947-1991)

Темір перде құлдырауы Еуропадағы батыс-шығысқа бөліністің аяқталуын білдірді, бірақ бұл геосаяси ұғымды кейде бұқаралық ақпарат құралдары жылдам анықтама ретінде әлі де қолданады. 1947 мен 1989 жылдар аралығындағы 40 жылдық Суық соғыс кезеңінде басқа бір анықтама қолданылды, ол Шығыс блогы мен Варшава шартымен шамалы айырмасы бар синоним болатын. Осыған ұқсас анықтама бойынша, бұрынғы коммунистік Еуропа елдері Кеңес Одағының құрамына кірмеген Шығыс Еуропа деп аталады.

EuroVoc

Еуропалық Одақтың Баспаханасы күтіп ұстайтын EuroVoc көптілді тезаурусы Болгария, Хорватия, Чехия, Венгрия, Польша, Румыния, Словакия және Словенияны, сондай-ақ кандидат елдер Албания, Солтүстік Македония және Сербияны Орталық және Шығыс Еуропа елдері деп санайды.

Классикалық антикалық және ортағасырлық шығу тегі

Бұл аймақтың ежелгі патшалықтарына Оронтид Армениясы, Кавказ Албаниясы, Колхида және Иберия (Батыс Еуропадағы Иберия түбегімен шатастырмау керек) кірді, олардың алғашқы екеуі Армения мен Әзірбайжан мемлекеттерінің негізін қалады, ал соңғы екеуі қазіргі Грузия мемлекеттерінің негізін қалады. Бұл шеткерлік патшалықтар бастапқыда немесе кейіннен әртүрлі парсы империяларының құрамына енді, соның ішінде Ахеменидтер, Парфян және Сасанидтер империялары. Балқанның бір бөлігі және солтүстік аймақтардың бір бөлігі де Ахеменидтер парсыларының билігінде болды, оларға Фракия, Пеония, Македония және Румыния, Украина және Ресейдің Қара теңіз жағалауының көп бөлігі кірді. Парфян империясы мен Рим арасындағы, кейін Византия мен Сасанидтер парсылары арасындағы бәсекелестік салдарынан парфяндықтар аймақты бірнеше рет басып алды, бірақ Сасанидтерден айырмашылығы, олар ешқашан оны ұстап тұра алмады, ал Сасанидтер өзінің билігінің барлық кезеңінде Кавказдың көп бөлігін бақылады. Еуропадағы шығыс пен батыстың арасындағы алғашқы айырмашылықтар Рим Республикасының тарихынан бастау алады. Рим империясы кеңейген сайын, мәдени және тілдік бөлініс пайда болды. Көбінесе грек тілінде сөйлейтін шығыс провинциялары жоғары дамыған эллинистік өркениетті құрады. Керісінше, батыс аймақтары көбінесе латын тілін қабылдады. Бұл мәдени және тілдік бөлініс кейін Рим империясының саяси шығыс-батыс бөлінісімен нығайтылды. Бұл екі аймақ арасындағы бөлініс кейінгі антик дәуір мен орта ғасырларда бірқатар оқиғалардың нәтижесінде күшейді. V ғасырда Батыс Рим империясы құлап, ерте орта ғасырдың басталуын білдірді. Ал Шығыс Рим империясы – Византия империясы – 1000 жылға жуық өмір сүруге мүмкіндік берген стратегияға ие болды. Батыстағы Франк империясының күшеюі, әсіресе 1054 жылы Шығыс және Батыс христиандығын ресми түрде бөлген Ұлы схизма, Шығыс және Батыс Еуропа арасындағы мәдени және діни ерекшеліктерді күшейтті. Шығыс Еуропаның көп бөлігі моңғолдар тарапынан басылып алынды және оккупацияланды. Остзидлунг кезінде Магдебург құқығы бойынша құрылған қалалар экономикалық даму орталықтарына айналды және Шығыс Еуропаның барлық жерінде неміс қоныстары таралып жайылды. Неміс қалалық құқығын енгізуді бірінші және екінші мыңжылдықтардың тоғысында христиандықты қабылдаудан кейінгі екінші маңызды қадам деп қарастырады. Қоғам мен экономиканың жаңаруы Польша, Богемия және Венгрия билеушілерінің рөлін арттыруға мүмкіндік берді.

1453 жылдан 1918 жылға дейін

15 ғасырда Шығыс православие шіркеуінің орталығы Византия империясының Осман империясы тарапынан басып алынуы және Франк империясының орнын алған Киелі Рим империясының біртіндеп фрагментациялануы Еуропадағы католик/протестант және Шығыс православие концепцияларының маңыздылығының өзгеруіне алып келді. Армор кириллица әрпінің Шығыс Еуропа үшін қатаң өлшем емес екенін көрсетеді, себебі Хорватиядан Польшаға дейін және арадағы барлық аймақтарда латын әрпі қолданылады. Грекияның Батыс өркениетінің алғашқы отаны және саяси, мәдени және экономикалық салаларда Батыс әлемінің ажырамас бөлігі ретіндегі мәртебесі оны көбінесе Шығыс емес, Оңтүстік немесе Батыс Еуропаға жатқызуға себеп болды. 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басында Шығыс Еуропа салыстырмалы түрде жоғары тұрмыс деңгейіне ие болды. Бұл кезең шамамен 1600 жылғы Шығыс-Орталық Еуропаның алтын ғасыры деп те аталады. 17-шы ғасырдың басында Шығыс Еуропадағы сандық грамотность деңгейі салыстырмалы түрде төмен болды, бірақ аймақтық ерекшеліктер болды. 18-шы ғасырда бұл аймақтар Батыс Еуропаны қуып жете бастады, бірақ олар сондайша жылдам дамымады. Әйелдердің тәуелсіздігі жоғары болған аймақтарда сандық грамотность жылдамдатылды.

Құлдық

Құлдық 19 ғасырға дейін шаруалардың кең таралған жағдайы болды. Ол еркіндіксіздік тұрғысынан құлдыққа ұқсас еді, бірақ жер иелері шаруаларды оларға тұрақты бекітілген жерлерден бөлек сатып ала да, сата да алмады. Бұл жүйе 14 және 15 ғасырларда пайда болды, сол кезде Батыс Еуропада оның ықпалы азайды. Оның өрбуі 17 және 18 ғасырларда болды. 19 ғасырдың басында оның төмендеуі байқалды, әсіресе 1861 жылы Ресейде шаруалық құлдықтың жойылғандығы ерекше көзге түсті. Босатылу дегеніміз, бұрынғы шаруалар өз бостандықтары үшін ондаған жылдар бойы бұрынғы қожайындарына жыл сайын ақша төледі. Бұл жүйе елдерде әртүрлі болды және Батыс Еуропадағыдай біркелкі емес еді. Тарихшылар 20 ғасырға дейін жер иесі мен шаруаның экономикалық және еңбек қатынастарын зерттеп, шаруаларды құлға ұқсас, әрекетсіз және оқшауланған деп бейнеледі. 20 ғасырдың ғалымдары оның зиянды жақтарын азайтып, күрделілігіне көбірек мән берді.

Соғыс аралығы (1919-1939 жж.)

Бірінші дүниежүзілік соғыстың маңызды нәтижесі Ресей, Австрия-Венгрия және Осман империяларының тарауы болды, сондай-ақ Германия империясы да ішінара шығынға ұшырады. Этностық ұлтшылдықтың күшеюі Шығыс Еуропада 1919 жылғы Версаль келісімімен мойындалған бірқатар жаңа мемлекеттердің құрылуына әкеп соқты. Польша 1790 жылдардағы бөлістерден кейін Германия, Австрия және Ресей арасында бөлінгеннен кейін қайта құрылды. Жаңа елдердің қатарында Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Украина (кейіннен Кеңес Одағына қосылды), Чехословакия және Югославия болды. Австрия мен Венгрияның аумақтары айтарлықтай кішірейді. Жаңа мемлекеттерге халықтың көп бөлігін құрайтын этникалық азшылықтар енді, олар Ұлттар Лигасының азшылықтарды қорғау режиміне сәйкес қорғалуға тиіс болды. Шығыс Еуропаның барлық аймақтарында этникалық немістер ең ірі этникалық азшылықты құрады. Кейбір аймақтарда, Судет аймағында, Польшаның аймақтарында және Словенияның бір бөлігінде неміс тілділер жергілікті көпшілікті құрады, бұл өзін-өзі анықтау құқығы талаптарын күшейтті. Румыния, Болгария және Албания да тәуелсіздік алды. Көптеген елдерде әлі де ауыл шаруашылығы басым, өнеркәсіп дамылмаған және қалалық орталықтар аз болды. Ұлтшылдық күшті ықпалға ие болды, бірақ көптеген елдерде басымдық құратын топтардан қорқыныш сезінетін этникалық немесе діни азшылықтар болды. Олардың көбі 1920 жылдары демократиялық жүйеге көшті, бірақ 1930 жылдардағы экономикалық дағдарыс кезеңінде (Чехословакия мен Финляндиядан басқа) барлығы демократиядан бас тартып, автократиялық, күшті лидерлік немесе бір партиялық жүйеге басты. Жаңа мемлекеттер тұрақты әскери одақтар құра алмады және бірінен соң бірі 1938 мен 1945 жылдар аралығында нацистік Германия немесе Кеңес Одағының шабуылына қарсы тұруға жеткіліксіз күшті болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және "салқын соғыс" басталды

Ресей 1918 жылы наурыз айында Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуын тоқтатты және Балтық елдері мен Польша тәуелсіздік алғаннан кейін аумағын жоғалтты. Аймақ Екінші дүниежүзілік соғыстың (1939–45) басты майданы болды, онда неміс және кеңестік әскерлер бірнеше рет шабуылдап, қарсы шабуылдады. Нацистердің Generalplan Ost жоспары бойынша миллиондаған еврейлер мен басқа да адамдар өлтірілді, ал миллиондаған адам ауру, ашаршылық, әскери қимылдар немесе саяси жау деп танылғаннан кейін өлім жазасына кесілді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Шығыс Еуропаның болашағы Кеңес Қызыл Армиясының күшімен шешілді, ол немістерді ығыстырып тастады. Алайда, Югославия мен Албанияға жетпеді. Финляндия тәуелсіздік алды, бірақ алдағы Суық соғыста бейтарап болуға мәжбүр болды. Шығыс Еуропаның барлық аймақтарында неміс тілді халықтар Германияның кішірейтілген шекараларына қуылды – бұл тарихтағы ең ірі этникалық тазалау операцияларының бірі. Немістер көпшілік құраған аймақтар поляк немесе чех тілінде сөйлейтін адамдармен қайта қоныстандырылды. Аймақ Кеңес бақылауына көшіп, коммунистік үкіметтер орнатылды. Югославия, Албания (кейін Румыния) Мәскеуге тәуелсіз коммунистік режимдерге ие болды. 1947 жылы Суық соғыс басталғанда, Шығыс блогы Батыс Еуропа елдерінен экономикалық жағынан қалып қойды. Уинстон Черчилль 1946 жылғы 5 наурызда Миссури штатының Фултон қаласындағы Вестминстер колледжінде жасаған "Бейбітшіліктің негізі" атты сөйлеуінде "темір перде" геосаяси әсерін атап өтті: Балтық теңізіндегі Штеттиннен Адриатика теңізіндегі Триестке дейін континентке темір перде түсті. Осы сызықтың артында Орталық және Шығыс Еуропаның ежелгі мемлекеттерінің барлық астаналары орналасқан: Варшава, Берлин, Прага, Вена, Будапешт, Белград, Бухарест және София.

Шығыс блогы

1945 жылдан кейін Шығыс Еуропа деп әдетте нацистік Германиядан азат етілген және одан кейін Кеңес әскері басып алған Еуропа елдерінің барлығы түсінілді. Оған Германияның совет оккупациялық аймағынан құрылған Германия Демократиялық Республикасы (сонымен қатар Шығыс Германия деп те аталады) кірді. 1948 жылға қарай Шығыс Еуропаның барлық елдері коммунистік басқару үлгілерін қабылдады. Бұл елдер ресми түрде Кеңес Одағынан тәуелсіз болды, бірақ осы тәуелсіздіктің нақты көлемі өте шектеулі болды. Югославия мен Албания Кремльге тәуелсіз коммунистік билікке ие болды. Коммунистердің халық арасында танымалдыққа ие болуының табиғи себебі болды, себебі олар нацистік басқыншыларды жойды. Олардың мақсаты – жұмысшы табының ұзақ мерзімді ынтымақтастығын қамтамасыз ету еді. Кеңес құпия полициясы, НКВД, жергілікті коммунистермен бірлесіп жұмыс істеп, Мәскеуде оқытылған жетекшілерді пайдалана отырып, құпия полиция күштерін құрды. Бұл жаңа құпия полиция саяси қарсыластарды тұтқындау үшін дайындалған тізімдермен келді. Ұлттық коммунистер билікті біртіндеп, көп жағдайда, бірақ әрқашан емес, Кеңес Одағының қолдауымен иеленді. Біраз уақыт бойы коммунистік емес партиялар да толеранттылық танытты. Коммунистік үкіметтер жекеменшік бизнесті мемлекеттік меншікке айналдырып, бұқаралық ақпарат құралдарын және шіркеулерді бақылауға алды. Олар сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарын, әсіресе радионы, сонымен қатар білім беру жүйесін де бақылауға алды. Олар жерді тартып алып, қайта бөлісті, және азаматтық қоғам ұйымдарын – шіркеулер, спорт, жастар ұйымдары, кәсіподақтар, шаруалар ұйымдары және азаматтық ұйымдарды бақылауға алды немесе алмастырды. Кейбір елдерде олар кең ауқымды этникалық тазалау жүргізіп, немістер, поляктар, украиндер және венгрлерді бұрынғы тұрғын жерлерінен алысқа жылжытып, оларды соғыстан кейінгі жаңа шекараларға қоныстандыру үшін көптеген адамдардың өмірін құрбан етті. Сталиннің тікелей нұсқауымен бұл елдер американдық Маршалл жоспарынан гранттарды қабылдамады. Олардың орнына Молотов жоспарына қосылды, ол кейіннен Comecon (Өзара экономикалық көмек жөніндегі кеңес) болып дамыды. 1949 жылы НАТО құрылған кезде Шығыс Еуропаның көптеген елдері қарсыласы Варшава шартының мүшелеріне айналды, бұл геосаяси тұжырымдама Шығыс блогы деп аталды. Оған кіретіндер: Бірінші кезекте Кеңес Одағы (қазіргі Ресей, Беларусь, Украина және Молдова аумақтары, сондай-ақ заңсыз оккупацияланған Литва, Латвия және Эстония). Кеңес Одағының ықпалында болған басқа елдер Германия Демократиялық Республикасы, Польша Халық Республикасы, Чехословакия Социалистік Республикасы, Венгрия Халық Республикасы, Болгария Халық Республикасы және Румыния Социалистік Республикасы болды. Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы (ЮСФР; Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және кейін бөлініп-тарағанға дейін құрылған) Варшава шартының мүшесі болған жоқ. Ол НАТО немесе Варшава шартының біріне қосылмау үшін құрылған Бейтараптық қозғалысының негізін қалаушысы болды. Бұл қозғалыс Суық соғыс кезеңінің көп бөлігінде Кеңес Одағынан да, Батыс блогынан да тәуелсіздігін сақтап, Югославия мен оның басқа мүшелеріне блоктар арасында делдалдық және саяси қызмет көрсетуге мүмкіндік берді. Албания Социалистік Халық Республикасы 1960 жылдардың басында Қытай-Кеңес жарылысы нәтижесінде Кеңес Одағымен байланысын үзді, оның орнына Қытаймен одақтасты. Албания 1968 жылдың қыркүйегінде Прага көктемінің басылуынан кейін Варшава шартынан ресми түрде шықты. 1978 жылы Қытай АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқанда Албания да Қытайдан бөлінді. Албания және әсіресе Югославия Суық соғыс кезеңінің көп бөлігінде бейтарап болғандықтан, Шығыс блогына бірауыздан қосылмады.

1989 жылдан бастап

1989 жылы темір перде құлағаннан кейін Шығыс блогының және әлемнің саяси ландшафты өзгерді. Германияның бірігуі кезінде Германия Федеративтік Республикасы 1990 жылы Германия Демократиялық Республикасын бейбіт түрде қабылдады. 1991 жылы ЕЭҚБ, Варшава шарты және Кеңес Одағы таратылды. Кеңес Одағының құрамына кірген көптеген еуропалық елдер тәуелсіздік алды немесе қайта алды (Беларусь, Молдова, Украина, сондай-ақ Балтық елдері – Латвия, Литва және Эстония). 1993 жылы Чехословакия Чехия мен Словакияға бейбіт түрде бөлінді. Аймақтың көптеген елдері Еуропалық Одаққа қосылды, атап айтқанда: Болгария, Чехия, Хорватия, Эстония, Венгрия, Латвия, Литва, Польша, Румыния, Словакия және Словения. "EU11 елдері" термині 2004 және одан кейін Еуропалық Одаққа қосылған Орталық және Шығыс Еуропа елдерін, соның ішінде Балтық елдерін білдіреді: 2004 жылы – Чехия, Эстония, Латвия, Литва, Венгрия, Польша, Словения және Словакия; 2007 жылы – Болгария, Румыния; ал 2013 жылы – Хорватия. Экономикалық өзгерістер конституциялық реформалармен үйлесімді болды: мемлекеттік қаржы туралы конституциялық ережелерді анықтауға болады, ал кейбір елдерде мемлекеттік қаржыға арналған жеке тарау бар. Жалпы алғанда, олар тез арада келесі мәселелерге тап болды: жоғары инфляция, жоғары жұмыссыздық, экономикалық өсімнің төмендеуі және үлкен мемлекеттік қарыз. 2000 жылға қарай осы экономикалар тұрақталды, ал 2004-2013 жылдар аралығында олардың барлығы Еуропалық Одаққа қосылды. Көптеген конституциялар 1990 жылдардағы демократиялық ауысумен қатар елдердің экономикалық жүйесін тікелей немесе жанама түрде анықтайды: еркін нарықтық экономика (кейде әлеуметтік [және экологиялық] бағытталған сектормен толықтырылады), экономикалық даму немесе тек экономикалық құқықтар экономиканың негізі ретінде қарастырылады. Бюджеттік саясат мәселелерінде бюджетті құру және басқаруды заң шығару, атқару және басқа мемлекеттік органдар (Бюджеттік кеңес, Экономикалық және әлеуметтік кеңес) анықтайды. Елдердің орташа мемлекеттік қарызы шамамен 44%-ды құрайды, бірақ көрсеткіштер арасында үлкен айырмашылық бар, себебі ең төменгі көрсеткіш 10%-ға жуық, ал ең жоғарысы 97%-ды құрайды. Бұл тенденция көптеген елдерде мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге қатынасының артып келе жатқанын көрсетеді. Үш елде ғана мемлекеттік қарыздың деңгейі жоғары: Хорватия, Венгрия және Словения (ЖІӨ-нің 70%-дан астам), ал Словакия мен Польша Маастрихт талаптарын орындайды, бірақ шекті көрсеткіштен 10%-ға ғана төмен. Ортақ қажеттіліктерді қаржыландыруға үлес қосу қағидасы әділ салық жүктемесін бөлу принципімен толықтырылады, кейде арнайы ескертулермен. Салық түсімдері әдетте ЖІӨ-нің 15-19%-ын құрайды, ал 20%-дан жоғары мөлшерлемелер сирек кездеседі. Мемлекеттік бюджеттің және шығыстардың мемлекеттік аудиті мемлекеттік қаржының маңызды бақылау механизмі және тексерулер мен тепе-теңдік концепциясының маңызды бөлігі болып табылады. Орталық банктер – тәуелсіз мемлекеттік институттар, олар мемлекеттің немесе федерацияның ақша-кредит саясатын жүргізу және іске асыру монополиясына ие. Ақша-кредит саясатынан басқа, олардың кейбіреулері қаржылық делдалдық жүйеге қадағалауды жүзеге асырады. Баға тұрақтылығын қамтамасыз ету тұрғысынан қарағанда, зерттелген аймақта инфляция деңгейі 2000 жылға қарай салыстырмалы түрде тез төмендеп, 5%-дан асты. Ақша-кредит саясатындағы айырмашылықтар еуро аймағына байланысты: Эстония, Латвия, Литва, Словакия, Словения ортақ валютаны пайдаланады. Осы онжылдықтағы экономикалар – бұрынғы онжылдыққа ұқсас – орташа инфляцияны көрсетіп тұр. Жаңа құбылыс ретінде, бірнеше елде (Хорватия, Эстония, Венгрия, Польша, Румыния, Словакия және Словения) жеңіл теріс инфляция (дефляция) пайда болды, бұл халықаралық дамуға сезімталдықты көрсетеді. Көптеген конституциялар ұлттық валютаны, заңды төлем құралын немесе ақша бірлігін анықтайды. Жергілікті валютаның АҚШ долларына шаққандағы бағамы айқын шаралардың қажет еместігін көрсетеді. Ұлттық байлық немесе активтер мемлекетке немесе жергілікті билік органдарына тиесілі болып табылады және оларды басқару мен қорғау, эксклюзивті меншік ретінде, қоғамдық мүдделерге қызмет етуге бағытталған.