Кіріспе

Панславизм – 19 ғасырдың ортасында қалыптасқан қозғалыс, славян халықтарының бірлігін бағалайтын саяси идеология. Бұл идеология славян халықтарының тұтастығы мен бірлігін ілгерілетуге қатысты. Оның ең маңызды әсері Балқан аймағында болды, онда оңтүстік славяндар ғасырлар бойы славян емес империялардың билігінде болды. Олардың ішінде Византия империясы, Австрия-Мажарстан, Осман империясы және Венеция империялары еді.

Шығу тегі

Кең таралған панславизм пангерманизмге ұқсас басталды: бұл екі қозғалыстың да дамуы француз төңкерісінен кейін этникалық топтар арасында қалыптасқан бірлік пен ұлтшылдық сезімінен туындады. Басқа романтикалық ұлтшылдық қозғалыстардағыдай, славян зиялылары мен тарих, филология және фольклор салаларындағы ғалымдар славяндардың ортақ тегі мен тарихына деген қызығушылығын белсенді түрде қолдады. Панславизм Оңтүстік славяндардың тәуелсіздікке ұмтылысымен қатар өмір сүрді. Панславян қозғалысының жиі қолданылатын символдары – панславян түстері (көк, ақ және қызыл) және панславян әнұраны «Эй, славяндар» болды. Алғашқы панславистерге 16 ғасырдың хорват жазушысы Винко Прибоевич, далматин Александр Комулович (1548–1608), хорват Бартоль Кашич (1575–1650), рагусалық Иван Гундулич (1589–1638) және хорват католик миссионері Юрай Крижанич (1618–1683 жж.) жатты. Томаш Камуселла сияқты ғалымдар Габсбург монархиясында панславяндық ойдың алғашқы көріністерін словактар Адам Франц Коллар (1718–1783) және Павел Йозеф Шафарик (1795–1861) есімдерімен байланыстырды. Панславизм қозғалысы 1815 жылы Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін қарқынды дамыды. Соғыстардан кейін Еуропа басшылары соғысқа дейінгі жағдайды қалпына келтіруге тырысты. 1814–1815 жылдарғы Вена конгресінде Австрия өкілі, принц фон Меттерних, ұлтшылдардың империядан тәуелсіздік талаптары арқылы Австрия империясының бұл статус-квосына қауіп төндіргенін анықтады. Венаның құрамына көптеген этникалық топтар (немістер, итальяндықтар, румындар, венгрлер және т.б.) кіргенімен, халықтың славян бөлігі (поляктар, русиндер, украиндер, чехтер, словактар, словендер, сербтер, босниялықтар және хорваттар) бірге елеулі – тіпті ең ірі – этникалық топты құрады.

Бірінші панславяндық конгресс, Прага, 1848 жыл

Бірінші панславяндық конгресс 1848 жылғы революциялық қозғалыс кезінде 1848 жылғы маусымда Богемияның Прага қаласында өтті. Чехтер славяндардың немістерден өзгеше мүдделері бар деген себеппен Франкфурт ассамблеясына өкілдер жіберуден бас тартты. Аустрославян Франтишек Палацкий шараға төрағалық етті. Делегаттардың көп бөлігі чех және словактардан болды. Палацкий Габсбургтермен ынтымақтастыққа шақырды және Габсбургтер монархиясын Орталық Еуропа халықтарын қорғауға ең қабілетті саяси құрылым деп мойындады. Немістер одан ұлттық бірігуге қолдау танытуын сұрағанда, ол Габсбург мемлекетін әлсірететінін айтып, бас тартты: «Шындығында, егер Австрия бұрыннан болмағанда, Еуропаның мүддесі үшін, тіпті адамзаттың мүддесі үшін оны құру қажет болар еді».

Панславяндық конгресс 1848 жылғы революциялық дүрбелең кезінде өтті. Праганың жас тұрғындары көшеге шығып, туысқандардың арасында болған қақтығыста, адасқан оқ Прагадағы Австрия әскерлерінің қолбасшысы, Виндиш-Гратц князі, фельдмаршал Альфред I-нің әйеліне тиді. Ашуға буған Виндишграц қаланы басып алып, конгрессты таратып, Богемияның барлық аймағында әскери жағдай орнатты.

Чехтер мен Словакиядағы панславизм

Бірінші панславяндық конгресс Прагада 1848 жылдың 2-16 маусымында өтті. Конгресс делегаттары Австрияға да, Ресейге де қарсы болды. "Оң" – конгрестің орташа либералды қанаты – чех тарихшысы және саясаткері Франтишек Палацкийдің (1798-1876) және словак филологы, тарихшысы және археологы Павел Йозеф Шафариктің (1795-1861) басшылығымен славян жерлерінің Австрия (Габсбургтер) монархиясы шеңберінде автономиясын жақтады. Керісінше, "сол" – конгрестің радикалды қанаты – чех жазушысы және журналисі Карел Сабина (1813-1877), чех ұлтшылы Йозеф Вацлав Фрич, польша жазушысы және саясаткері Карол Либельт (1817-1861) және басқалар 1848 жылы Германия мен Венгрияда өрбіген революциялық демократиялық қозғалыспен тығыз одақтасуға ұсыныс жасады. Ол Ресей империясына сенім білдірді, себебі бұл басқа ешкімнің билігінде болмаған жалғыз славян елі болды, бірақ ол әлемдегі ең күшті елдердің бірі еді. Ол көбінесе славяндарды ағаш ретінде бейнелейтін, "кіші" славян халықтары бұтақтар, ал ағаштың діңі орыс болатын. Оның панславяндық көзқарастары осы кітапта жарық көрді, онда ол словак жерін патша империясының құрамына қосу керектігін және соңында халықты тек орысшаландыру ғана емес, сонымен қатар православие дініне өткізу керектігін айтты. Бұл дінді алғашқыда Кирилл мен Мефодий Ұлы Моравия дәуірінде таратып, франктерден келген католик миссионерлеріне қарсы күреске пайдаланған. Венгрияның Паннонияны басып алуынан кейін венгрлер католик дінін қабылдады, бұл Паннонияда және Лех өзенінің оңтүстігінде тұратын славяндарға әсер етті. Алайда Ресей империясы панславизмді ғасырлар бойы славян жерін жаулап алып, ұстап тұрған Осман империясына қарсы Еуропаның Балқан түбегіндегі агрессивті әрекеттерін ақтау үшін жиі пайдаланды. Бұл ақырында Ресей империясының Балқан жорығына әкелді, нәтижесінде Ресей империясының көмегімен және бастамасымен Балқанның барлығы Осман империясынан босатылды. Панславизмнің чех және словак саясаткерлерінің арасында, әсіресе ұлтшыл және оңшылдардың арасында, мысалы, Халық партиясы – «Біздің Словакия» сияқты партиялардың арасында қолдаушылары бар. Бірінші дүниежүзілік соғыста тұтқынға алынған славян сарбаздарына «Австрия империясындағы қысымға» қарсы күресуді тапсырды. Осының салдарынан, кейбіреулері солай істеді. (Чехословакия легиондарын қараңыз).

Тәуелсіз Чехословакияның құрылуы панславизмнің ескі идеалдарын өткенге кетірді. Басқа славян мемлекеттерімен қарым-қатынас әр түрлі болды, кейде ол қарулы қақтығысқа дейін жететін, мысалы, Екінші Польша Республикасымен, Силезиядағы шекаралық қақтығыстар қысқа мерзімді жаулық қақтығысқа, поляк-чехословак соғысына әкелді. Тіпті чехтер мен словактар арасындағы шиеленіс Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және оның кезінде де пайда болды.

Оңтүстік славяндар арасында панславизм

Оңтүстіктегі панславизмді көбінесе сербтер қолдады, және көбінесе Ресейден қолдау сұрады. Оңтүстік славян қозғалысы славян халықтарының Аустрия-Венгрия империясында, Венеция республикасында және Осман империясында тәуелсіздік алуын жақтады. Сербия зиялыларының көпшілігі барлық оңтүстік, Балқан славяндарын – католиктерді (хорваттар, словендер), мұсылмандарды (боснийдіктер, помактар) немесе православиеліктерді (сербтер, македониялықтар, болгарлар) – "үш діннің оңтүстік славян ұлты" ретінде біріктіруге ұмтылды. Австрия панславистер империяға қауіп төндіреді деп қорқып отырды. Австрия-Венгрияда оңтүстік славяндар бірнеше құрылымға бөлінді: словендер Австрия бөлігінде (Карниола, Штирия, Каринтия, Гориция және Градиска, Триест, Истрия), хорваттар мен сербтер Венгрия бөлігіндегі Хорватия Славония автономиялы Корольдігінде және Австрия бөлігіндегі Далмация автономиялы Корольдігінде, сондай-ақ Босния мен Герцеговинада, Венаның тікелей бақылауында. Австрия-Венгрия ішіндегі әртүрлі жағдайға байланысты, оңтүстік славяндар арасында әртүрлі мақсаттар басым болды. Панславизмге қарсы күшті балама – австрославизм, әсіресе хорваттар мен словендер арасында. Сербтер бірнеше аймаққа шашырап кеткендіктен және тәуелсіз Сербия Корольдігімен байланысы болғандықтан, олар Оңтүстік славяндардың Австрия-Венгриядан тәуелсіздік алуын және Сербия монархиясы басшылығымен ортақ мемлекет құруын қолдағандардың ішінде болды. 1863 жылы Серб филология қоғамы Кириллдің мың жыл бұрынғы қазасын еске алғанда, оның президенті Димитрие Матич "этникалық таза" славян халқының құрылуы туралы айтты: «Құдайдың көмегімен, таза славян жүздері мен таза славян мінезі бар толыққанды славян халқы болуы керек». Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Караджорджевич әулетінің серб патшалығы астындағы Югославия Корольдігі құрылды, ол дін мен мәдениетіне қарамастан, көптеген оңтүстік славян тілінде сөйлейтін халықтарды біріктірді. Болгария осы одаққа қосылмады. Дегенмен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Болгарияны Үлкен Югославияға қосу туралы ұсыныстар жасалды, осылайша барлық оңтүстік славян тілінде сөйлейтін халықтарды бір мемлекетке біріктіруге тырысты. Бұл идея 1948 жылы Иосип Броз Тито мен Иосиф Сталиннің арасының суынуынан кейін қабылданбады. Бұл Югославия мен Болгария халықтары арасында ашу-ыза тудырды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, партизан қозғалысының көп ұлтты көшбасшысы Иосип Броз Тито Югославия президенті болды, ал ел әр түрлі славян халықтары арасындағы «Ағалық және бірлік» ұранымен социалистік республикаға айналды.

Польшадағы панславизм

Ресейді қоспағанда, поляк ұлты панславизм пайда болғанға дейін басқа славян халықтарынан өзгешеліктерінің бірі – бірнеше ғасыр бойы әртүрлі мемлекеттер құрамында тәуелсіздікке ие болды. 1795 жылдан кейін, Революциялық және Наполеондық Францияның ықпалымен көптеген поляктар жойылған мемлекетін қайта құруға ұмтылды, өйткені Франция Австрияның, Пруссияның және Ресейдің ортақ жауы болды. Ресейдің панславяндық риторикасы поляктарды алаңдатты. Панславизм поляктар арасында ерте кезеңнен кейін толыққанды қабылданбады. Дегенмен, Польша құлдыққа ұшыраған және тәуелсіздікке ұмтылған басқа славян халықтарымен ынтымақтастық танытты. Панславизм идеологиясы Австро-Венгрияның мүдделеріне қайшы болса, поляктар мемлекет ішінде кең автономияны қабылдап, Габсбургтерге адалдығын сақтады. Австро-Венгрияның саяси жүйесінде олар ұлттық мәдениетін дамытуға және поляк тілін сақтауға мүмкіндік алды, бұл екеуі де неміс және орыс империяларында қауіп төндіріп тұрды. Панславяндық федерация ұсынылды, бірақ Ресей империясы осы құрылымнан шығарылуы керек деген шарт қойылды. Польша 1918 жылы Германиядан, Австриядан және Ресейден тәуелсіздік алғаннан кейін, ешбір ішкі топ панславизмді орысшалаудың бір түрі деп қарастырмады. Польшаның коммунистік кезеңінде КСРО елге бақылауын ақтау үшін панславизмді үгіт құралы ретінде пайдаланды. Панславизм мәселесі қазіргі саясаттың бағытында жоқ және ол Ресей империализмінің идеологиясы ретінде кеңінен танылады.

Ресейдегі панславизм

Кеңес Одағы тұсында большевиктер панславизмді Ресей империясымен байланысты реакциялық құбылыс деп қарады. Сондықтан, большевиктер оны марксистік идеологияларына қарсы деп есептеді. Панславистер тіпті Сталиндік репрессия кезінде қудалауға ұшырады (Славистер ісін қараңыз). Бүгінде Ресей Ұлттық Бірлігі партиясы сияқты ультраұлтшыл партиялар ресейлік үстемдік құратын "Славян одағын" жақтасады, бірақ осы сияқты территориялық талаптар путинизм мен рашизммен қатар басты ағымға айналды. Үкімет үнемі кеңеюге шақырып, Молдова, Украина және басқа да славян тілінде сөйлейтін НАТО мүше мемлекеттерін қамтитын территориялық талаптар тұжырымдамасын қабылдауда.

Қазіргі заманғы даму

Славян халқының бірлігі туралы нағыз идея Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін "Версаль мен Трианон барлық славяндықтарға нүкте қойды" деген қағидамен жоғалып, 1980-жылдардың соңында Орталық және Шығыс Еуропада коммунизмнің құлауымен, Чехословакия және Югославия сияқты федеративтік мемлекеттердің тарауына әкеліп соқты. Бүгінде славян елдері арасында түрлі қарым-қатынастар бар: олар өзара құрмет пен теңдік, бір-біріне деген ықылас, дәстүрлі жек көрушілік, азаматтық жаулыққа дейін, тіпті бейжайлыққа дейін жетеді. Славян тегі бар елдер арасындағы жақындасудың мәдениет пен мұраға бағытталған ұйымдардан басқа нысандары қазір қарастырылмайды. Бағдарламасына паниславизмді қамтитын саяси партиялар көбінесе саяси спектрдің шетінде қалады немесе Беларусь, Ресей және оккупацияланған аумақтардағы бақыланатын және жүйелі оппозицияның бір бөлігі болып табылады, бұл Ресейдің ирредентистік паниславистік науқанының бір бөлігі. Еурославизмнің саяси тұжырымы Еуропалық интеграция славян халықтарының мәселелерін шешеді және Еуропалық Одақта тең құқықтармен бейбітшілік, бірлік және ынтымақтастықты нығайтады деген ойға негізделген. Бұл тұжырым Батыс Еуропаның күшті көпмәдениеттілік тенденцияларына қарсы тұруға, Германияның үстемдік позициясына, славофилияға қарсы және көбінесе демократия мен демократиялық құндылықтарды қолдайды. Көптеген еурославистер Ресейді Еуропалық мәдени кеңістіктен мүлдем шығармай, славян қауымдастықтарын біріктіруге болады деп санайды, бірақ сонымен қатар русофилияға және орыс үстемдігі мен ирредентизмдегі славяндар туралы идеяларға да қарсы. Оның тамыры 19 ғасырдың ортасына дейін жетеді, алғаш рет 1846 жылы чех либерал саясаткері Карел Хавличек Боровский ұсынған, кейін чех саясаткері Франтишек Палацкий оны уақытша саяси бағдарлама ретінде жетілдірді және Чехословакияның бірінші президенті Томаш Гарриг Масарик "Жаңа Еуропа: Славян көзқарасы" атты еңбегінде аяқтады.

Панславян тілдерін құру

Славян тілдерінің ұқсастығы көптеген адамдарды славян халықтарының барлығы үшін өзара қарым-қатынас жасауға арналған аймақтық көмекші панславян тілдерін жасауға шабылдады. Бұрын мұндай тілдердің бірнешесі құрылды, бірақ Интернет дәуірінде одан да көп тілдер пайда болды. Ең танымал қазіргі мысал – Интерславян тілі.

Танымал мәдениет

Панславян елдері, ұйымдары мен одақтастықтары түрлі көркем туындыларда кездеседі. 2014 жылғы кезекпен ойналатын стратегиялық 4X ойыны «Цивилизация: Жерден тыс» («Civilization: Beyond Earth») Шығыс Еуропа мен Батыс Азияның ғылыми-фантастикалық бейнесін, аэроғарыш, технологиялық зерттеулер және құрлықтағы инженерлік салаға бағытталған, күшті біріккен мемлекетке айналған Славян Федерациясын ұсынады. Оның басшысы, бұрынғы ғарышкер Вадим Козлов, Матеуш Павлючук дауысындай, ресей және украин тілдерін араластырып, айқын поляк акцентімен сөйлейді. «Crusader Kings II» және «Europa Universalis IV» тарихи стратегиялық ойындарында ойыншы саяси одақтар мен көпұлтты мемлекеттер арқылы славян территорияларын біріктіре алады. «Ancestors Legacy» және «Age of Empires II» HD нұсқалары әртүрлі славян ұлттарының элементтерін біріктіретін ерте славяндардың қияли нұсқаларын ұсынады.