Кіріспе

Шығыс славян тілдерінде сөйлейтін славян халықтары – славяндардың ең ірі тобы. Олар шығыс славян тілдерінде сөйлейді және орта ғасырлық Киев Русі мемлекетінің басым бөлігін құрады, оны өздерінің мәдени түбірі деп есептейді. Қазіргі таңда белорустер, орыстар және украиндықтар – шығыс славян ұлттары. Русиндерді де жеке ұлт деп қарастыруға болады, бірақ олар көбінесе украин халқының бір бөлігі саналады.

Киевке дейінгі кезең

Археология бойынша, Прага, Корчак, Пенкова, Колочин және Киев мәдениеттері ерте славяндық мәдениеттер ретінде жіктеледі, олардың ең ертесі – Киев мәдениеті біздің заманымыздың 2–3 ғасырларында пайда болған. Бұл мәдениет, батыс славяндарымен (Ұлы Моравиямен) байланысты, көбірек дамыған және көп ұлтты Черняхов мәдениетінің солтүстік көршісі болды. Славяндардың сирек, аз және қысқа ғұмырлы қоныстары "әдеттегідей топографиялық жағдайларда орналасқан: төмен жатқан жерлерде, көбінесе су тасқыны кезінде суға батып қалатын". 4–5 ғасырлардағы көші-қондар нәтижесінде, шығыс славяндары Чудское және Ильмен көлдерінің алабында Псков ұзынқырлы мәдениетін қалыптастырды. Бұл мәдениетке жергілікті фин-угор және балтық халықтары күшті әсер етті, олардан олар ерекше жерлеу салтын және керамиканың кейбір ерекшеліктерін қабылдады, бірақ жалпы алғанда, шығыс славяндарының өмір салты көп өзгермеді. 5 ғасырда Киев мәдениеті орнында және солтүстікке, шығысқа, батысқа және оңтүстікке қарай жатқан басқа аймақтарда Корчак, Колочин сияқты бірнеше туысқан мәдениеттер пайда болды. Шығыс славяндары арасында бекіністі қалалар бірінші рет 5 ғасырда Ильмен словендерінің арасында пайда болды (Маят өзені бойындағы қаланың археологиялық деректеріне сүйене отырып). Поляндар мен Северияндар маңындағы алғашқы қоныстар Киев және Чернигов аймақтарында 7–8 ғасырларда пайда болды, бұл орман ішінде шашыраңқы және жасырын өмір сүрудің бұрынғы стратегиясынан кем дегенде ішінара бас тартуды көрсетеді. Бұл туралы 8–9 ғасырларда шығыс славян жерлерінде екі ондағаннан аспайтын қалалар болған, ал Днепрдің сол жағалауында жүзге жуық қала болғандығы куәлік етеді. Осы аймақтың негізгі славян қаласы Новгородтың негізі 862 жылы қаланған. Сол дәуірде басқа шығыс славян тайпаларының аумақтарында да қоныстар пайда болды (көне орыс қалаларын қараңыз). Мысалы, қазіргі Воронеж, Белгород және Курск облыстарының аумағында 9–10 ғасырларда қоныстармен бірге өмір сүрген солтүстік тұрғындары негізінен ірі өзендердің құйылысында бекіністі елді мекендер салды (Роменское Борщев мәдениеті). 10 ғасырда Смоленск қаласынан алыс емес жерде бекініс пайда болды. Біршама бөлек ерте шығыс славян қоныстары, олардың құрылуы Дулебтер мен Антестің тайпалық одақтарына тиесілі. Археологиялық тұрғыдан олар Прага-Корчак және Пенков мәдениеттерімен сәйкес келеді. Прага-Корчак (Зимино, Лежница, Хотомель, Бабка, Хилчицы, Тушемль) және Пенково (Селиште, Пастирское) мәдениеттерінің осындай елді мекендері 6–7 ғасырларда Польша мен Румынияның қазіргі шекарасынан Днепрге дейінгі кең аумақта өмір сүрді. Прага-Корчак қоныстары – қоныстың ортақ қабырғасының бір бөлігі болған бір ғимаратты ағаш қабырғамен қоршаған жер. Оларда ауыл шаруашылығы құралдары болмаған, ал қоныстар, әрине, әскери жасақ жинап, орналастыру үшін салынған. Пенков қоныстарында қабырғалар ішінде екі ондаған ғимарат болуы мүмкін және олар өз уақытында ірі сауда, қолөнер және әкімшілік орталықтар болды. Дулебтер (Зимино, Лежница) басқаратын аумақтың орталығы Батыс Буг алабында болды; Пенков мәдениетінің географиялық орталығы Днепр аймағына түседі, бірақ Антестердің негізгі бекінісі (Селиште) осы аймақтың батыс бөлігінде, Византия империясының шекарасына жақын (қазіргі Молдовада) орналасқан, онда олар әскери науқандар жүргізді.

Киевтен кейінгі кезең

11 ғасырда Киев Русі мемлекетінің ыдырауы немесе бөлінуі халықтың көптеп қоныс ауысуына және саяси, әлеуметтік, экономикалық жаңадан құрылуына әкелді. Осы күштердің бірігуінің нәтижесінде жаңа халықтар айқын түрде пайда болды. Бұл процестер Киев құлауынан көп бұрын басталғанмен, оның құлауы осы ұзаққа созылған дамуды жеделдетіп, Рус халқының арасында украиндықтар, белорустар және орыстарға дейін тілдік және этникалық айырмашылықтарды күшейтті. Ал орыс этникалық ерекшелігі Мәскеудің солтүстік-шығысында және Новгородтың солтүстігінде қалыптасты.

Генетика

Y хромосомасы, mДНК және CCR5de132 аутосомалық маркері бойынша Шығыс славян және Батыс славян генетикалық тұрғыдан өте ұқсас, бұл олардың тілдерінің жақындығымен сәйкес келеді. Бұл, батыстан шығысқа дейін көршілес финно-угр, түркі және Солтүстік Кавказ халықтарынан айқын ерекшеленеді. Славян халқының, әсіресе орыстардың кеңінен таралуын ескере отырып, мұндай генетикалық біртектілік генетика үшін де ерекше жағдай. Олар бірге "Шығыс Еуропа" гендік кластерін құрайды, оған балтықтар мен кейбір Балқан халықтары да кіреді. Генетикалық зерттеулер Шығыс славянның геномдары біртекті екенін және қалыпты сенімге қарамастан, түркі немесе моңғол әсеріне ұшырамағанын көрсетті. Шығыс және Батыс славян арасында тек Солтүстік орыстар ғана балтықтар, герман және балтық фин халықтарымен бірге басқа, "Солтүстік Еуропа" генетикалық кластеріне жатады (Солтүстік орыс халқы балтықтарға өте ұқсас).