Кіріспе

Батыс славян тілі

Чех тілі (/tʃ//ɛ//k/; ), тарихи түрде Богемия тілі (/b//oʊ/'/h//iː//m//i//ə//n//, //b//ə// /; lingua Bohemica) деп те аталады, латын әрпімен жазылған чех-словак тобының батыс славян тілі. Чех тілі – бай морфологиялық жүйесі және сөздердің салыстырмалы түрде икемді реті бар біріктіру тілі. Оның сөздік қорына латын және неміс тілдері зор әсер еткен. Чех-словак тобы батыс славян тілінде жоғары орта ғасырларда қалыптасты, ал чех және словак тілдерінің стандартталуы чех-словак диалекті континуумы аясында ерте замана кезеңінде пайда болды. 18-шы ғасырдың соңынан 19-шы ғасырдың ортасына дейін қазіргі заманғы жазба стандарты чех ұлттық қайта жандануы аясында қалыптасты. Ең көп таралған стандарт емес түрі, жалпы чех тілі деп аталады, Праганың жергілікті тіліне негізделген, бірақ қазір Богемияның көп бөлігінде диалектіаралық тіл ретінде қолданылады. Моравияда сөйленетін диалекттер Богемия диалекттеріне қарағанда әлдеқайда алуан түрлі. Көптеген адамдардың қате пікірі бойынша, шығыс моравия диалекттері чех тіліне қарағанда словак тіліне жақын, бірақ бұл дұрыс емес; шын мәнінде, керісінше, ал батыс Словакияның шалқары аудандарындағы кейбір диалекттер стандартты словак тіліне қарағанда стандартты чех тіліне көбірек ұқсас. Батыс славян тілдері Орталық Еуропада таралған. Чех тілі басқа батыс славян тілдерінен «қатаң» және «жұмсақ» дауыстар арасындағы шектеулі айырмашылықпен (төмендегі фонетикаға қараңыз) және бірінші буынға тұрақты стресспен ерекшеленеді. Богемия (чех) тілі алғаш рет 12-13-шы ғасырларда глоссалар мен қысқа жазбаларда тіркелген. Чех тілінде жазылған әдеби туындылар 13-шы ғасырдың соңы мен 14-шы ғасырдың басында пайда болды, ал әкімшілік құжаттар 14-шы ғасырдың соңына қарай қолданысқа енді. Киелі кітаптың алғашқы толық аудармасы – Лесковец Дрезден Киелі кітабы – да осы кезеңге жатады. Әдеби қызмет 15-шы ғасырдың басында Богемия реформациясы аясында кеңінен тарады. Ян Гус чех орфографиясын стандарттауға зор үлес қосты, чех қарапайым халқының арасында сауаттылықты кеңейтуді қолдады (әсіресе дін саласында) және жазба чех тілін сөйлеу тілінен үлгі етуге ерте күш жұмсады.

Қазіргі Чехияның алғашқы дәуірі

15 ғасырға дейін чех және словак тілдерін ажыратуға және стандарттауға қатысты ешқандай белгілі бір қағида болған жоқ. 16 ғасырда чех және словак тілдерінің арасындағы айырмашылық көріне бастады, яғни Словакиядағы лютерандық протестанттар чех әрпін қолданса, католиктер, әсіресе словак иезуиттері батыс словак диалектілеріне негізделген жеке словак әрпін қолдана бастады. 1579-1593 жылдар аралығында жарық көрген Кралице Киелі кітабы (алғашқы толық чех тіліндегі Библия аудармасы, түпнұсқа тілдерден жасалған) келесі ғасырларда чех тілінің стандартталуы үшін маңызды рөл атқарды, себебі ол стандартты тілдің үлгісі ретінде пайдаланылды. 1615 жылы Богемиялық диета чех тілін корольдіктің жалғыз ресми тілі деп жариялауға тырысты. Бірақ 1620 жылы Габсбургтардың жеңісімен аяқталған Богемия көтерілісінен (көптеген протестант аристократиясының қатысуымен) кейін, протестант зиялылары елден кетуге мәжбүр болды. Бұл эмиграция, сондай-ақ Отыз жылдық соғыстың басқа да салдары чех тілінің қолданылуына теріс әсер етті. 1627 жылы чех және неміс тілдері Богемия Корольдігінің ресми тілдері болып жарияланды, ал 18 ғасырда неміс тілі Богемия мен Моравияда, әсіресе жоғарғы топтар арасында басымдыққа ие болды.

Қазіргі заманғы чех тілі

Қазіргі стандартты чех тілі 18-шы ғасырдағы стандарттау жұмыстарының нәтижесінде қалыптасты. Ол кезде тілдің әдеби дәстүрі болған, содан бері ол көбінесе өзгерген жоқ; сол кезеңнің журналдары мен қазіргі стандартты чех тілі арасында едәуір айырмашылықтар жоқ, ал қазіргі чехтар оларды көп қиындықсыз түсіне алады. 18-шы ғасырға дейін чех тілі словак тілінде сақталған /l/ және /ʎ/ дыбыстарының арасындағы айырмашылықты жойды. Чех филологтары 16-шы ғасырдың мәтіндерін зерттеп, тілді жоғары мәдениетке қайтаруды жақтады. Бұл кезең Чех ұлттық қайта жандануы (немесе Ренессанс) деп белгілі. Осы өзгерістер чех тілін словак тілінен ерекшелендірді. Қазіргі ғалымдар консервативті қайта жанданушыларды ұлтшылдық рухпен қозғады ма, әлде қазіргі заманғы ауызша чех тілі ресми және кең қолдануға қолайсыз деп санады ма деген мәселеде пікір келіспейді.

Географиялық таралуы

Чех тілінде Чехияның шамамен 10 миллион тұрғыны сөйлейді. 2012 жылғы қаңтар-наурыз айларында жүргізілген «Евробарометр» сауалнамасы көрсеткендей, Чехия азаматтарының 98 пайызы үшін чех тілі ана тілі болып табылады, бұл Еуропалық Одақтағы халықтың арасында үшінші ең жоғары көрсеткіш (Грекия мен Венгриядан кейін). Экономист Джонатан ван Парис 2012 жылғы Еуропа тілдері күніне арналған Еуропадағы тілдерді білу туралы деректерді жинады. Чех тілі ең көп қолданылатын бес ел: Чехия (98,77 пайыз), Словакия (24,86 пайыз), Португалия (1,93 пайыз), Польша (0,98 пайыз) және Германия (0,47 пайыз). Словакиядағы чех тілінде сөйлейтіндер көбінесе қалаларда тұрады. Бұл тіл Словакияда мойындалған азшылық тілі болғандықтан, тек чех тілінде сөйлейтін словак азаматтары, Чехиядағы словак тілінде сөйлейтіндерге рұхсат етілгендей, үкіметпен өз тілінде хабарласа алады.

Америка Құрама Штаттары

Чехтердің Еуропадан АҚШ-қа көшіп келуі негізінен 1848 жылдан 1914 жылға дейін жүрді. Чех тілі АҚШ мектептерінде сирек оқытылатын тілдердің бірі болып табылады және чех мұражай орталықтарында оқытылады. Техас, Небраска және Висконсин штаттарында чех-американдықтарының ірі қауымдастықтары бар. 2000 жылғы АҚШ халық санағында Небраска штатының Валли, Батлер және Сондерс округтерінде, сондай-ақ Канзас штатының Республика округінде чех тілі ағылшын тілінен басқа үйде ең көп қолданылатын тіл екені анықталды. Испан тілінен басқа (ел бойынша ағылшыннан кейін үйде ең көп қолданылатын тіл), чех тілі Небраска, Канзас, Техас, Солтүстік Дакота және Миннесота штаттарының оннан астам округінде үйде ең көп қолданылатын тіл болды. 2009 жылғы мәліметтер бойынша, 70 500 америкалық чех тілін ана тілі ретінде қолданды (ел бойынша 49-орын, түрік тілінен кейін және швед тілінен бұрын).

Стресс

Әр сөздің бірінші буынында негізгі екпін болады, энклитикалар (кішкентай, бір буынды, екпінсіз буындар) ерекшелік. Екі буыннан артық сөздерде әр тақ буынға екінші деңгейдегі екпін түседі. Екпін дауыстының ұзақтығымен байланысты емес; ұзын дауыстылар да, қысқа дауыстылар да екпінді немесе екпінсіз болуы мүмкін. Дауыстылар екпінсіз болғанда дыбысталуы өзгермейді (мысалы, шва дыбысына айналмайды). Есімді бір буынды сөзбен байланыстырып қолданғанда, екпін әдетте сол сөзбен байланысқа түседі, мысалы, do Prahy "Прагаға".

Грамматика

Чех тілінің грамматикасы, басқа славян тілдері сияқты, біріктіруші болып табылады; оның есімдері, етістіктері және сөйлесімдері мағыналары мен грамматикалық функцияларын өзгерту үшін фонетикалық процестер арқылы жіктеледі, ал агглютинативті тілдерге тән оңай бөлінетін жұрнақтар шектеулі. Чех тілінде зат есімдер келіс, сан және род бойынша, ал етістіктер уақыт, түр, модальдық, тұлға, сан және род бойынша жіктеледі. Сөздердің түрлеріне сөйлесімдер, есімдер, сандар, сұрау сөздері, сөз тіркестері, одақтастар және үнсіздіктер жатады. Есімдер негізінен түбір формасының соңғы ý немесе í әрпін e, ě, y немесе o әрпімен алмастыру арқылы жасалады. Жасыл сөйлемдер сөйлемнің бас етістігіне ne жұрнағын қосу арқылы құрастырылады, бірақ бір ерекшелік бар: je (ол) není болады.

Жазылу

Чех тілінде есімдер мен сын есімдер сөйлемдегі атқаратын қызметін көрсететін жеті грамматикалық жағдайға, екі санға (дара және көпше) және үш жынысқа (еркек, әйел және орта) жіктеледі. Еркек жынысы тірі және тірі емес деп екіге бөлінеді.

Жынысы

Чех тілінде үш жыныс бар: еркек, әйел және бейтарап. Еркек жынысы тірі және тірі емес деп екіге бөлінеді. Көп жағдайда, атау райдағы әйел есімдері a, e немесе дауыссыз әріппен бітеді; бейтарап есімдер o, e немесе í, ал еркек есімдер дауыссыз әріппен бітеді. Сипаттар, қатысу есімдер, көптеген есімдіктер және "бір" мен "екі" сандары жынысқа қарай жіктеледі және өзгертетін немесе сілтеме жасайтын есімнің жынысына сәйкес келеді. Өткен шақтағы етістіктер де жынысқа қарай жіктеледі, мысалы: dělal (ол жасады); dělala (ол жасады) және dělalo (ол жасады). Жыныс семантикалық роль атқарады; адамдар мен жануарларды, соның ішінде жеке есімдерді сипаттайтын көптеген есімдердің еркек және әйел түрі болады, олар әдетте түбірге жұрнақ қосу арқылы жасалады, мысалы: Čech (чех еркегі) – Češka (чех әйелі). Әртүрлі жыныстағы есімдер әртүрлі жолмен жіктеледі. Түрлі жыныстағы есімдік сөз тіркестерінің жіктелу үлгілері мынада:

+ Жақ Есім/Сипат Үлкен ит (еркек, тірі, жекеше) Қара рюкзак (еркек, тірі емес, жекеше) Кішкентай мысық (әйел, жекеше) Қатты ағаш (бейтарап, жекеше) Атау. үлкен ит černý batoh malá kočka tvrdé dřevo Жіктеу. үлкен иттің без černého batohu без malé kočky без tvrdého dřeva Дататив. үлкен итке қара рюкзакқа кішкентай мысыққа қатты ағашқа Аккузатив. үлкен итті көремін қара рюкзакты көремін кішкентай мысықты көремін қатты ағашты көремін Шақыру. үлкен ит! қара рюкзак! кішкентай мысық! қатты ағаш! Локатив. үлкен ит туралы қара рюкзак туралы кішкентай мысық туралы қатты ағаш туралы Инструменталь. үлкен итпен қара рюкзакпен кішкентай мысықпен қатты ағашпен

Саны

Есімдер сан бойынша да жіктеледі, жекеше және көпшелік арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Славян тілдеріне тән ерекшелік ретінде, чех тіліндегі бірден төртке дейінгі сандар оларға байланысты есімдер мен сын есімдердің кез келген жағдайда қолданылуына мүмкіндік береді, бірақ бесеуден жоғары сандар субъекті мен толықтауыштың есімдерін атау немесе айыптау орынына көпшелік родовой жағдайында қолдануды талап етеді, ал егер олар субъекті ретінде қолданылса, олар жекеше етістіктерді қабылдайды. Мысалы:
бір чех кронасы болды – jedna koruna česká byla
екі чех кронасы болды – dvě koruny české byly
үш чех кронасы болды – tři koruny české byly
төрт чех кронасы болды – čtyři koruny české byly
бес чех кронасы болды – pět korun českých bylo

Сандар жағдай бойынша өзгереді, ал бір және екі сандары жынысқа қарай да жіктеледі. Бірден бесеуге дейінгі сандар төменде мысал ретінде келтірілген. Бір саның жіктелу үлгілері «он» деген сілтеу есімдігінің үлгілерімен сәйкес келеді.

1 2 3 4 5
Атау жөні – jeden (ер.) jedna (ел.) jedno (орт.) dva (ер.) dvě (ел., орт.) tři čtyři pět
Родовой жөні – jednoho (ер.) jedné (ел.) jednoho (орт.) dvou tří немесе třech čtyř немесе čtyřech pěti
Даттік жөні – jednomu (ер.) jedné (ел.) jednomu (орт.) dvěma třem čtyřem pěti
Айыптау жөні – jednoho (ер. және т.б.) jeden (ер. іш.) jednu (ел.) jedno (орт.) dva (ер.) dvě (ел., орт.) tři čtyři pět
Жерлік жөні – jednom (ер.) jedné (ел.) jednom (орт.) dvou třech čtyřech pěti
Құралдық жөні – jedním (ер.) jednou (ел.) jedním (орт.) dvěma třemi čtyřmi pěti

Чех тіліндегі грамматикалық сандар жекеше және көпшелік сандарды қамтиды, бірақ екілік формалардың қалдықтары да сақталады, мысалы, «екі» деген мағынаны білдіретін dva және «екі» деген мағынаны білдіретін oba сөздері, олар бірдей жіктеледі. Кейбір дене мүшелерінің жұптарын білдіретін есімдер кейбір жағдайларда көпшелікті білдіру үшін тарихи екілік форманы қолданады: ruka (қол) – ruce (атау жөні); noha (аяқ) – nohama (құралдық жөні), nohou (родовой/жерлік жөні); oko (көз) – oči және ucho (құлақ) – uši. Бұл есімдердің екеуі жекеше формасында орташа болса да, барлық көпше формалары әйелдік деп есептеледі; олардың жынысы олармен байланысты сын есімдер мен етістіктерге қатысты. Бұл формалар семантикалық тұрғыдан көпшелік болып табылады, кез келген жекеше емес санды көрсету үшін қолданылады, мысалы, mezi čtyřma očima (көзімен көзді кездестіру, әдеби мағынада – төрт көздің арасында). Бұл есімдердің көпшелік сандық парадигмалары тарихи екілік және көпшелік формалардың қоспасы болып табылады. Мысалы, ноги (аяқтар; атау/айыптау жөні) – осы типтегі есімдердің стандартты көпшелік түрі.

Сөз тіркесімі

Чех тіліндегі етістіктер жеке тұлға (бірінші, екінші немесе үшінші), сан (бірлік немесе көптік) бойынша өзіне қатысты жандармен келіседі, сондай-ақ, өткен шақты қамтитын және жынысқа қатысты конструкцияларда да келіседі. Олар уақыт (өткен, қазіргі немесе болашақ) және рай (хабарлама, бұйрық немесе шартты) бойынша жіктеледі. Мысалы, mluvíme (біз сөйлейміз) етістігі қазіргі уақытта, бірінші тұлғада, көптік санда тұр; ол mluvit (сөйлеу) инфинитивінің басқа жіктелулерінен íme жұрнағы арқылы ерекшеленеді.

Қалыптылығы

Славян тілдеріне тән ерекшелік ретінде, чех тіліндегі етістіктер екі грамматикалық аспектінің бірімен белгіленеді: кемелді және кемелсіз. Көптеген етістіктер иілген аспект жұптарының құрамына кіреді, мысалы, koupit (кемелді) және kupovat (кемелсіз). Бұл етістіктердің мағынасы ұқсас болғанымен, кемелді етістіктерде әрекет аяқталады, ал кемелсіз етістіктерде ол жалғасады немесе қайталанады. Бұл өткен және қазіргі уақыттан өзгеше. Кез келген етістік, егер ол қай аспектіде болса да, өткен немесе қазіргі уақытта жіктеле алады, бірақ болашақ уақыт тек кемелсіз етістіктермен ғана қолданылады. Аспект – уақытпен белгіленген кездегі әрекеттің күйін көрсетеді. Жалғау жұптарында кемелді түбірге басқа инфинитивтік жұрнақ қосылады; мысалы, кемелді етістіктер koupit (сатып алу) және prodat (сату) кемелсіз формалары kupovat және prodávat болып табылады. Кемелсіз етістіктер одан әрі морфологиялық өзгерістерге ұшырап, басқа кемелсіз етістіктерді (итеративті және жиі қайталамалы формаларды) жасауға мүмкіндік береді, олар қайталамалы немесе үнемі қайталанатын әрекетті білдіреді. Жіт (бару) етістігінің итеративті формасы chodit (әдетте бару), ал жиі қайталамалы формасы chodívat (кейде бару; баруға бейім). Көптеген етістіктерде тек бір ғана аспект болады, ал үздіксіз күйді сипаттайтын етістіктерде (být (болу), chtít (қалау), moct (білуге мүмкіндік), ležet (жату, жатып жату)) кемелді формасы жоқ. Керісінше, бірден болатын өзгерістерді сипаттайтын етістіктерде (мысалы, otěhotnět (жүкті болу) және nadchnout se (құштар болу)) кемелсіз аспекті жоқ.

Қатты

+Болудың болашақ шақтағы жіктелуіТұлғаЖекпелікКөптік1. болады боладымыз2. боласың боласыздар3. болады болады

Чех тіліндегі қазіргі шақ етістіктің түбіріне тұлға мен санға сәйкес келетін жұрнақ қосу арқылы жасалады. Чех тілінде есімдік қолданылмайды, егер мағынасы түсінікті болса. Өткен шақ қатысқан есіммен (соңы "l" әрпімен аяқталатын) және етістіктің түбіріне қосылатын жұрнақтармен жасалады, бұл жұрнақтар этистіктің жынысы мен санына сәйкес келеді. Бірінші және екінші жақта қазіргі шақта жіктелген көмекші етістік "болу" қосылады. Кейбір жағдайларда, жақсылықты етістіктердің қазіргі шағы (ағылшын тіліндегі толық өткен шақтан өзгеше) болашақ әрекетті білдіреді, ал басқалары – әдеттегі әрекетті. Жақсылықты қазіргі шақ болашақтағы әрекеттің аяқталуын білдіреді және болашақта жалғасатын әрекетті білдіретін жақсылықсыз болашақ шақтан ерекшеленеді. Болашақ шақ әдетте "болудың" болашақ шақтағы жіктелуін (сол жақтағы кестеде көрсетілгендей) және жақсылықсыз етістіктің бастауыш түрін пайдалану арқылы жасалады, мысалы, budu jíst – "Мен жеймін" немесе "Мен жеп жатырмын".

Көңіл күйі

+Купит (сатып алу) етістігінің шартты түрі:PersonЖекшеКөпше1. сатып алсам/алсам сатып алсақ/алсақ2. сатып алсаң/алсаң сатып алсаңыз/алсаңыз3. сатып алса/алса сатып алса/алса Чех тілінде үш грамматикалық түр бар: жақын, бұйрық және шартты. Бұйрық түр үш тұлға-сан санатының әрқайсысы үшін ерекше жұрнақтар қосып жасалады: Ø/ i/ ej екінші тұлға жекше үшін, te/ ete/ ejte екінші тұлға көпше үшін және me/ eme/ ejme бірінші тұлға көпше үшін. Бұйрықтар оң болғанда толыққанды етістіктермен, ал теріс болғанда толыққанды емес етістіктермен білдіріледі. Шартты түр өткен шақты жасау үшін қолданылатын -l жұрнағымен аяқталатын есімшеден кейін шартты көмекші етістік қосылып жасалады. Бұл түр гипотетикалық жағдайларды көрсетеді және тілек білдіру үшін де қолданылуы мүмкін.

Сөздік сыныптар

Чех тіліндегі көптеген етістіктер бес классқа жатады, олардың жұпталу үлгілерін анықтайды. «Болу» (být) етістігінің болашақ шағы, оның жіктемелеріне сәйкес, I классқа жатады. Әр класс етістігінің қазіргі шамының мысалдары және жиі кездесетін ретсіз етістіктер төмендегі кестелерде келтірілген:

I класс II класс III класс IV класс V класс
Мағынасы Тасу Басу Саяхаттау Көтеру Істеу, жасау
Инфинитив nést tisknout putovat trpět dělat
1-ші жақ, жекеше nesu tisknu putuji trpím dělám
2-ші жақ, жекеше neseš tiskneš putuješ trpíš děláš
3-ші жақ, жекеше nese tiskne putuje trpí dělá
1-ші жақ, көпше neseme tiskname putujeme trpíme děláme
2-ші жақ, көпше nesete tisknete putujete trpíte děláte
3-ші жақ, көпше nesou tisknou putují trpí dělají

+Ретсіз етістіктер
Мағынасы Болу Істеу Жеу Білу
Инфинитив být chtít jíst vědět
1-ші жақ, жекеше jsem chci jím vím
2-ші жақ, жекеше jsi chceš jíš víš
3-ші жақ, жекеше je chce jí ví
1-ші жақ, көпше jsme chceme jíme víme
2-ші жақ, көпше jste chcete jíte víte
3-ші жақ, көпше jsou chtějí jedí vědí

Орфографиялық

Чех тіліндегі орфография еуропалық тілдердің ішінде ең фонемалыққа жатады. Оның әліпбиінде 42 графема бар, олардың көпшілігі жеке фонемаларға сәйкес келеді, және тек бір диграф бар: ch, ол әліпбиде h әрпінен кейін келеді. q, w және x әріптері тек қана шетел сөздерінде кездеседі. Háček (ˇ) белгілі бір әріптермен бірігіп, жаңа әріптер құрады: š, ž және č, сондай-ақ ň, ě, ř, ť және ď (соңғы бес әрпі Чех тілінен тыс жерлерде сирек кездеседі). Бұл екі әріптің биіктігіне байланысты кейде үтірмен (ʼ, қысқартылған háček) жазуға болады. Чех орфографиясы басқа балтық-славян тілдерінің орфографиясына әсер еткен, ал оның кейбір әріптері кириллицаны транслитерациялау үшін қолданылған. Чех орфографиясы дауыстылардың ұзындығын көрсетеді; ұзын дауыстылар жекелеп айтылатын белгімен немесе ů әрпінің үстіндегі шеңбермен белгіленеді. Ұзын u әдетте сөздің немесе морфеманың басында ú деп жазылады (úroda, neúrodný), ал қалған жерлерде ů деп жазылады, қарыз сөздерден (skútr) және дыбырлық сөздерден (bú) басқа. Ұзын дауыстылар мен ě әрпі әліпбилік ретте жеке әріптер ретінде қарастырылмайды. ó әрпі тек қарыз сөздерде және дыбырлық сөздерде ғана қолданылады. Чех типографиясының фонетикамен байланысы жоқ ерекшеліктері латын әрпін қолданатын көптеген еуропалық тілдерге, соның ішінде ағылшын тіліне ұқсас. Есімдер, құрметтеу сөздері және цитаталардың бірінші әріптері үлкен әріппен жазылады, ал тыныш белгілері басқа латын еуропалық тілдеріне тән. Реттік сандар (1-ші) неміс тіліндегідей нүктемен белгіленеді (1.). Чех тілінде ондық үтір ондық нүкте орнына қолданылады. Ұзын санды жазу кезінде, қолмен жазылған мәтіндерде оңайырақ болу үшін, әр үш санның арасына, ондық бөлігіндегі сандарды қоса алғанда, бос орын қоюға болады. Мысалы, 1,234,567.89101 санын 1234567,89101 немесе 1 234 567,891 01 деп жазуға болады. Жеке есім фразаларында (адамдар мен елді мекендердің аттарынан басқа) тек бірінші сөз және фраза ішіндегі жеке есімдер үлкен әріппен жазылады (Pražský hrad, Прага сарайы).

Түрлері

Қазіргі әдеби стандарт және беделді тіл түрі "Стандартты чех" (spisovná čeština) деп аталады, ол 1830-шы жылдардағы чех ұлттық қайта жаралу кезеңіндегі стандарттауға негізделген. 1834–1839 жылдары жарық көрген Йозеф Юнгманның чех-неміс сөздігі осы процеске зор әсер етті. Юнгманн Кралице Библиясының (1579–1613) дәуіріндегі лексиканы және өзінің замандастарының тілін пайдаланды. Ол чех тілінде жоқ сөздерді басқа славян тілдерінен қабылдады немесе жаңа сөздер жасады. Стандартты чех тілі – ресми құжаттарда, ресми әдебиетте, газет мақалаларында, білім беруде және кейде қоғамдық сөздерде қолданылатын тілдің ресми тіркелімі. Оны Чех тілі институты кодификациялайды және қажет болған жағдайда кодификацияға реформалар енгізеді. Соңғы реформа 1993 жылы жасалды. "Сөйлеу чех тілі" (hovorová čeština) термині кейде стандартты чех тілінің ауызша түріне сілтеме жасау үшін қолданылады. Тілдің ең көп таралған жергілікті түрі "Жалпы чех" (obecná čeština) деп аталады, ол стандартты чех тілінің және Прага аймағының Орталық Богемия диалектілерінің әсерінен пайда болған. Басқа богемиялық аймақтық диалекттер маңыздылығын жоғалтты, ал моравиялық диалекттер кеңінен таралған және әртүрлі болып қала береді, 1990 жылдардан бері моравиялық тілдік қайта жаңғыру қозғалысы белсенді. Тілдің осы түрлері (стандартты чех, ауызша/сөйлеу стандартты чех, жалпы чех және аймақтық диалекттер) стильдік континуумды құрайды, онда ұқсас беделге ие түрлердің өзара әсері олардың ішіндегі өзгерістерге ықпал етеді.

Словак тілімен өзара түсіністік

Чех және словак тілдері өзара түсіністікке ие деп саналады; екі тілді де сөйлейтіндер батыс славян тілдерінің кез келген жұбынан гөрі оңайрақ қарым-қатынас жасай алады. 1993 жылы Чехословакия тарағаннан кейін, ең жас буын арасында өзара түсіністік төмендеді, бұл, мүмкін, чехтер словак тіліне аз қатысы бар болғандықтан және керісінше болғандықтан туды. 2015 жылы орташа жасы шамамен 23 жастағы қатысушылармен жүргізілген зерттеуде екі тілдің өзара түсіністік деңгейі жоғары екендігі анықталды. Словак тілінің морфологиясы тұрақтырақ (номинативтен локативке ауысқанда, Прага чех тілінде Praze, ал словак тілінде Prahe болады). Екі тілдің лексикасы да көбінесе ұқсас деп есептеледі, айырмашылықтар көбінесе күнделікті сөздерде және кейбір ғылыми терминологияда кездеседі. Словак тілінде чех тіліне қарағанда көбірек қарыз сөздер бар. Бірінші Чехословакия Республикасы (1918–1938) кезінде, «Чехословакия» республиканың ресми тілі ретінде белгіленгенімен, чех және словак тілдерінің жазба стандарттары қолданылды. Стандартты жазба словак тілі әдеби чех тілінен ішінара үлгі алды, ал республиканың словак бөлігіндегі кейбір ресми істерде чех тілі басымдыққа ие болды. Словак ғалымдары чех тілінің словак тіліне тигізетін әсеріне қарсылық білдірді, ал 1938 жылы Словакия Чехословакиядан Словак мемлекеті ретінде бөлініп шыққанда (кейіннен Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германиямен одақтасқанда), әдеби словак тілі чех тілінен қасақана алшақтатылды. Осі державалары соғысты жоғалтқаннан кейін және Чехословакия қайта құрылғанда, словак тілі өздігінен дамыды (чех тілінің әсерімен); 1968 жылғы Прага көктемі кезінде словак тілі чех тілінен тәуелсіздік және теңдік алды.

Сөздік

Чех тіліндегі сөздік негізінен славян, балтық және басқа да үнді-еуропалық тілдердің түбірлерінен құралған. Көптеген етістіктер балтық-славян тілдерінен шыққан болса, есімдіктер, предлогтер және кейбір етістіктердің кең ауқымды, үнді-еуропалық түбірлері бар. Кейбір қарыз сөздер халық этимологиясы арқылы жергілікті чех сөздеріне ұқсату үшін өзгертілген (мысалы, hřbitov, "қырсың" және listina, "құжат"). Чех тіліндегі қарыз сөздердің көпшілігі екі кезеңде пайда болған. Ерте қарыз сөздер, негізінен неміс, грек және латын тілдерінен, чех ұлттық қайта жаралуынан бұрын келген. Жақындағы қарыз сөздер негізінен ағылшын және француз тілдерінен алынған.

Ескі неміс қарыз сөздері көбінесе күнделікті тілде қолданылса, соңғы кездегі басқа тілдерден алынған сөздер жоғары мәдениетпен байланысты. Сондай-ақ, полка (polka сөзінен, "поляк әйелі" немесе "půlka" – "жартысы" деген мағынада).