Кіріспе
Словак тілі (слова́к: slovenský jazyk) – латын әрпімен жазылатын, чех-словак тобына жататын батыс славян тілі. Бұл үнді-еуропа тілдер отбасының бір бөлігі және славян тілдерінің бірі, олардың барлығы үлкен балтық-славян тармағына жатады. Оған шамамен 5 миллион адам, негізінен этникалық словактар ана тілі ретінде сөйлейді. Словак тілі Словакияның мемлекеттік тілі және Еуропалық Одақтың 24 мемлекеттік тілінің бірі болып табылады. Словак тілі чех және поляк тілдерімен тығыз байланысты, сондықтан өзара түсіністік деңгейі өте жоғары. Басқа славян тілдері сияқты, словак тілі де күрделі морфологиялық жүйесі мен салыстырмалы түрде еркін сөздер тіркесіміне ие біріктірілген тіл. Оның лексикасына латын, неміс және басқа славян тілдері зор ықпал еткен.
Slovak ('/s//l//oʊ//v//æ//k//, // //v//ɑː//k/ SLOHva(h)k; endonym: slovenčina or slovenský jazyk ) is a West Slavic language of the Czech–Slovak group, written in Latin script. It is part of the Indo European language family, and is one of the Slavic languages, which are part of the larger Balto Slavic branch. Spoken by approximately 5 million people as a native language, primarily ethnic Slovaks, it serves as the official language of Slovakia and one of the 24 official languages of the European Union. Slovak is closely related to Czech, to the point of very high mutual intelligibility, as well as Polish. Like other Slavic languages, Slovak is a fusional language with a complex system of morphology and relatively flexible word order. Its vocabulary has been extensively influenced by Latin and German, as well as other Slavic languages.
Тарих
Чех-словак тобы батыс славян тілдері ішінде жоғары орта ғасырларда қалыптасты, ал чех және словак тілдерінің нормативтенуі чех-словак диалекті континуумы шеңберінде жаңа заманда пайда болды. 19 ғасырдың орта кезеңінде қазіргі словак алфавиті мен жазба стандарты Ľudovít Štúr арқылы кодификацияланды және Martin Hattala арқылы реформаланды. Чехиямен шекаралас елдің батыс бөлігінде сөйленетін моравия диалекттері де кейде словак тіліне жатқызылады, бірақ олардың кейбір батыс түрлері чех тіліне жақын; олар, десе де, екі тілдің арасындағы байланыс диалекттерін құрайды.
Географиялық таралуы және мәртебесі
Словак тілі негізінен Словакияда қолданылады. Елдің конституциясы оны мемлекеттің ресми тілі деп жариялаған (štátny jazyk): (1) Na území Slovenskej republiky je štátnym jazykom slovenský jazyk. (2) Мемлекеттік тілден өзге тілдерді ресми қарым-қатынаста қолдану тәртібі заңмен анықталады. (1) Словак тілі – Словакия Республикасының аумағындағы ресми тіл. (2) Ресми тілден өзге тілдерді ресми хабарласуда қолдану заңмен белгіленеді. Словакия Конституциясының 6-бабы. Бұдан бөлек, ұлттық азшылықтар мен этникалық топтар да өздерінің ерекше тілдерін қолдануға толық құқықтары бар. Словакия – ресми тіліне қатысты белгілі бір тіл саясаты бар ел.
(1) Na území Slovenskej republiky je štátnym jazykom slovenský jazyk. (2) Používanie iných jazykov než štátneho jazyka v úradnom styku ustanoví zákon. (1) The Slovak language is the official language on the territory of the Slovak Republic. (2) The use of languages other than the official language in official communication shall be laid down by law. Constitution of Slovakia, Article 6. Beside that, national minorities and ethnic groups also have explicit permission to use their distinct languages. Slovakia is a country with established Language policy concerning its official language.
Мақалалар
Словак тілінде, болгар және македон тілдерінен басқа барлық ірі славян тілдеріндегідей, артикльдер жоқ. Егер нақтылықты көрсету қажет болса, ерлік жақтағы «ten» (сол), әйелдік жақтағы «tá» және орталық жақтағы «to» сөздері есімнің алдына қойылуы мүмкін.
Есімдіктер, сын есімдер, сын есімдер
Словакия тіліндегі есімдер жағдай және сан бойынша өзгериді. Алты жағдай бар: атау, меншік, пәліктік, көтергіш, орналасу және құрал. Шақыру жағдайы толығымен қосымша және көбінесе белгіленбейді. Ол негізінен ауызша тілде және кейбір тұрақты тіркестерде қолданылады: мама ана (атау жағдайы) және мами ана! (шақыру жағдайы), тато, око әке (А) қарсы тати, оци әке! (Ш), пан мырза, господин (А) және пане мырза (мысалы, көшеде біреуге тікелей сөйлескенде). Екі сан бар: жекеше және көпше. Есімдерде туа біткен жыныс болады. Үш жыныс бар: еркек, әйел және орта. Сипаттаулар мен есімдіктер есімдермен жағдай, сан және жыныс бойынша үйлесуі керек.
Сөздік
Словак тілі протославян тілінің ұрпағы, ал протославян тілі өз кезегінде протоиндоевропа тілінің ұрпағы болып табылады. Ол басқа батыс славян тілдерімен, әсіресе чех және поляк тілдерімен тығыз байланысты. Чех тілі де оның кейінгі дамуына әсер еткен. Ескі словак лексикасындағы ең көп қарыздар латын, неміс, чех, венгр, поляк және грек тілдерінен (осы ретпен) алынған. Соңғы уақыттарда ағылшын тілінің де ықпалы байқалады.
Чех тілі
Чех және словак тілдерінің көпшілігі диалектілері өзара түсінікті болғанымен (Словак және чех тілдерін салыстыруға қараңыз), шығыс словак диалектілері чех тілінде сөйлейтіндерге нашар түсінікті, ал поляк және шығыс славян тілдеріне жақын, сондай-ақ чех тілінде сөйлейтіндер мен шығыс диалектілерінде сөйлейтіндер арасындағы байланыс шектеулі. Чехословакия таратылғаннан кейін телеарналарда хабар таратуда және сот ісін жүргізу кезінде чех тілін пайдалануға рұқсат берілді (Әкімшілік рәсімдер туралы заң 99/1963 Zb.). 1999 жылдан 2009 жылдың тамызына дейін Азшылықтар тілі туралы 184/1999 З. з. заңының 6-тармағында түрліше түсіндірілген, нақты емес ереже болды, онда «Бұл заңды қолдану кезінде чех тілінің қолданылуы мемлекеттік тілмен негізгі деңгейдегі түсініктілік талабын қанағаттандырады» делінген; мемлекеттік тіл – словак тілі, ал Азшылықтар тілі туралы заң негізінен 20%-дан астам этникалық азшылық тұратын муниципалитеттерге қатысты (Словакияда мұндай чех муниципалитеттері жоқ). 2009 жылдың 1 қыркүйегінен бастап (Мемлекеттік тіл туралы 270/1995 З. з. заңына енгізілген өзгеріске сәйкес) мемлекеттік тілмен «негізгі деңгейде түсінікті» (яғни чех тілі) тілді ана тілі осы тіл болған адамдар мемлекеттік кеңселер мен органдармен байланыста қолдана алады, ал Чех Республикасының органдары берген және осы тілде жазылған құжаттар ресми түрде қабылданады. Ресми статусына қарамастан, чех тілі словак бұқаралық ақпарат құралдарында және чехтердің күнделікті қарым-қатынасында тең дәрежедегі тіл ретінде кеңінен қолданылады. Чех және словак тілдерінің өзара әрекеттесуі мен өзара ықпалы 1918 жылы құрылған және 1993 жылға дейін болған Чехословакияның құрылуына дейін ұзақ тарихқа ие. Әдеби словак тілі чех тілімен маңызды орфографиялық ерекшеліктерді бөліседі, сондай-ақ Чехословакия кезеңінен бастау алатын техникалық және кәсіби терминологияны қамтиды, бірақ фонетикалық, грамматикалық және сөздік айырмашылықтар бар.