Алтын мен азудан жасалған ежелгі грек мүсіншілігі

Кіріспе

Алтын мен азу сүйегінен жасалған ежелгі грек мүсіні – хризелефантин мүсіні (грекше χρυσός және ελεφάντινος) – алтын мен азу сүйегінен жасалған мүсін. Хризелефантин культ мүсіндері ежелгі Грецияда жоғары мәртебеге ие болды.

Ежелгі мысалдар

Хризелефантин мүсіндері ағаш қаңқаға орналастырылып, бетін жабатын, сүйекті бейнелейтін жұқа оюлы піл сүйегі тақташаларымен және киім, қару-жарақ, шаш сияқты бөлшектерді көрсететін алтын жапырақтарымен жасалған. Кейбір жағдайларда көздер, зергерлік бұйымдар мен қару-жарақ сияқты ерекшеліктер үшін шыны пастасы, шыны және құнды және жартылай құнды тастар қолданылған. Бұл техниканың пайда болуы құпия. Грек әлемінің бір бөлігі болған аймақтардан табылған, піл сүйегі мен алтыннан жасалған композиттік мүсіндердің б.з.д. 2 мыңжылдықтан бергі мысалдары белгілі, ең танымал мысалы – Миной дәуірінен шыққан «Палайкастро Куросы» (архаикалық Курос мүсіндерімен шатастырмаңыз), б.з.д. 1450 жылға жатады. Бұл Миной дінінің сақталған жалғыз бейнесі болуы мүмкін. Алайда, грек хризелефантин дәстүрі осылармен байланысты ма, жоқ па, белгісіз. Хризелефантин мүсіндері архаикалық кезеңде кеңінен таралды. Кейіннен, ағаш қаңқасы алтынмен жалатылған немесе матамен жабылған, ал басы мен дене мүшелері мәрмәрден жасалған акролиттік мүсіндер, діни бейнелер үшін қолданылатын ұқсас техника болды. Бұл техника көбінесе храмдардағы құлшылық мүсіндері үшін қолданылды, әдетте олар нақты өлшемнен үлкен болды. Құрылыс модулдік болды, сондықтан қаржылық қиындықтар туған кезде алтынның бір бөлігін алып, монета немесе алтын құймасына балқытуға болып, қаржы жағдайы жақсарғанда қайта орнатуға болатын. Мысалы, Фидийдің Афина Парфеносының оң қолындағы Нике мүсіні осы мақсатта толық алтыннан жасалған. Шындығында, гүлдену кезеңінде алты алтын Нике құйылған, олар ғибадатхананың қасиетті қазынасы ретінде сақталды, оның қауіпсіздігі діни нысанға берілген құрметпен және храмдағы діни қызметкерлердің, жөндеушілердің болуымен қамтамасыз етілді. Классикалық кезеңдегі ең танымал екі мысал – Фидийдің мүсіндері: Афинадағы Парфенондағы Афина Парфеносының тұрған мүсіні және ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі саналатын Олимпиададағы Зевстің отырған мүсіні. Хризелефантин мүсіндері көздің қуанышын ғана емес, сонымен қатар оларды жасағандардың немесе қаржылағандардың байлығы мен мәдени жетістіктерін де көрсетуге арналған. Мұндай мүсінді жасау үшін мүсіншілік, ағаш өңдеу, зергерлік және піл сүйегін кесу шеберлігі қажет болды. Аяқталғаннан кейін мүсіндерге үнемі күтім қажет болды. Олимпиадада Зевс мүсінін күтіп ұстау үшін білікті мамандар жұмысқа алынғаны белгілі. Б.з.д. II ғасырда Мессендік Дамофонт белгілі мүсінші оны жөндеуге шақырылды. Қолданылған кейбір материалдардың жоғары құны және басқаларының бұзылуға бейімділігіне байланысты, көптеген хризелефантин мүсіндері ежелгі және орта ғасырларда жойылды. Мысалы, Афина Парфеносының мүсінінен храм еденіндегі орталық ағаш тірегін ұстаған тесік ғана сақталған. Дегенмен, мүсіннің сыртқы түрі Афинада табылған шағын мәрмәр көшірмелерінен және Паузанийдің егжей-тегжейлі сипаттамасынан белгілі. Паузаний Фидийдің Олимпиададағы Зевс мүсінін де сипаттады. Мұнда «Фидийдің шеберханасы» деп аталатын ғимараттан Зевстің киімдерінің бөліктеріне арналған шыны немесе шыны пастадан жасалған сазды қалыптар табылды. Олар ұлы мүсіншінің ең танымал туындыларымен тікелей байланысты жалғыз табылған заттар және олардың жасалуы туралы маңызды ақпарат береді. Хризелефантин мүсіндерінің аз ғана мысалдары табылған. Ең маңызды сақталған мысалдар – Дельфиде табылған архаикалық кезеңнен қалған, нақты өлшемнен кішірек күйдірілген мүсіндердің фрагменттері. Олар кімді бейнелейтіні белгісіз, бірақ олар құдайларды бейнелейді деп есептеледі.

Chryselephantine statues were built around a wooden frame with thin carved slabs of ivory attached, representing the flesh, and sheets of gold leaf representing the garments, armour, hair, and other details. In some cases, glass paste, glass, and precious and semi precious stones were used for detail such as eyes, jewellery, and weaponry. The origins of the technique are obscure. There are known examples, from the 2nd millennium BC, of composite sculptures made of ivory and gold from areas that became part of the Greek world, most famously the so called "Palaikastro Kouros" (not to be confused with the Archaic Kouros statues), from Minoan Palaikastro, c. 1450 BC. It is likely the only enshrined Minoan cult image that has survived. It is, however, not clear whether the Greek chryselephantine tradition is connected with these. Chryselephantine sculpture became widespread during the Archaic period. Later, acrolithitic statues, with marble heads and extremities and a wooden trunk either gilded or covered in drapery, were a comparable technique used for cult images. The technique was normally used for cult statues within temples; typically, they were greater than life sized. Construction was modular, so that some of the gold could be removed and melted for coin or bullion in times of severe financial hardship, to be replaced later when finances had recovered. For example, the figure of Nike held in the right hand of Phidias's Athena Parthenos was made from solid gold with this very purpose in mind. Indeed, in times of prosperity, up to six solid gold Nikae were cast, serving as a "sacred treasury" whose safety was ensured by the sanctity accorded to a cult object, as well as the presence of priestesses, priests, and maintenance staff at the temple. The two best known examples, both from the Classical period, are those sculpted by Phidias: the standing statue of Athena Parthenos in the Parthenon at Athens, and the seated statue of Zeus in the temple at Olympia, considered one of the Seven Wonders of the Ancient World. Chryselephantine statues were not only intended to be visually striking; they also displayed the wealth and cultural achievements of those who constructed them or financed their construction. The creation of such a statue involved skills in sculpture, carpentry, jewellery, and ivory carving. Once completed, the statues required constant maintenance. It is known that at Olympia, skilled personnel were employed to ensure the upkeep of the Zeus statue. In the second century BC, the prominent sculptor Damophon of Messene was commissioned to repair it. Due to the high value of some of the materials used and the perishable nature of others, most chryselephantine statues were destroyed during antiquity and the Middle Ages. For example, of the statue of Athena Parthenos, only the hole that held its central wooden support survives today in the floor of her temple. The appearance of the statue is nevertheless known from a number of miniature marble copies discovered in Athens, as well as from a detailed description by Pausanias. Pausanias also described Phidias's statue of Zeus at Olympia. Here, some of the clay moulds for parts of Zeus's garments made of glass or glass paste have been discovered in the building known as the "Workshop of Phidias". They are the only finds directly associated with the great sculptor's most famous works and thus provide useful information on their creation. Few examples of chryselephantine sculpture have been found. The most prominent surviving examples are fragments of several smaller than life sized burnt statues from the Archaic period, discovered at Delphi. It is not known whom they depict, although they are assumed to represent deities.

Қазіргі үлгілері

Хризелефантин термині 19 ғасырдағы еуропалық өнерде, әсіресе модерн дәуірінде жиі кездесетін мүсін стилі үшін де қолданылады. Бұл контексте, ол ажары сүйектен жасалған терісі және алтын, қола, мәрмәр, күміс немесе оникс сияқты басқа материалдардан жасалған киімдері мен басқа да бөлшектері бар мүсіндерді сипаттайды. Мысалы, шамамен 1840 жылы мүсінші Пьер Шарль Симарт Фидияның Афина Парфеносының ежелгі сипаттамаларына негізделген, меценат Оноре Теодорик д'Альберт де Луйн үшін ажар сүйегі мен алтыннан жасалған көшірмесін жасады. Нәтижесі көңіл көншітпейтін болды: "Симрт Фидий емес екенін дәлелдеу үшін Луйнске жүз мың франк жұмсалды". Америкалық мүсінші Алан Лекуайрдың 19 ғасырдағы тағы бір нұсқасы Теннесси штатының Нэшвилл қаласындағы Парфенонның қазіргі заманғы көшірмесінде орналасқан. 1890 жылдан кейін, Симарт және басқа мүсіншілердің қабылдаған өзгерістерін көрсете отырып, хризелефантиннің мағынасы ажар сүйегімен және басқа материалдардан жасалған кез келген мүсінді қамтыды. 20 ғасырдың басында неміс мүсіншілері Фердинанд Прейс және Франц Иффланд хризелефантин мүсіндерімен танымал болды. Басқа да еуропалық мүсіншілер хризелефантин туындыларын жасады, олардың ішінде Джоэ Декомп, Йозеф Лоренцл, Жорж Омерт, Клэр Дж. Р. Колинет, Пьер Ле Фагуэйс, Д. Х. Чипарус, Бруно Зак және Доминик Алонзо болды.