Кіріспе

Француз абысы және ғалымы (1618–1694)

Габриэль Мутон (1618 – 28 қыркүйек 1694) – француз абысы және ғалымы. Ол Лион қаласында теология ғылымдарының докторы болған, бірақ математика мен астрономия саласына да қызығушылық танытқан. Оның 1670 жылы жарық көрген «Observationes diametrorum solis et lunae apparentium» атты кітабында Жердің көлеміне негізделген, ондық жүйеде бөлінген ұзындық өлшемінің табиғи стандарты ұсынылған. Бұл кітап 1799 жылы метрикалық жүйені қабылдауға зор ықпал етті.

Миллиардер

+ Бірліктер жүйесі Атауы Вирганың есесі Шамамен эквиваленттері Миллиар 1000 1 доға минуты, 2 км, 1 теңіз шақырымы Centuria 100 200 м Декурия 10 20 м Virga 1 2 м, 1 париждік тоз Virgula 0,1 20 см Decima 0,01 2 см Centesima 0,001 2 мм Millesima 0,0001 0,2 мм Болоньялық Риччоли жүргізген Жердің мөлшерін өлшеулер негізінде (321,815 Болоньялық футқа дейін), Мотон Жердің айналымына негізделген ондық өлшемдер жүйесін ұсынды, сондай-ақ табиғатқа негізделген жүйенің артықшылықтарын түсіндірді. Оның ұсынысы – миллиар, ол меридиандық доға бойындағы доға минуты ретінде анықталды, және кіші бірліктер жүйесі, оны центұрия, декұрия, вирга, виргула, децима, центезима және миллезимаға ондық коэффициенттермен бөлу арқылы жүзеге асырылды. Вирга, доға минутына 1/1000 бөлігі, 64,4 Болоньялық дюймге немесе ~2,04 м сәйкес келеді, бұл сол кездегі ұзындық өлшеміне, париждік тозға (~1,95 м) жақын мән болды – бұл жаңа бірлікті қабылдауды жеңілдету үшін жасалған. Мотон практикалық іске асыру ретінде нақты стандартты маятник қозғалысына негіздеуді ұсынды, сондықтан Лионда орналасқан бір виргула ұзындығы бар маятник (1/10 вирга) жарты сағат ішінде 3959,2 рет бағытын өзгертеді. Соның нәтижесінде маятник шамамен ~20,54 см ұзындыққа ие болады. Оның идеялары сол кезде қызығушылық тудырды және Жан Пикард, сондай-ақ 1673 жылы Гюйгенс қолдады, сонымен қатар Лондондағы Корольдік қоғамда зерттелді. 1673 жылы Лейбниц Мотонның ұсыныстарына ұқсас ұсыныстар жасады. Дегенмен, француз ғылым академиясының салмақтар мен өлшемдер комитеті метрді, кемінде бастапқыда, Жердің айналымын бөлу ретінде анықтаған ондық метрикалық жүйені ұсынғанға дейін бір ғасырдан астам уақыт өтті. Бұл жүйе алғаш рет 1791 жылы Францияда ресми түрде қабылданды. Бүгінгі өлшемдер бойынша, оның миллиары тікелей теңіз шақырымына сәйкес келеді, ал оның виргасы 1,852 м болар еді.