Кіріспе

Юрий Петрович Любимов (Ю́рий Петро́вич Люби́мов; 30 қыркүйек 1917 [ескі стиль бойынша 17 қыркүйек 1917] – 5 қазан 2014) – совет және орыс актері және режиссері, 1964 жылы құрылған, әлемге танымал Таганка театрының негізін қалаушы. Ол орыс театрының көрнекті тұлғаларының бірі болды.

Өмір және мансап

Любимов 1917 жылы Ярославль қаласында дүниеге келген. Оның атасы, ұжымдастыру кезінде тұтқындалудан қашып Мәскеуге келген кулак болған. Любимовтың әкесі, Петр Захарович – шотланд компаниясында жұмыс істеген саудагер, ал анасы, Анна Александровна – жартылай орыс, жартылай цыган мектеп мұғалімі еді. 1922 жылы олар Мәскеуге көшіп келді, онда екеуі де тұтқындалды. Любимов Мәскеудегі Энергетика институтында оқыды. 1934-1936 жылдары Михаил Чеховтың Екінші Мәскеу өнер театрының құрамында болды. 1930 жылдары ол авангард режиссері Весволод Мейерхольдпен танысты. Любимов НКВД-ның ән-би ансамблінде жұмыс істеді, онда Дмитрий Шостакович, Николай Эрдман және тағы да басқалармен танысып, дос болды. Екінші дүниежүзілік соғыста Қызыл Армияда қызметтен кейін Любимов Вахтангов театрына (Евгений Вахтанговтың негізін салған) қосылды. 1953 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды. Любимов 1963 жылы оқытумен айналыса бастады, ал келесі жылы Таганка театрын құрды. Анна Орочконың класымен Шукин театр институтында Б. Брехттің "Сетзуанның жақсы адамы" пьесасын қойып, Таганка театрының көркемдік жетекшісі болды. Майерхольд, Станиславский, Вахтангов және Брехтті рухани ұстаздары ретінде қабылдаған Любимов совет драматургиясынан аулақ болып, поэзия мен көркем прозаның қиялға толы әлеміне бет бұрды, оларды сахнаға қойды, ал классиканы сын тұрғысынан қарап, жаңаша интерпретациялады. Любимовтың басшылығымен театр Владимир Высоцкий мен Алла Демидованың басты рөлдерде ойнаған Мәскеудегі ең танымал театрға айналды. 1971 жылы Шекспирдің "Гамлет" спектаклі Любимовтың ең сәтті және көпке танылған қойылымдарының бірі болды. 1976 жылы "Гамлет" үшін БИТЭФ-тің бірінші сыйлығын жеңіп алды. 1975 жылы Театралла Скалада Луиджи Нононың "Al gran sole carico d'amore" операсын қойды (либреттоның авторлары Ноно мен Любимов). Ұзақ жылдар бойы совет андеграундының классикасы саналған Михаил Булгаковтың "Мастер мен Маргарита" ромасы 1977 жылы Любимовтың қоюымен Таганка сахнасында көрсетілді. Б. Бьюмерстің пікірінше, Любимовтың театр тарихына енгізген ең маңызды жаңалықтары – поэзиялық театр жанрының тууы (онда барлығы бір метафораның айналасында өрбиді) және тарихи және биографиялық контексті қамтитын жаңа драмалық материалдың формасы. Любимовтың спектакльдері – "Антимирьялар", "Пугачев", "Тыңда!", "Сен, серік" және "Бұрын мен кейін", "Обериуты", "Балауыз" сияқты жаңа қойылымдары поэтикалық энергиямен толы болды. "Жапайылар" қойылымында Юрий Любимов пен Давид Самойлов Павел Коган, Семен Гудженко және басқа да Екінші дүниежүзілік соғыс ұрпағының ақындарының өлеңдерін пайдаланды. 1980 жылы Высоцкий қайтыс болғаннан кейін Любимовтың барлық қойылымдары коммунистік билік тарапынан тыйым салынды. 1984 жылы ол Кеңес азаматтығынан айырылды. Содан кейін 1989 жылы Таганка театрына оралғанға дейін шетелде жұмыс істеді. Оның "Евгений Онегин" қойылымы 85 жасқа толу күні Таганка театрында көп сыншылардың мақтауына ие болды. Батыста ол режиссерлік жұмыстарын белсенді түрде жалғастырды. АҚШ-та "Арена сахнасында" "Қылмыс пен жаза" және "Чикаго лирикалық операсында" "Люлу" спектакльдерін қойды. 1983 жылы Лондонда "Қылмыс пен жаза" қойылымын сахналап, "Evening Standard" сыйлығын "Ең үздік режиссер" номинациясы бойынша жеңіп алды. 1985 жылы Ла Скалада "Матфей Пассионы" спектаклін қойды. "Американдық репертуарлық театрда" "Мастер мен Маргарита" қойылымын қайта қоюға жасаған тырысы компания басшылығымен келіспеушіліктерге байланысты сәтсіз аяқталды. 1989 жылы оның Ресей азаматтығы қайта жаңартылды. 2011 жылдың маусым айында, Бертольт Брехттің "Шечуанның жақсы адамы" пьесасының чех тіліндегі қойылымы алдында Таганка актерлері алдымен төленбеген жалақыларын талап етіп, репетициядан бас тартты. Любимов ақшаны төлеп, театрдан кетіп қалды. "Мен осы қорлықтан, мазақтан, жұмыс істеуге құштарлықтың жоқтығынан, тек ақша табуға құмарлықтан шаршадым", – деді ол. Оның артынан бірнеше әкімшілік қызметкерлер де кетті. Келесі жылы Достоевскийдің "Демондар" ромасын сахналады. 2013 жылдың маусым айында Любимов Александр Бородиннің "Князь Игорь" операсын Үлкен театр сахнасында қойды, ол көрермендер мен сыншылар тарапынан жылы қабылдады. Жаңа "Князь Игорь" операсы қысқартылған, Любимов операның кейбір бөліктерін алып тастады. Большой театрының бас дирижері Василий Синайскийдің сөзіне сүйенсек, операның мұндай жаңа құрылымы оны одан да динамикалық және қарқынды ету үшін жасалған. Любимов 100-ден астам драма мен операны сахналады. "Мені саяси театр өкілі деп есептеуге тырысты. Бірақ бұл дұрыс емес. Мен эстетикалық ізденістермен, кеңістік пен стильмен жұмыс істеуде қандай түстерді қосуға болатынын зерттедім", – деді ол. Актер ретінде ол 37 пьесада және 17 фильмде ойнады, олардың көптегені классикаға айналды. Владимир Высоцкий Юрий Любимовқа арналған өзінің танымал әндерінің бірін ("Кеш болған жоқ") арнады. Жарты ғасыр бойы ресей театрын билеген режиссер Любимов жүрек жеткіліксіздігінен Мәскеудегі Боткин клиникасына түскеннен кейін 97 жасында қайтыс болды.

Еуропа театр сыйлығы

2011 жылы Санкт-Петербургте өткен XIV Еуропа театр сыйлығының қазылар алқасы оған арнайы сыйлық тағайындады. Сыйлықты ұйымдастырушылар былай деді:
«Өздерінің мәдени және/немесе саяси тәжірибесін ең жоғары деңгейде еуропалық идеалдармен, сондай-ақ халықтар арасындағы бейбітшілік және бірлесіп өмір сүру идеалдарымен үйлестіре білген тұлғаларға арналған арнайы сыйлық бар. Қазылар алқасы XIV шақырылымда бұл сыйлықты қолдаусыз өнер адамы ретіндегі беделділігімен және Кеңес Одағынан заманауи Ресейге өту кезеңіндегі «қайта құру» дәуірінде оның және Таганка театрының атқарған маңызды рөлі үшін көрнекті орыс режиссері Юрий Петрович Любимовке бірауыздан берді.»