Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пантеон – Лондонның Оксфорд көшесінің оңтүстік жағында орналасқан халыққа арналған ойын-сауық орны. Оны Джеймс Уайт жобалап, 1772 жылы ашқан. Басты ротонда сол кезге дейін Англияда салынған ең ірі бөлмелердің бірі болды және орталық күмбезі Римдегі танымал Пантеонды еске салады. Ол бастапқыда қысқы жиын өткізілетін зал ретінде салынған, кейін қысқа мерзімге театрға айналдырылған. 1937 жылы бұзылғанға дейін жүз жылдан астам уақыт бойы базар және шарап сатушының көрме залы қызметін атқарды. Қазіргі таңда, Оксфорд көшесіндегі 173 нөмірде орналасқан Marks & Spencer дүкенінің "Оксфорд көшесі Пантеоны" филиалы осы орында салынған.
The Pantheon was a place of public entertainment on the south side of Oxford Street, London, England. It was designed by James Wyatt and opened in 1772. The main rotunda was one of the largest rooms built in England up to that time and had a central dome somewhat reminiscent of the celebrated Pantheon in Rome. It was built as a set of winter assembly rooms and later briefly converted into a theatre. Before being demolished in 1937, it was a bazaar and a wine merchant's show room for over a hundred years. Marks and Spencer's "Oxford Street Pantheon" branch, at 173 Oxford Street now occupies the site.
Құрылыс
Пантеонды өмірінен басқа көп мәлімет белгілі емес Филипп Элиас Турст бастаған. 1769 жылы ол Оксфорд көшесінде 54 фут (16 м) ені бар жер учаскесін мұраға алды, онда екі үй орналасқан. Үйлердің артында Ұлы Марлборо көшесі, Польша көшесі және Оксфорд көшесіндегі үйлердің бақшаларымен қоршалған үлкен аумақ болды. Оның жоғары қоғаммен байланыстары болды, оның ішінде Сохо алаңындағы сәнді жиналыстар үйін басқаруға қатысқан Маргаретта Мария Эллис есімді бай әйел де бар еді. Мисс Эллис қысқа мерзімге Турсттың негізгі қаржылық демеушісі болды және жазғы маусымдағы Ранелаг бақтарына ұқсас, қысқы маусымға арналған амбициялық масштабтағы жаңа қоғамдық ойын-сауық орнының "жалпы ақсүйектердің мақұлдауына ие болуы мүмкін" екенін анықтау үшін сауалдар жасады. Осы кепілдік алғаннан кейін жоба іске қосылды. Мисс Эллиспен келіспеушілік туды, ол бастапқыда бизнестегі елу акцияның отызын 10 000 фунт стерлингке сатып алуға келіскен, бірақ кейіннен бас тартты. Турст әрқайсысы 500 фунт стерлингке елу акция шығарды және олардың барлығын, біреуін қоспағанда, сатып алушылар тапты, ол акцияны өзіне қалдырды. Бұл 25 000 фунт стерлингтік бюджетті қамтамасыз етті және жұмыс 1769 жылдың ортасында басталды. Турст көп ұзамай заңдық дауға қатысты, оның ішінде Мисс Эллиспен де, сондай-ақ жаңа инвесторларымен де, себебі бюджеттен асып кетті. Бірақ 1772 жылдың қаңтарында Пантеон құрылысы аяқталды. Жұмысты атқаруға Джеймс Уайатт архитектор таңдалды. Ол өзінің буынының ең көрнекті британдық сәулетшілерінің біріне айналды, бірақ сол кезде ол белгілі емес және жиырма екі немесе жиырма үш жаста болды. Оның Турстпен, мүмкін, ағасы Самуил арқылы байланысы болған сияқты, ал Самуил жобаның бас мердігері болуға тиіс болды. Жобаға қатысқан суретшілер мен шеберлердің арасында гипстеуші Джозеф Роуз, Британия, Бостандық, король және патшайымның төрт мүсіні үшін 160 фунт стерлинг алған мүсінші Джозеф Ноллекенс және 300 фунт стерлингке орган салған Джон Стретцл болды. 1769 жылдың тамызында Турст Польша көшесінің батыс жағында Пантеон жеріне тікелей орналасқан жалға алынған үйді сатып алып, онда қосымша кіреберіс салдырды. Бұл бюджетке кірмеген шығын заңдық шиеленісті күшейтті. 1771 жылы акционерлердің бірі Турстқа қарсы шағымды Канцлер сотына жолдап, адал емес қарым-қатынас жасады деп айыптады. 1773 жылы және тағы 1782 жылы Турст өз кезегінде бірнеше басқа акционерлерге қарсы шағымдар берді. Бұл сот процестерінің нәтижесі белгісіз.
The Pantheon was promoted by Philip Elias Turst, of whose life very little else is known. In 1769 he inherited a plot of land which had a frontage of 54 feet (16 m) on Oxford Street and contained two houses, behind which there was a large piece of ground enclosed by the gardens of houses in Great Marlborough Street, Poland Street and Oxford Street. He had some connections with fashionable society, including a lady of means named Margaretta Maria Ellice, who was involved in the management of a fashionable set of assembly rooms in Soho Square. Miss Ellice was briefly Turst's main financial backer, and took soundings to ensure that a new place of public entertainment on an ambitious scale for the winter season similar to Ranelagh Gardens for the summer, would be "likely to meet with the Approbation of the Nobility in General". This assurance being forthcoming the scheme went ahead. After falling out with Miss Ellice, who had initially agreed to buy thirty of the fifty shares in the business for £10,000, but soon withdrew, Turst issued fifty shares at £500 each and found buyers for all of them except one, which he kept for himself. This provided a budget of £25,000 and work began in mid 1769. Turst soon found himself in legal conflict, not only with Miss Ellice, but also with some of his new investors, as the budget was exceeded, but in January 1772 the Pantheon was completed. The architect chosen for the job was James Wyatt. He was to become one of the most prominent British architects of his generation, but at that time he was unknown and aged just twenty two or twenty three. He appears to have had some sort of indirect connection with Turst, perhaps through his older brother Samuel, who was to be the main contractor for the project. The artists and craftsmen involved included the plasterer Joseph Rose, the sculptor Joseph Nollekens, who was paid £160 for four statues of Britannia, Liberty, the King and the Queen, and John Stretzle, who built the organ for £300. In August 1769, Turst purchased a leasehold house on the west side of Poland Street which backed on to the site of the Pantheon and built a secondary entrance there. This unbudgeted cost added more fuel to the legal fire. In 1771 one of the shareholders filed a bill of complaint against Turst in the Court of Chancery, complaining of dishonest treatment. In 1773 and again in 1782 Turst in his turn filed complaints against several other shareholders. The outcome of these suits is not known.
Ғимарат
Жердің негізгі бөлігі екі тіктөртбұрышты учаскеден тұрды. Олардың кішігірек жағы Оксфорд көшесіне қараған. Сол жерде, портикпен қоршалған басты есік және екі жақтағы есіктер 15 метр ені және 5 метр тереңдігі бар вестибюльге ашылды, ол бағаналы қоршаулармен үш бөлікке бөлінген. Екі есіктің орталық тобы алғашқы екі карталар бөлмесінің біріне, ал тағы екі жұп есік дәліздерге немесе галереяларға ашылып, үлкен сатырға және үлкен жиналыс залына немесе ротондаға жол берді. Учаскеңің жалпы тереңдігі 62 метр, ал ең үлкен ені 29 метрді құрады. Көпшілік пікір бойынша, үлкен залдың немесе ротонданың жоспары Стамбулдағы Әйя Софиядан алынған. Орталық кеңістік 18 метрлік шаршы алаңда орналасқан, үстінде оюлы күмбез болған. Шығыс және батыс жақтарында жеті қатарлы колоннадалар орналасқан, олар өткелдерді және бірінші қабаттағы галереяларды жамылған. Солтүстік және оңтүстік жағында 12 метр ені бар қысқа қанаттар болды, олар селбеген апсидтермен аяқталды. Архитектуралық элементтер мен әшекейлер толығымен римдік үлгіде жасалған. Ротонданың астында, еденді тіреп тұратын тіреулермен бес бөлікке бөлінген, бірдей пішіндегі шай және кешкі ас залы орналасқан. Пантеонның архитектурасы оны көрген көптеген адамдар тарапынан жоғары бағаланды. Хорас Уолпол Уайаттың жұмысын Роберт Адамның жақсы танылған және өте сәнді жұмысымен салыстырып, «Пантеон әлі де Англиядағы ең әдемі ғимарат» деді. Доктор Берни, бастапқы ғимарат өртенгеннен кейін ұзақ уақыт өткен соң (бұл оған ауыр қаржылық шығын әкелген оқиға), алғашқы ынта-күш сарқылғаннан кейін, Пантеонды «мистер Джеймс Уайтт салған, және отандық және шетелдік жұртшылық оны Еуропадағы, тіпті әлемдегі ең сәнді құрылыс деп санайды. Сәулет немесе музыка жағынан талғампаз адам Пантеонды, оның көрмелерін, оның көптеген, тамаша және сәнді жиындарын еске түсіргенде, көңілі толмайды!» Пантеонды салуға кеткен шығын туралы заманауи есептер қатты асыра айтылған. 1770 жылдың мамыр айында Хорас Уолпол сэр Хорас Маннга хат жазып: «Оксфорд-роудта қысқы Ренеланың 60 мың фунт стерлингке салынуы туралы не ойлайсыз?» деп сұрады. Кейін сот шығынның нақты сомасы 36 965 фунт стерлинг 19 шиллинг 5½ пенни екенін анықтады: 27 407 фунт 2 шиллинг 11½ пенни негізгі құрылыс жұмыстарына, Польша көшесінен кіруге 2500 фунт және жиһаз, картиналар, мүсіндер, орган және Уайаттың архитектор ретіндегі 5% комиссиясына 7 058 фунт 16 шиллинг 6 пенни.
The main part of the site consisted of two rectangles of land. The smaller of these was towards Oxford Street. There, the main doorway, sheltered by a portico, and the two side doorways opened to a vestibule, 50 feet (15 m) wide and 15 feet (5 m) deep, which was divided by screen colonnades into three compartments. A central set of doors opened into the first of two card rooms, and two further pairs of doors opened onto corridors or galleries, giving access to the grand staircase and the great assembly room or rotunda. The total depth of the site was 204 feet (62 m) and the maximum width was 96 feet (29 m). There is general agreement that the scheme of the great room, or rotunda, was derived from Santa Sophia in Istanbul. The central space was contained in a square of 60 feet (18 m) topped by a coffered dome. On the east and west sides were superimposed colonnades of seven bays, screening the aisles and first floor galleries. At the north and south end there were short arms, 40 feet (12 m) wide, terminating in shallow segmental apses. The architectural elements and decorations were strictly Roman in inspiration. Below the rotunda there was a tea and supper room, of the same shape but divided into five aisles by the piers supporting the floor above. The architecture of the Pantheon was lavishly praised by many of those who saw it. Horace Walpole compared Wyatt's work favourably with that of better established and very fashionable Robert Adam, "the Pantheon is still the most beautiful edifice in England" he said. Dr. Burney, writing long after the destruction of the original building by fire (an event which inflicted on him a heavy financial loss), when the first wave of enthusiasm had long been dissipated, stated that the Pantheon "was built by Mr. James Wyatt, and regarded both by natives and foreigners, as the most elegant structure in Europe, if not on the globe No person of taste in architecture or music, who remembers the Pantheon, its exhibitions, its numerous, splendid, and elegant assemblies, can hear it mentioned without a sigh!" Contemporary reports of the cost of the building were greatly exaggerated. Writing to Sir Horace Mann in May 1770 Horace Walpole asked "What do you think of a winter Ranelagh erecting in Oxford Road, at the expense of sixty thousand pounds?". The courts later determined that the actual cost was £36,965 19s. 5½d: £27,407 2s. 11½d for the main construction work, £2,500 for the entrance from Poland Street and £7,058 16s. 6d for furniture, paintings, statues, the organ, and Wyatt's five per cent commission as architect.
Тарих
Пантеон 1772 жылғы 27 қаңтарда ашылды. Бірінші түнгі билеттерге елу фунт стерлингке дейін төленді, ол жоғары қоғамның он жеті жүзден астам өкілін, соның ішінде барлық шетелдік елшілерді және сегіз герцог пен герцогиняны қызықтырды. Бастапқыда әлеуметтік атмосфера өте жоғары болды (бірақ меценаттарды тек теңдес әйелдің ұсынысымен қабылдау саясаты көп ұзамай тоқтатылды), соның нәтижесінде жақсы пайда әкелді. Алғашқы қыста аптасына үш рет би мен музыкасыз жиын өткізілді. Келесі маусымдарда ойын-сауықтарға жиын-тойлар, маскарадтар (маскалы кештер) және абоненттік концерттер кірді. Бір кезде акциялардың бағасы өте жоғары болды, Джеймс Уайт өзінің екі акциясын әрқайсысын 900 фунт стерлингке сатқанын мәлімдеді. 1780 жылдары Пантеонның танымалдылығы төмендеді; алайда, неміс композиторы Гендельдің музыкасына арналған естелік концерттердің бірі 1784 жылы Пантеонда өтті. 1789 жылы Хеймаркеттегі Король театры өртенгеннен кейін, ол жылына 3000 фунт стерлингтік он екі жылдық мерзімге опера театрына айналдырылды. Джеймс Уайт қайтадан сәулетші болды. Операның бір ғана толық маусымынан кейін Пантеон 1792 жылы толығымен өртеніп кетті. Tate Britain галереясында 16 жасар Дж.М.У. Тернерге (бұл мәселе даулы болғанымен) тиесілі «Пантеон, өрттен кейінгі таң» атты акварель суреті сақтаулы. 1795 жылға қарай ғимарат ұқсас, бірақ толықтай бірдей емес күйінде қайта салынды және Криспус Клэггет оны маскарадтар мен концерттер өткізу үшін жалға алды. Бұл жаңа ғимараттың негізгі залы ротонда емес, «Арена немесе Қуыс және екі қабаттан тұратын сәнді және кең ложалар, олардың ортасында Патшалық отбасы үшін ең әдемі ложа орналасқан» болды. Пантеон 1795 жылғы 9 сәуірде маскарадпен қайта ашылды. Жаңадан жаңғыртылған жиналыс залдары сәтсіз аяқталды, ал 1796 немесе 1797 жылы Клэггет із-түзсіз жоғалып кетті. 1798 жылдан 1810 жылға дейін акционерлер Пантеонды басқарудың бастапқы тәсіліне оралды, бірақ ойын-сауықтардың танымалдылығы төмендеуді жалғастырды. 1811–1812 жылдары Николас Уилкокс Канди ғимаратты театрға айналдырды, бірақ Лорд Чемберленнің (театрлардың реттеушісі және цензуралаушысы) салған шектеулері бұл жобаны құлатты және Пантеонның қоғамдық ойын-сауық орны ретіндегі тарихы 1814 жылы аяқталды. 1833–1834 жылдары сәулетші Сидней Смирк Пантеонды базар ретінде қайта жаңартуға қатысты. Ескі ғимараттың шатыры мен қабырғаларының бір бөлігі бұзылды, бірақ Оксфорд және Польша көшелеріне кіретін қасбеттері, сондай-ақ бұрынғы бөлмелер сақталды. Жаңа ғимараттың негізгі бөлігі бес кең сарайы бар, шатыры күмбезбен жабылған базиликалық жоспардағы үлкен зал болды. 1867 жылы ғимаратты шарап сатушылар У. және А. Гилби сатып алды және 1937 жылға дейін кеңселер мен көрме залдары ретінде пайдаланды. Ол көп ұзамай Маркс пен Спенсердің филиалы үшін бұзылды, бірақ Грузин тобы қасбетін сақтап қалуға тырысты. Marks and Spencer ғимараты 1938 жылы ашылды және қазірге дейін тұр. Бұл ғимаратты Роберт Лютенс (Сэр Эдвин Лютенстің ұлы) жобалады. Оның жылтыраған арт-деко стиліндегі, жылтыратылған қара граниттен жасалған қасбеті Оксфорд көшесінің ерекше белгісіне айналды. Оның ерекше тарихи және сәулеттік маңызы 2009 жылғы 21 қыркүйекте Мәдениет министрі Барбара Фоллетт ғимаратқа II санаттағы мәдени ескерткіш статусын берген кезде мойындалды.
The Pantheon opened on Monday, 27 January 1772. Up to fifty pounds was paid for tickets for the first night which attracted over seventeen hundred members of high society including all the foreign ambassadors and eight dukes and duchesses. Initially the social tone was very high (though a policy that patrons should only be admitted on the recommendation of a peeress was soon dropped), and good profits were made. During the first winter there were assemblies only, without dancing or music, three times a week. In subsequent seasons the entertainments included a mixture of assemblies, masquerades (masked balls) and subscription concerts. For a while the shares commanded high prices and James Wyatt claimed to have sold his two shares for £900 each. In the 1780s the popularity of the Pantheon declined; however, one of the commemoration concerts celebrating the music of the German composer, Handel, was held in the Pantheon in 1784. After the destruction of the King's Theatre in The Haymarket by fire in 1789, it was converted into an opera house on a twelve year lease at £3,000 per annum. James Wyatt was once again the architect. After only one complete season of opera the Pantheon was burnt to the ground in 1792. Tate Britain holds a watercolour entitled The Pantheon, the Morning after the Fire, which is attributed (although not without dispute) to the 16 year old J. M. W. Turner. By 1795 the structure had been rebuilt in a similar but not identical form and it was leased as a place of assembly by one Crispus Claggett, who intended to provide masquerades and concerts. The principal room of this reincarnation was not a rotunda but consisted of "an Area or Pit, and a double tier of elegant and spacious Boxes, in the centre of which is a most splendid one for the Royal Family". The Pantheon reopened with a masquerade on 9 April 1795. The revived assembly rooms were a failure, and in 1796 or 1797 Claggett disappeared and was never heard of again. From 1798 to 1810 the shareholders reverted to the original custom of managing the Pantheon themselves but the popularity of the entertainments continued to decline. In 1811–12 Nicholas Wilcox Cundy converted the building into a theatre, but restrictions imposed by the Lord Chamberlain (then the regulator and censor of theatres) ruined this venture and the career of the Pantheon as a place of public entertainment came to a close in 1814. In 1833–34, the Pantheon was rebuilt as a bazaar by the architect Sydney Smirke. The whole of the roof and part of the walls of the old building were taken down, but the entrance fronts to both Oxford Street and Poland Street were retained, as were also the rooms immediately behind the former. The main space of the new building was a great hall of basilican plan, with a barrel vaulted nave of five wide bays. In 1867, the building was acquired by W. and A. Gilbey, wine merchants, and was used by them as offices and show rooms until 1937. It was demolished shortly afterwards to make way for a branch of Marks and Spencer, the Georgian Group unsuccessfully attempting to preserve the façade elsewhere. The Marks and Spencer building opened in 1938, and is still there. This was designed by Robert Lutyens (son of Sir Edwin Lutyens). It has a gleaming art deco polished black granite façade and has become a distinctive landmark on Oxford Street. Its special historic and architectural interest was recognised on 21 September 2009 when the Minister of Culture, Barbara Follett, awarded the building Grade II listed status.