Кіріспе

Пантеон – Лондонның Оксфорд көшесінің оңтүстік жағында орналасқан халыққа арналған ойын-сауық орны. Оны Джеймс Уайт жобалап, 1772 жылы ашқан. Басты ротонда сол кезге дейін Англияда салынған ең ірі бөлмелердің бірі болды және орталық күмбезі Римдегі танымал Пантеонды еске салады. Ол бастапқыда қысқы жиын өткізілетін зал ретінде салынған, кейін қысқа мерзімге театрға айналдырылған. 1937 жылы бұзылғанға дейін жүз жылдан астам уақыт бойы базар және шарап сатушының көрме залы қызметін атқарды. Қазіргі таңда, Оксфорд көшесіндегі 173 нөмірде орналасқан Marks & Spencer дүкенінің "Оксфорд көшесі Пантеоны" филиалы осы орында салынған.

Құрылыс

Пантеонды өмірінен басқа көп мәлімет белгілі емес Филипп Элиас Турст бастаған. 1769 жылы ол Оксфорд көшесінде 54 фут (16 м) ені бар жер учаскесін мұраға алды, онда екі үй орналасқан. Үйлердің артында Ұлы Марлборо көшесі, Польша көшесі және Оксфорд көшесіндегі үйлердің бақшаларымен қоршалған үлкен аумақ болды. Оның жоғары қоғаммен байланыстары болды, оның ішінде Сохо алаңындағы сәнді жиналыстар үйін басқаруға қатысқан Маргаретта Мария Эллис есімді бай әйел де бар еді. Мисс Эллис қысқа мерзімге Турсттың негізгі қаржылық демеушісі болды және жазғы маусымдағы Ранелаг бақтарына ұқсас, қысқы маусымға арналған амбициялық масштабтағы жаңа қоғамдық ойын-сауық орнының "жалпы ақсүйектердің мақұлдауына ие болуы мүмкін" екенін анықтау үшін сауалдар жасады. Осы кепілдік алғаннан кейін жоба іске қосылды. Мисс Эллиспен келіспеушілік туды, ол бастапқыда бизнестегі елу акцияның отызын 10 000 фунт стерлингке сатып алуға келіскен, бірақ кейіннен бас тартты. Турст әрқайсысы 500 фунт стерлингке елу акция шығарды және олардың барлығын, біреуін қоспағанда, сатып алушылар тапты, ол акцияны өзіне қалдырды. Бұл 25 000 фунт стерлингтік бюджетті қамтамасыз етті және жұмыс 1769 жылдың ортасында басталды. Турст көп ұзамай заңдық дауға қатысты, оның ішінде Мисс Эллиспен де, сондай-ақ жаңа инвесторларымен де, себебі бюджеттен асып кетті. Бірақ 1772 жылдың қаңтарында Пантеон құрылысы аяқталды. Жұмысты атқаруға Джеймс Уайатт архитектор таңдалды. Ол өзінің буынының ең көрнекті британдық сәулетшілерінің біріне айналды, бірақ сол кезде ол белгілі емес және жиырма екі немесе жиырма үш жаста болды. Оның Турстпен, мүмкін, ағасы Самуил арқылы байланысы болған сияқты, ал Самуил жобаның бас мердігері болуға тиіс болды. Жобаға қатысқан суретшілер мен шеберлердің арасында гипстеуші Джозеф Роуз, Британия, Бостандық, король және патшайымның төрт мүсіні үшін 160 фунт стерлинг алған мүсінші Джозеф Ноллекенс және 300 фунт стерлингке орган салған Джон Стретцл болды. 1769 жылдың тамызында Турст Польша көшесінің батыс жағында Пантеон жеріне тікелей орналасқан жалға алынған үйді сатып алып, онда қосымша кіреберіс салдырды. Бұл бюджетке кірмеген шығын заңдық шиеленісті күшейтті. 1771 жылы акционерлердің бірі Турстқа қарсы шағымды Канцлер сотына жолдап, адал емес қарым-қатынас жасады деп айыптады. 1773 жылы және тағы 1782 жылы Турст өз кезегінде бірнеше басқа акционерлерге қарсы шағымдар берді. Бұл сот процестерінің нәтижесі белгісіз.

Ғимарат

Жердің негізгі бөлігі екі тіктөртбұрышты учаскеден тұрды. Олардың кішігірек жағы Оксфорд көшесіне қараған. Сол жерде, портикпен қоршалған басты есік және екі жақтағы есіктер 15 метр ені және 5 метр тереңдігі бар вестибюльге ашылды, ол бағаналы қоршаулармен үш бөлікке бөлінген. Екі есіктің орталық тобы алғашқы екі карталар бөлмесінің біріне, ал тағы екі жұп есік дәліздерге немесе галереяларға ашылып, үлкен сатырға және үлкен жиналыс залына немесе ротондаға жол берді. Учаскеңің жалпы тереңдігі 62 метр, ал ең үлкен ені 29 метрді құрады. Көпшілік пікір бойынша, үлкен залдың немесе ротонданың жоспары Стамбулдағы Әйя Софиядан алынған. Орталық кеңістік 18 метрлік шаршы алаңда орналасқан, үстінде оюлы күмбез болған. Шығыс және батыс жақтарында жеті қатарлы колоннадалар орналасқан, олар өткелдерді және бірінші қабаттағы галереяларды жамылған. Солтүстік және оңтүстік жағында 12 метр ені бар қысқа қанаттар болды, олар селбеген апсидтермен аяқталды. Архитектуралық элементтер мен әшекейлер толығымен римдік үлгіде жасалған. Ротонданың астында, еденді тіреп тұратын тіреулермен бес бөлікке бөлінген, бірдей пішіндегі шай және кешкі ас залы орналасқан. Пантеонның архитектурасы оны көрген көптеген адамдар тарапынан жоғары бағаланды. Хорас Уолпол Уайаттың жұмысын Роберт Адамның жақсы танылған және өте сәнді жұмысымен салыстырып, «Пантеон әлі де Англиядағы ең әдемі ғимарат» деді. Доктор Берни, бастапқы ғимарат өртенгеннен кейін ұзақ уақыт өткен соң (бұл оған ауыр қаржылық шығын әкелген оқиға), алғашқы ынта-күш сарқылғаннан кейін, Пантеонды «мистер Джеймс Уайтт салған, және отандық және шетелдік жұртшылық оны Еуропадағы, тіпті әлемдегі ең сәнді құрылыс деп санайды. Сәулет немесе музыка жағынан талғампаз адам Пантеонды, оның көрмелерін, оның көптеген, тамаша және сәнді жиындарын еске түсіргенде, көңілі толмайды!» Пантеонды салуға кеткен шығын туралы заманауи есептер қатты асыра айтылған. 1770 жылдың мамыр айында Хорас Уолпол сэр Хорас Маннга хат жазып: «Оксфорд-роудта қысқы Ренеланың 60 мың фунт стерлингке салынуы туралы не ойлайсыз?» деп сұрады. Кейін сот шығынның нақты сомасы 36 965 фунт стерлинг 19 шиллинг 5½ пенни екенін анықтады: 27 407 фунт 2 шиллинг 11½ пенни негізгі құрылыс жұмыстарына, Польша көшесінен кіруге 2500 фунт және жиһаз, картиналар, мүсіндер, орган және Уайаттың архитектор ретіндегі 5% комиссиясына 7 058 фунт 16 шиллинг 6 пенни.

Тарих

Пантеон 1772 жылғы 27 қаңтарда ашылды. Бірінші түнгі билеттерге елу фунт стерлингке дейін төленді, ол жоғары қоғамның он жеті жүзден астам өкілін, соның ішінде барлық шетелдік елшілерді және сегіз герцог пен герцогиняны қызықтырды. Бастапқыда әлеуметтік атмосфера өте жоғары болды (бірақ меценаттарды тек теңдес әйелдің ұсынысымен қабылдау саясаты көп ұзамай тоқтатылды), соның нәтижесінде жақсы пайда әкелді. Алғашқы қыста аптасына үш рет би мен музыкасыз жиын өткізілді. Келесі маусымдарда ойын-сауықтарға жиын-тойлар, маскарадтар (маскалы кештер) және абоненттік концерттер кірді. Бір кезде акциялардың бағасы өте жоғары болды, Джеймс Уайт өзінің екі акциясын әрқайсысын 900 фунт стерлингке сатқанын мәлімдеді. 1780 жылдары Пантеонның танымалдылығы төмендеді; алайда, неміс композиторы Гендельдің музыкасына арналған естелік концерттердің бірі 1784 жылы Пантеонда өтті. 1789 жылы Хеймаркеттегі Король театры өртенгеннен кейін, ол жылына 3000 фунт стерлингтік он екі жылдық мерзімге опера театрына айналдырылды. Джеймс Уайт қайтадан сәулетші болды. Операның бір ғана толық маусымынан кейін Пантеон 1792 жылы толығымен өртеніп кетті. Tate Britain галереясында 16 жасар Дж.М.У. Тернерге (бұл мәселе даулы болғанымен) тиесілі «Пантеон, өрттен кейінгі таң» атты акварель суреті сақтаулы. 1795 жылға қарай ғимарат ұқсас, бірақ толықтай бірдей емес күйінде қайта салынды және Криспус Клэггет оны маскарадтар мен концерттер өткізу үшін жалға алды. Бұл жаңа ғимараттың негізгі залы ротонда емес, «Арена немесе Қуыс және екі қабаттан тұратын сәнді және кең ложалар, олардың ортасында Патшалық отбасы үшін ең әдемі ложа орналасқан» болды. Пантеон 1795 жылғы 9 сәуірде маскарадпен қайта ашылды. Жаңадан жаңғыртылған жиналыс залдары сәтсіз аяқталды, ал 1796 немесе 1797 жылы Клэггет із-түзсіз жоғалып кетті. 1798 жылдан 1810 жылға дейін акционерлер Пантеонды басқарудың бастапқы тәсіліне оралды, бірақ ойын-сауықтардың танымалдылығы төмендеуді жалғастырды. 1811–1812 жылдары Николас Уилкокс Канди ғимаратты театрға айналдырды, бірақ Лорд Чемберленнің (театрлардың реттеушісі және цензуралаушысы) салған шектеулері бұл жобаны құлатты және Пантеонның қоғамдық ойын-сауық орны ретіндегі тарихы 1814 жылы аяқталды. 1833–1834 жылдары сәулетші Сидней Смирк Пантеонды базар ретінде қайта жаңартуға қатысты. Ескі ғимараттың шатыры мен қабырғаларының бір бөлігі бұзылды, бірақ Оксфорд және Польша көшелеріне кіретін қасбеттері, сондай-ақ бұрынғы бөлмелер сақталды. Жаңа ғимараттың негізгі бөлігі бес кең сарайы бар, шатыры күмбезбен жабылған базиликалық жоспардағы үлкен зал болды. 1867 жылы ғимаратты шарап сатушылар У. және А. Гилби сатып алды және 1937 жылға дейін кеңселер мен көрме залдары ретінде пайдаланды. Ол көп ұзамай Маркс пен Спенсердің филиалы үшін бұзылды, бірақ Грузин тобы қасбетін сақтап қалуға тырысты. Marks and Spencer ғимараты 1938 жылы ашылды және қазірге дейін тұр. Бұл ғимаратты Роберт Лютенс (Сэр Эдвин Лютенстің ұлы) жобалады. Оның жылтыраған арт-деко стиліндегі, жылтыратылған қара граниттен жасалған қасбеті Оксфорд көшесінің ерекше белгісіне айналды. Оның ерекше тарихи және сәулеттік маңызы 2009 жылғы 21 қыркүйекте Мәдениет министрі Барбара Фоллетт ғимаратқа II санаттағы мәдени ескерткіш статусын берген кезде мойындалды.