Кіріспе

Үлкен мысықтардың будандары

Panthera гибриді – Panthera туысына жататын бес түрдің кез келгенінің араласуынан туған будан: жолбарыс, арыстан, ягуар, барыс және қар барысы. Көптеген будандар табиғатта көбеймейді, себебі ата-ана түрлерінің қоныс аумақтары үстіртпейді және еркектер көбінесе сүексіз болады. Митохондриялық геномдарды зерттеу көрсеткендей, ежелгі заманда да жабайы будандар кездескен. Қар барысы мен арыстанның митохондриялық геномдары басқа Panthera түрлеріне қарағанда бір-біріне жақын, бұл олардың тарихында қазіргі қар барысының еркек ата-бабалары мен қазіргі арыстанның аналық ата-бабалары араласқандығын көрсетеді.

Тарих

Теориялық тұрғыдан алғанда, арыстандар мен жолбарыстар жабайы табиғатта жұптасып, ұрпақ бере алады. Бірақ шындығында, табиғатта туған тигон немесе лигерлердің болуы мүмкін емес, себебі арыстандар мен жолбарыстар географиялық орналасуы және мінез-құлқы жағынан бір-бірінен өзгеше. Англияда Африка арыстары мен Азия жолбарыстарын сәтті жұптастыру нәтижесінде 1824 жылы Виндзорда үш арыстан-жолбарыс буданы дүниеге келді, бұл тұтқындық жағдайда өсірілген лигерлердің ең ерте тіркелген жағдайы болуы мүмкін. Кейіннен осы үш буданды Джордж IV-ке сыйға тартылды.

Гибридтердің атаулары

Panthera гибридтеріне әдетте екі атаудың біріктірілген түрі беріледі, бұл аталық (еркек ата-ана) және аналық (әйел ата-ана) қай түр болғанына байланысты өзгереді. Мысалы, арыстан мен жолбарыс арасындағы гибрид лигер деп аталады, себебі арыстан – аталық, ал жолбарыс – аналық.

Ягуар мен барс будандары

Ягупард, ягулеп немесе ягулоп – ягуар мен леопардтың буданы. Чикаго (Америка) қаласындағы зообақта бір реңді аналық ягупард тудырылды. Хеллбрун зообағында (Зальцбург) өсірілген ягуар-леопард будандары ягупардтар деп сипатталды, бұл әдеттегі атау беру ережесіне сәйкес келеді. Легуар немесе лепжаг – еркек леопард пен әйел ягуардың буданы. Ягулеп және лепжаг терминдері, қай жануардың әке екеніне қарамастан, көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады. Сансыз лепжагтар жануарлар актерлері ретінде өсірілді, себебі оларды ягуарларға қарағанда басқару оңай. А. Д. Бартлетт былай деді: «Мен еркек ягуардың (P. onca) аналық леопардпен (P. pardus) шағылысқан жағдайларын бірнеше рет кездестірдім. Осы будандар жақында Вомбеллдің танымал көшпелі коллекциясында да өсірілді. Мен қара ягуардың еркегі мен үнді леопардының әйелі арасында осы түрдің жануарларын көрдім: жас жануар әкесіне өте ұқсас, дерлік қара болды». Барнабос мал қорасында (Испания) ягуар қара леопардтан екі бала туды; біреуі анасына ұқсады, бірақ сәл қараңғырақ, ал екіншісі анасының розеткалары бар қара түсті болды. Пантерадағы (леопардта) меланизм рецессивті болғандықтан, ягуар қара болуы керек немесе рецессивті генді тасымалдайтын ягуар-қара леопард буданы болуы керек еді. Шеррен былай деді: «Осы шағылысу, бірақ жыныстары ауысқан күйде, Барселона зообағының профессоры Сакк (Ф) (Zoolog. Gart., 1863, 88) тарапынан да тіркелді. Бала, әйел, сұр түсті болды. Ол әкесінен екі бала тудырды делінеді; біреуі ягуарға, екіншісі анасына ұқсады. Мырза Рориг соңғы екі жағдай туралы мәліметтердің толықтығы мен нақтылығы жетіспейтініне өкініш білдірді». Аналық ягулеп немесе лепжагтар өнімді, ал олардың біреуін еркек арыстанмен шағылыстырғанда, ұрпақтары лиягулепс деп аталады. Мұндай күрделі будан 1900 жылдардың басында «Конголық дақты арыстан» ретінде көрсетілді, бұл адам жасаған будан емес, экзотикалық африкалық аң туралы ой салды.

Ягуар мен арыстанның будандары

Жагльон немесе ягуон – еркек ягуар мен әйел арыстанның (арыстаншаның) арасындағы ұрпақ. Оның сақталған нұсқасы Англияның Гертфордшир графтығындағы Уолтер Ротшильд зоологиялық мұражайында қойылған. Оның түсі арыстан сияқты қоңыр, ягуарға тән розеткалары және ягуардың күшті дене бітімі бар. 2006 жылдың 9 сәуірінде Канаданың Онтарио провинциясының Барри қаласында (Торонтоның солтүстігінде) екі жагльон дүниеге келді. Жахзара (әйел) және Цунами (еркек) – Диабло аталған қара ягуар мен Лола аталған арыстаншаның бірге өсірілген және ажырамас болған кездейсоқ жұптасуынан туған. Лола жыныстық циклына келген кезде оларды бөліп қойды. Цунамида дақтар бар, ал Жахзара ягуардың доминантты меланизм генін мұра еткендіктен меланистік жагльон. Бұрын жагуардың доминантты меланизм генінің арыстанның түсіне жауапты гендермен қалай өзара әрекеттесетіні белгісіз болған. Лигуар – еркек арыстан мен әйел ягуардың ұрпағы. Егер еркек арыстан мен әйел ягуардың өнімді ұрпағы барспен жұптасса, онда туған бала леолигуар деп аталады.

Ягуар мен жолбарыстың будандары

Тигуар – еркек жолбарыс пен аналық ягуардың ұрпағы. Алтиплано зообағында, Сан-Пабло-Апетталан қаласында (Тлаксала қаласының жанында, Мексика), сибир жолбарысы мен оңтүстік Чиапас орманынан алынған аналық ягуардың шағылысуынан Микки есімді еркек тигуар дүниеге келгені хабарланды. Микки 400 м² аумақты экспозицияда көрсетілуде және 2009 жылдың маусым айына қарай екі жасқа толып, салмағы белгілі болды. Бұл хабарды растауға жасалған тырашталған әрекеттер ересек Миккиді көрсететін жақындағы суреттермен күш алды (Сілтемелер бөлімін қараңыз). Еркек ягуар мен әйел жолбарысынан туған гибридтің дүниеге келгені туралы ешқандай хабар жоқ, оны "ягуар" деп атауға болады. Гавайи аралындағы Мауиде арыстан × қара ягуар буданы (еркек) және жолбарыс × қара ягуар буданы (әйел) босап кеткені туралы мәлімдемелер бар. Нақты расталған жолбарыс/ягуар гибридтері жоқ және сипаттамасы лигерге сәйкес келеді. Шамаланған жолбарыс × қара ягуар ірі, салыстырмалы түрде ұзын мойынды (мүмкін, қайың немесе маңдайшасы болмағандықтан) болған, денесінде жолақтармен қатар "ягуарға ұқсас" розеткалар бар еді. Гибрид екенін анықтауға себеп – қара, қоңыр, ашық қоңыр, қызғылт қоңыр, сары және бежең түстердің үйлесімі, сондай-ақ оның бетінен шашыраған жолбарысқа ұқсас жолақтар. Бұл босатылған лигер болуы мүмкін, себебі олар өте ірі, розеткалар (жас арыстанның белгілері) мен жолақтардың араласуына ие және дәл сипатталғандай түстердің қоспасын көрсетуі мүмкін (олардың белгілері өте өзгергіш).

Леопард пен арыстанның будандары

Леопон – барс пен арыстанның араласуынан туған гибрид. Олар тек тұтқындықта ғана кездеседі. Алғашқы леопон 1910 жылы Үндістанның Кольхапур қаласында өсірілді. Оның терісін Бомбей табиғи тарих қоғамының хатшысы Уолтер Сэмюэл Миллард Реджинальд Иннес Пококқа жіберді. Бұл ірі барс пен әйел арыстанның буданы болды. Екі бала дүниеге келді, олардың біреуі 2,5 айлық шағында қайтыс болды, ал екіншісі Покок 1912 жылы сипаттаған кезде әлі тірі болды. Покок оның барс сияқты дақты екенін, бірақ бүйіріндегі дақтары үнді барсына қарағанда кішкентай және тығыз орналасқан, сондай-ақ қоңыр және жақсы көрінбейтін, жас арыстанның дақтарының өшуіне ұқсас екенін жазды. Басы, омыртқасы, құрсағы және аяқтарындағы дақтар қара және анық болды. Құйрығы үстінен дақты, астынан жолақты, ұзын түктері бар қара түсті ұшымен еді. Астыңғы жағы лас ақ, құлақтары сары қоңыр түсті және кең қара жолақтары болды, бірақ барстардағыдай ақ дақтары болған жоқ. Тағы бір арыстан-барсты гибриді Италияның Флоренция қаласында Lionard немесе lipard (/'laɪpəd/ немесе /'laɪpərd/) деп аталды.

Леопард пен жолбарыстың будандары

Догла деген ат – еркек барс пен әйел жолбарыстың (тигр) табиғи будандасқан ұрпағына берілген ежелгі үнді атауы. Үндістан халық әңгімелерінде үлкен еркек барс кейде жолбарыстармен жұптасады делінеді, сондай-ақ Үндістанда барс пен жолбарыстың жұптасуынан туған ұрпақтар туралы айтылатын әңгімелер де бар. 1900 жылдардың басында догла туралы хабарлар тараған. Жолбарыс-барс гибридтерінің ұрпақтары бірнеше рет кездескен. Фредерик Кодрингтон Хикс осы жануарлардың салмағы 50 фунттан жолбарыстың салмағына дейін ауысып отыратынын жазған. Сонымен қатар, 1965 жылдың қыркүйегінде "леогер" терісі сатылымға қойылған деген хабар бар. Бұл гибрид туралы тағы да бірнеше мәліметтер бар, бірақ олардың көпшілігі генетикалық мутациялардың нәтижесі болуы мүмкін, себебі олар тек ерекше сыртқы түрімен көзге түседі. Бұл хабарлардың көпшілігі алдау немесе қате түсіндіру болуы мүмкін, бұл ғалымдарға жолбарыс-барс гибридтерін зерттеуді қиындатады, бірақ кем дегенде, мәлімдемелердің бір бөлігі шындыққа жақын немесе ішінара шындық, мысалы, Фредерик Кодрингтон Хикс айтқандай. К. Санкхаланың "Жолбарыс" кітабында үлкен, қиындық тудыратын барс түрлері "адхабагера" деп аталады, ол оны "бұзақы" деп аударған, және барс пен жолбарыстың будандасуын ұсынады (кері гибрид жабайы табиғатта кездесуі екіталай, өйткені жабайы еркек жолбарыс әйел барспен жұптасудың орнына өлтіруі мүмкін). Санкхала жергілікті халық арасында барс пен жолбарыстың табиғи түрде будандасады деген сенімнің бар екенін айтқан. Николас Кортни редакциялаған "Жолбарыс, еркіндіктің символы" кітабында: "Жабайы табиғатта жолбарыстар мен барстардың жұптасқандары туралы сирек хабарлар келіп түседі. Тіпті, денесінде жолбарыстың жолақтары ең анық көрінетін розеткалардың пайда болуы туралы да мәлімет бар. Бұл малдың ұзындығы 2,44 метрден сәл ғана артық болған". Бұл Хикс берген сипаттамамен толық сәйкес келеді. 1951 жылы жарық көрген "Сүтқоректілер гибридтері" кітабында жолбарыс пен барс жұптасқанда олардың балалы болмайтыны, ал спонтанды түрде түсік тастайтыны туралы жазылған. Тигард – жолбарыс пен барс гибридінің ұрпағы. Осы екі жануарды жұптастыруға жасалған жалғыз әрекеттерде өлі туған балалар пайда болды. 1900 жылы Карл Хагенбек аналық барс пен Бенгал жолбарысын будандастырды. Өлі туған баланың денесінде дақтар, розеткалар және жолақтар болды. Генри Шеррен былай деп жазды: "Пенангтан келген еркек жолбарыс екі үнділік аналық барспен жұптасты, және екеуі де сәтті аяқталды. Оқиғаның толық мәліметтері берілмеген, ал соңындағы қорытынды өте әлсіз. 'Барс өз балаларын ертерек тастады, ұрықтар дамудың алғашқы сатысында болды және жас тышқандардай кішкентай болды'. Екінші барс туралы ешқандай мәлімет жоқ".

Өсу және өлшемі

Әдетте, лигердің мөлшері барлық басқа да мысық тұқымдас жануарлардан ірі және ауыр болады. Кейбір биологтар оның қалыптан тыс үлкендігінің, немесе "гигантизмінің" себебі арыстанның өсуін шектейтін белгілі бір гендердің жетіспеушілігінен туындайды деп санайды. Еркек арыстанның гендері ұрпағының өсуін барынша арттыруға бейім, себебі үлкен мөлшер бәсекеге қабілеттілікті көрсетеді, сондықтан еркек арыстандар басқа еркек арыстандармен күресе алады. Ұрпақтың мөлшерін белгілі бір шекте ұстап тұру үшін, ана арыстанның гендері еркек арыстанның өсуді арттыратын генін тежеп тұрады. Дегенмен, дихалық жолбарыстың гендері өсуді шектеуге бейімделмеген, бұл лигерлердің ата-ана түрлерінен әлдеқайда ірі және ауыр өсуіне мүмкіндік береді. Жалпы, көптеген лигерлердің ұзындығы мен салмағы тигондардан артық. Олар ата-ана түрлерінен кішірек және салмағы аз. Лигерлерден өзгеше, тигондар – еркек жолбарыс пен ана арыстанның буданы, арыстаннан келген өсуді шектейтін гендердің болуы оларды кішірек өсуіне себеп болады. Тигон лигерден шамамен екі есе жеңіл болады.

Сыртқы келбеті

Лигерлер мен тигондар ата-аналарына ұқсайды, тек олардан ірі немесе кішірек. Олардың тістері өте үлкен, шамамен бес сантиметрге дейін жетеді. Олардың гендері жолбарыстар мен арыстандардың генетикалық элементтерін қамтиды, сондықтан олар жолбарыстар мен арыстандарға өте ұқсас болуы мүмкін, сондықтан оларды анықтау қиынға соғуы мүмкін. Олардың түсі алтын, қоңыр және ақ түстердің арасында өзгереді, сонымен қатар оларда дақтар немесе жолақтар болуы немесе болмауы мүмкін. Ересектеген еркек лигердің қасқасы еркек арыстанға қарағанда әдетте кішірек болады.

Ұзақ өмір сүру

2006 жылы Самсон есімді лигер он үш жасында қайтыс болды. Шаста есімді ана лигер 1948 жылы Солт-Лейк-Ситидегі Хогл зообағында дүниеге келді және 1972 жылы қайтыс болды. Ол 24 жыл өмір сүрді. Көптеген адамдар лигерлердің қысқа өмір сүретінін айтады, бірақ зерттеулерге сәйкес, мұндай тұжырым әлі де нақтыланбаған. 1833 жылдың 19 шілдесінде туған Аткинске тиесілі ата тигон 10 жыл өмір сүрді.