Кіріспе

Византия теңіз флотының бас қолбасшысының атағы – мегас дукс (μέγας δούξ, "Ұлы герцог") – кейінгі Византия империясының иерархиясындағы ең жоғары лауазымдардың бірі болып, Византия теңіз флотының бас қолбасшысын білдіретін. Кейде бұл атау ағылшын тілінде жартылай латынша megaduke немесе megadux деп те беріледі. Грек тіліндегі δούξ сөзі – "жетекші" немесе "қолбасшы" мағынасын білдіретін латын сөзі dux-тің грекшеленген түрі.

Тарих және функциялары

Бұл лауазымды алғаш рет I Алексий Комнен құрған, ол Византияның тоқырап қалған әскери-теңіз флотын реформалап, оның әртүрлі провинциялық эскадрильяларының қалдықтарын біріктіріп, императордың құдайы Джон Дукасқа бағындырды. Джон Дукас бұл атақты алғашқы иеленуші деп есептеледі, 1092 жылы оған түрік әмірі Цахасты басу міндеті жүктелді. Дегенмен, 1085 жылдың желтоқсанына дейінгі құжатта монах Никетас белгілі бір иеліктің қадағалаушысы ретінде қол қойған. Сол кезде «флот басшысы» (δούξ τοῦ στόλου, transl|grc|doux tou stolou) лауазымы да айтылған, ол ұқсас міндеттерді атқарған және, мүмкін, бас қолбасшы лауазымының алға құрылысы болған. Бұл лауазым шамамен 1086 жылы Мануил Бутумитқа және 1090 жылы Константин Далассеносқа берілген. Бастапқыда бұл лауазым теңіз және құрлықтағы әскери экспедицияларды басқаратын арнайы тағайындалған бас қолбасшыларды білдірген болуы мүмкін, кейіннен императорлық флоттың басшысы деген мағынаға ие болды. Алғашқы белгілі иеленуші Джон Дукас 1092-93 жылдары Эгей теңізі мен Крит және Кипр аралдарында, ал 1097 жылы Батыс Анатолияда Византияның беделін қайта орнату үшін құрлықта да, теңізде де жорықтар жүргізді. Осы уақыттан бастап бұл лауазым Гелла, Пелопоннес және Крит провинцияларының жалпы басқаруын да қоса алды, олар флотты адам күшімен және ресурстармен қамтамасыз етті. Алайда, бұл лауазым империяның жоғары шенеуніктерінің бірі болғандықтан және көбінесе орталық үкімет пен әртүрлі әскери науқандарға қатысқандықтан, бұл провинциялардың де-факто басқаруы провинциялардың стратигтарына (стратег) немесе дуктарына (δούξ) және түрлі жергілікті басшыларға жүктелді. 12 ғасырда бұл лауазым Контостефандар әулетінің ықпалында болды. Олардың мүшесі Андроник Контостефан император I Мануил Комненнің ең маңызды офицерлерінің бірі болды және оған көптеген құрлықтағы және теңіздегі жеңістерге қол жеткізуге көмектесті. Төртінші крест жорығынан кейін Византия флотының күші әлсірегенімен, бұл атақ Никея империясында құрметті атақ ретінде сақталды. Михаил VIII Палеолог бұл атақты Жован IV Ласкаристің регенті болған кезде алды, содан кейін аға император болды. Бұл атақ Латын империясы тарапынан да қолданылды, шамамен 1207 жылы латын императоры Лемнос аралын және мегадукс атағын венециандық (немесе грек және венециандық тегінің араласуы мүмкін) Филокало Навигажосоға («imperiali privilegio Imperii Megaducha est effectus») сыйлады. Оның ұрпақтары 1278 жылы Византиялықтар басып алғанға дейін Лемнос аралын және мегадукс атағын мұра етті. Византияның 1261 жылы Константинопольді қайта басып алғаннан кейін бұл атақ әскери-теңіз флотының бас қолбасшысы ретіндегі бұрынғы қызметіне оралды және империяның соңына дейін жоғары дәрежелі болып сақталды, оның иесі императордан кейін алтыншы орында тұрды. Осылайша, бұл атақ кейде императорлық қызметтегі шетелдіктерге де берілді, олардың ең танымалдары - император Михаил VIII үшін көптеген Эгей теңізіндегі аралдарды қайтарып алған итальяндық Ликарио және Каталондық жасақтың басшысы Роджер де Флор. 14 ғасырдың ортасында Псевдо-Кодинос жазған «Лауазымдар кітабында» бұл лауазымның белгісі ретінде стильдік кестелермен безендірілген алтын қызыл сәукеле көрсетілген, сәукеленің үстінде көзілдірік болмаған. Сонымен қатар, алтын сыммен безендірілген және алдында императордың суреті, ал артында тақ отырған императордың суреті салынған күмбезді сәукеле киюге рұхсат етілген. Бұл лауазымның иесі кәбдион деп аталатын бай жібек туника киетін және қолданыстағы маталардан өзі таңдай алатын. Оның қызметтік таяғы алтынмен ойылған түйіндер мен дөңгелектермен әшекейленген және күміс өрмекпен жиектелген. Псевдо-Кодинос сонымен қатар, басқа әскери кемелер «қалыпты императорлық туды» – айқыш пен оттықтарды көтеріп жүрсе, бұл лауазымның флагмандық кемесінде атқа отырған императордың суреті болғанын жазған. Оның бағынышты шенеуніктеріне дукс, протодукс, эпидукс, көптеген кіші дукс және кіші протодукс кірді. 1346 жылы патша Стефан Душан құрған Сербия империясы түрлі Византиялық атақтарды қабылдады, олардың ішінде «мегадукс» атағы да болды, ол «ұлы воевода» деген мағынаны білдірді, бірақ теңіздік мағынасы болмады. Бұл лауазымды Жован Углеша және Жован Оливер сияқты жоғары дәрежелі дворяндар иеленді.

Византия империясы

Атауы Қызмет мерзімі Тағайындалған тұлғалар Ескермелер Сілтемелер Джон Дукас 1092 – белгісіз Алексий I Комнен Алексий I-нің құдасы, бұрын Диррахиумның губернаторы. Ландульф 1099–1105 Алексий I Комнен Батыстан келген адмирал. Исаак Контостефанос 1105–1108 Алексий I Комнен Богемондқа қарсы соғыстардағы қабілетсіздігі үшін қызметтен босатылды. Марианос Маурокатакалон 1108 – белгісіз Алексий I Комнен Исаак Контостефаносқа мұрагер болды. Евматий Филокалес 1112 жылдан кейін – 1118 жылдан кейін Алексий I Комнен Бұрын Грекияда сот қызметкері болған, сондай-ақ Кипрдің ұзақ жылғы губернаторы. Константин Опос Белгісіз Алексий I Комнен Түріктерге қарсы жорықтардағы ерекше көзге түскен генерал. Лео Никерит Белгісіз Алексий I Комнен Евнух, бұрын Болгария және Пелопоннес губернаторы. Никефор Вататз Белгісіз Алексий I Комнен (?) Тек мөр арқылы белгілі, мүмкін Алексий I билік кезеңінен. Стефан Контостефанос шамамен 1145 – 1149 Мануил I Комнен Мануил I-нің құдасы, 1149 жылы қызмет барысында қаза тапты. Алексий Комнен шамамен 1155 – 1161 жылдан кейін Мануил I Комнен Анна Комнененің және Никефор Бренний Кішінің ұлы. Андроник Контостефанос 1161 жылдан кейін – 1182 Мануил I Комнен Мануилдің жүргені, императордың ең сенімді және ерекше генералы болды. 1182 жылы узурпатор Андроник I Комненнің қолынан соқырланды. Константин Ангел Дукас Белгісіз Исак II Ангел Содан кейін Филиппополис губернаторы, сәтсіз узурпация әрекетіне жетекшілік етті. Михаил Стрифнос шамамен 1195 – 1201/1202 жылдардан кейін Алексий III Ангел Алексий III-тің сүйіктісі. Флот жабдықтарын сату арқылы байлыққа кенелген деген қаңтар бар. Теодот Фокас шамамен 1210 Теодор I Ласкарис Никея императоры Теодор I-нің ағасы, 1206 мен 1212 жылдар аралығындағы монастырь мүлігі туралы құжаттан ғана белгілі. Иоанн Габалас шамамен 1240 Иоанн III Вататц Кипр патшасы Генрих I-нің "Құдай сақтаған Родос және Киклад аралдарының ұлы билеушісі" деп аталатын аты жоқ хатына жауап берген хатында Спиридон Ламброс оны Иоанн екенін айтады. Михаил Палеолог 1258 Иоанн IV Ласкарис Болашақ Михаил VIII, 1258 жылдың қыркүйегінде Георгий Музалонның өлтірілуінен кейін жас Иоанн IV-тің регенті болып тағайындалды, содан кейін император болды. Михаил Цамантур Ласкарис 1259 – шамамен 1269/72 Михаил VIII Палеолог Теодор I Ласкаристің ағасы, жасының қарттығына байланысты флотты тікелей басқармаған. Өлгенге дейін осы лауазымда болды. Алексий Дукас Филантропен шамамен 1272/73 – шамамен 1274/75 Михаил VIII Палеолог Бұрынғы протостратор және шамамен 1263 жылдан бастап флоттың де-факто командирі. Өлгенге дейін мегас дукс лауазымын атқарды. Ликарио шамамен 1275/77 – белгісіз Михаил VIII Палеолог Византия қызметіне келген итальяндық дезертир, Негропонте және Эгей теңізінің көптеген аралдарын бағындырды. Иоанн де ло Каво 1278 жылдан кейін Михаил VIII Палеолог Византия қызметіне келген генуэздік капер, Анафи және Родостың иесі. Роджер де Флор 1303–1304 Андроник II Палеолог Жалданған каталондық әскердің басшысы. 1304 жылдың соңында ол өзінің лейтенанты Беренгер д'Энтенсаның пайдасына қызметтен бас тартты және бірнеше айдан кейін өлтірілді. Беренгер д'Энтенса 1304–1305 Андроник II Палеолог Роджер де Флордың лейтенанты және жалданған каталондық әскердің басшысы. Императормен келіспегеннен кейін қызметтен кетті. Фернанд Химен де Аренос 1307/1308 – белгісіз Андроник II Палеолог Каталондық әскердің басшыларының бірі, мегас дукс атанды, византиялықтарға көшті. Сиргианн Палеолог 1321–1322 немесе 1328/29 Андроник II Палеолог 1321–1328 жылғы Византия азаматтық соғысында жас Андроник III Палеологтың негізгі жақтастарының бірі, ол қарт Андроник II-ге көшті, ол оны мегас дукс лауазымымен марапаттады. Оған қарсы айла-шарғы жасағаннан кейін түрмеге қамалды. Исаак Палеолог Асанес белгісіз – 1341 Андроник III Палеолог Пангиперсебаст болып жоғарылатылды және оның орнын Алексий Апокаукос басқарды. Алексий Апокаукос 1341–1345 Андроник III Палеолог Иоанн V Палеолог Иоанн Кантакузеннің бұрынғы жақтасы және қорғаушысы, Апокаукос 1341–1347 жылғы Византия азаматтық соғысының басталуына ықпал етті, 1345 жылы қаза болғанға дейін Иоанн V-тің антикантакузендік регенттігін басқарды. Асоматианос Цамплакон 1348–1349 Иоанн VI Кантакузен 1348–1349 жылғы Византия-генуэз соғысы кезінде флот басшысы болды. 1356 жылға дейін қайтыс болды. [Павел?] Мамоналар 1393/94 жылдан кейін – 1416/17 жылға дейін Мануил II Палеолог Мамоналар отбасы Монемвазияның мұрагерлік билеушілері болды. [Павел] Мамонас 1384 және 1416/17 жылдар аралығында қала басқарды. Мануил белгісіз – 1410 Мануил II Палеолог Анонимді жылнамада 1409/10 жылы эпидемиядан қайтыс болғаны туралы айтылған. [Мануил?] Франгопулос шамамен 1429 Теодор II Палеолог 1429 жылы Морея деспоттығының мегас дукс лауазымына протостратордан көтерілді. Мануил Франгопулос 1390 жылдардан бері Деспоттың жоғары лауазымды шенеунігі болды. Параспонделос шамамен 1436 Иоанн VIII Палеолог Тек Деметрий Палеологтың күйеуі ретінде белгілі. Лукас Нотарас 1441 жылдан кейін – 1453 Иоанн VIII Палеолог Константин XI Палеолог Италияда мүлігі бар бай саудагер және жер иесі, Нотарас 1441 жылы кеме капитаны болды, содан кейін Иоанн VIII және Константин XI тұсында бас министр (мезазон) болды. Константинополь құлағаннан кейін османдықтар оны өлімге жіберді.

Трапезонт империясы

Атауы Қызмет мерзімі Тағайындаған тұлға Ескермелер Сілтемелер Лекес Цатцинцайос белгісіз – 1332 Базиль Мегас Комненос Трапезунтқа келген кезде өлім жазасын орындады. Иоанн 1332 – 1344 Василий Мегас Комненос Ирена Палеологина Евнух, императрица Ирена Палеологина тарапынан Трапезунт азаматтық соғысының басты қатысушыларының бірі. Никетас Шолариос 1344 – 1345, 1349 – 1361 Иоанн III Мегас Комненос Михаил Мегас Комненос Алексий III Мегас Комненос Трапезунт азаматтық соғысының басты қатысушыларының бірі, Иоанн III Мегас Комненос жақтасы. 1345 жылы Михаил Мегас Комненос тұтқындады, 1349 жылы Михаил қайтадан қызметке орналастырды және 1361 жылы қайтыс болғанға дейін Алексий III-нің басшылығымен қызмет етті. Иоанн Кабазит 1344 жылдан кейін – 1349 Михаил Мегас Комненос Императрица Ирена Палеологинаға қарсы Трапезунт азаматтық соғысының басты қатысушыларының бірі. Каффада генуэздермен шайқаста қаза тапты. Оқушы шамамен 1395 Басқаша белгісіз/анықталмаған.

Мәдени сілтемелер

1490 жылы Валенсияда жазылған "Тирант ло Бланк" дастанында, Бриттаниядан келген батыр рыцарь Тирант Ақ Константинопольге сапар шегіп, Византияның мегадусы болады. Бұл оқиғаның нақты тарихқа қатысы жоқ, алайда бұл жоғарыда айтылған шет елдіктерге осы лауазымды беру жағдайларын көрсетеді.