Кіріспе

Бұрынғы саяси және әскери лауазым; қазір шіркеулік лауазым. Экзархтың саяси және әскери қызметі, сондай-ақ сол есімдегі шіркеулік лауазым. Экзарх ( /ɛ//k//s//ɑr//k/; ежелгі грекше ἔξαρχος exarchos, «жетекші» деген мағынада) – түрлі тарихи лауазымдардың иесі болған, олардың кейбіреулері саяси немесе әскери, ал қалғандары шіркеулік болған. Кейінгі Рим империясы мен ерте Византия империясында экзарх – белгілі бір аумақтың губернаторы болған. III ғасырдың соңынан немесе IV ғасырдың басынан бастап, әрбір Рим епархиясын викарий басқарған, ал империяның шығыс бөлігінде оған «экзарх» атағы берілген. Бұл аймақта грек тілі мен грек терминологиясы басым болған, тіпті латын тілі провинциялық деңгейден бастап 440 жылға дейін империялық әкімшіліктің тілі болған (ресми латын мәтінімен бірге грек тіліндегі аудармалар жіберілген). Грек мәтіндерінде латын атауы βικάριος деп жазылған. Кең саяси және әскери билігі бар экзарх лауазымы кейін Византия империясында құрылды, ол белгілі бір аумаққа, әдетте Константинополь елордасынан шалқары орналасқан шекаралық аймаққа билік еткен. Шығыс христиан шіркеулерінде (Шығыс православиелік, Шығыс православиелік және Шығыс католикалық) экзарх термині үш түрлі мағынада қолданылады: экзарх лауазымын атқаратын митрополит – патриархтың орынбасары және белгіленген шіркеу аймағының епископтарына билік етеді (яғни, патриарх пен қалыпты митрополит арасындағы лауазым); немесе әлі жеткілікті көлемде немесе епархия құруға жеткілікті ұйымдастырылмаған жамағаттың экзархы болуға тағайындалған көмекші немесе титул епископы (яғни, апостолдық викарийге тең); немесе епископтың епархиялық әкімшіліктің түрлі салаларындағы өкілі ретінде тағайындалған дін қызметкері немесе диякон (Византия империясында атқарушы экзархтар көбінесе жергілікті епископтар үшін епархиялық кірістерді жинаған).

Саяси экзархтар

Византия империясының азаматтық басқаруында экзарх, жоғарыда айтылғандай, империяның ірі және маңызды аймағының императорлық губернаторы болды. Экзархаттар провинцияларда императорлық биліктің әлсіреуіне жауап ретінде құрылды және Юстиниан I бастаған азаматтық және әскери кеңселерді біріктірудің жалпы процесінің бір бөлігі болды. Бұл процесс ақырында император Гераклий немесе Констанс II тематикалық жүйені құруға әкелді. V ғасырдың соңында Батыс Рим империясы ыдырағаннан кейін, Шығыс Рим империясы орта ғасырдың басында тұрақтылығын сақтап, болашақта кеңею мүмкіндігін сақтап қалды. Юстиниан I Солтүстік Африканы, Италияны, Далмацияны және, ақыры, Испанияның бір бөлігін Шығыс Рим империясы үшін қайта бағындырды. Дегенмен, бұл империяның шектеулі ресурстарын күшті күйзеліске түсірді. Келесі императорлар жағдайды түзету үшін қайта бағындырылған жерлерді қайтаруға бармады. Осылайша, император Морис провинциялардағы үнемі өзгеріп отыратын жағдаймен күресу үшін экзархаттарды құруға жағдай жасады. Италияда ломбардтар Византия билігіне қарсы ең басты күш болды. Солтүстік Африкада Амазигтер немесе Бербер княздары, жағалау қалаларынан тыс жерде Римнің әлсіздігінен пайдаланып, билікке келді. Әртүрлі майдандардағы көптеген жаулардың болуы (Испаниядағы вестготтар, Балқандағы славяндар мен аварлар, Таяу Шығыстағы Сасанидтер парсылары және Солтүстік Африкадағы Амазигтер) императорлық үкіметті орталықтандырудан бас тартып, билікті бұрынғы провинцияларға беруге мәжбүр етті. «Экзарх» термині көбінесе Италия экзархына қатысты, ол 568 жылғы ломбардтардың шапқышылығынан кейін Византияның бақылауында қалған Италия және Далмация аймақтарын басқарды. Экзархаттың орталығы Равеннада орналасқандықтан, ол «Равенна экзархаты» деп аталды. Равенна 727 жылғы иконоборлыққа қарсы көтеріліске дейін экзархтың резиденциясы болып қала берді. Содан кейін ломбардтардың күшейіп келе жатқан қаупі және иконоборлықтың нәтижесінде шығыс және батыс христиандықтары арасындағы алауыздық экзархтың лауазымын одан әрі тұрақсыз етті. Соңғы экзарх 751 жылы ломбардтар тарапынан өлтірілді. Морис екінші экзархатты Солтүстік Африканы, бұрынғы бөлек преториандық префектураны, Батыс Жерорта теңізіндегі аралдарды және Испаниядағы Византия иеліктерін басқару үшін құрды. Африка экзархатының астанасы Карфаген болды. Шығыс Рим империясының императоры Гераклий, 610 жылы Фокасты тақтан түсірмес бұрын, Африка экзархының ұлы болды. Фокас Гераклийдің әкесін Африка экзархы етіп тағайындаған император Мориске қарсы көтерілді. Экзархат қаржылық және әскери тұрғыдан дамыды және 698 жылы араб мұсылмандары Карфагенді бағындырғанға дейін сақталды.

Ерте дәстүр

"Экзарх" термині шіркеу тіліне алғаш рет метрополитан (архиепископ) ретінде, оның тек өзіне ғана емес, жергілікті саяси епархиялардағы басқа метрополиттерге де қатысты билігі бар ретінде енді. Шығыс, грек тілінде сөйлейтін Империя аймақтарында императорлық викарий (саяси епархияның губернаторы) көбінесе "экзарх" деп аталғандықтан, епархиялық астаналардың (Азия епархиясындағы Ефес, Тракия епархиясындағы Гераклея және Понт епархиясындағы Кесария) митрополиттері де жергілікті саяси епархиялардағы басқа митрополиттерге қарағандағы басымдылығы мен жоғары мәртебесін көрсету үшін "экзарх" атауын қолдануға көшті. Константинопольге "император мен Сенат резиденциясы" ретінде ерекше құқық берген Халкидон кеңесі (451) өз канондарында Азия, Тракия және Понт епархияларындағы барлық митрополиттерді (Ефес, Гераклея және Кесария митрополиттері экзархтарын қоса алғанда) Константинополь архиепископының құзырына бағындырып, епархиялық "экзархтар" туралы айтты. Ефес митрополиттері Константинопольдің жоғары құзырына қарсы тұруға тырысты, бірақ императорлық үкімет орталықтандырылған Патриархат құруды қолдағандықтан, бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Бес патриархалық (Рим, Константинополь, Александрия, Антиохия және Иерусалим) – жалпы христиандық әлемді басқару идеясы, бір жалпы империяның қамқорлығымен, император Юстиниан I (527–565) заңнамасында, әсіресе оның Novella 131 (De regulis ecclesiasticis және т.б., caput III) еңбегінде және Трулло кеңесінде (692) ресми шіркеулік мақұлдау алғаннан кейін, "патриарх" атауы ірі автокефальді шіркеулердің басшылары үшін ресми атауға айналды, ал "экзарх" атағы барлық митрополиттерді өз шіркеулік провинцияларында "патриарх экзархтары" деп атау арқылы маңызын жоғалтты. Константинопольдің күшеюі үш ескі, бастапқы экзархаттардың жеңілдіктеріне нүкте қойды, олар қарапайым митрополиттік ордалар деңгейіне түсті. Кейбір аймақтардағы жергілікті шіркеу дамуында да экзарх атағы болды. Кипр шіркеуі автокефальды деп жарияланғаннан кейін (431), оның басшысы Кипр экзархы атағын алды. Осыған ұқсас қағида бойынша Синай тауы мен Райту архиепискобы да экзарх болып табылады, бірақ бұл жағдайда, Кипрдегідей, қазіргі Шығыс православиелік тәжірибеде көбінесе "Архиепископ" атауы қолданылады.

Шығыс православие шіркеулері

Қазіргі кездегі Шығыс Православ шіркеуінің шіркеу іс-әрекетінде экзарх атағы патриарх дәрежесінен төменгі ең жоғарғы иерархиялық лауазымды белгілеу үшін жиі қолданылады. 1700 жылы Мәскеудің орыс патриархы Адриан қайтыс болғанда, император Петр I патриархтық кеңсесін жойып, митрополит Стефан Яворскийді экзарх және орыс православие шіркеуінің Киелі Синодының басшысы етіп тағайындады. Императорлық Ресей Грузияны (шығыс бөлігі 1801 жылы, батыс бөлігі 1810 жылы) аннексиялағаннан кейін, ежелгі Грузия Православ шіркеуі (750 жылдан бері автокефалиялы, оның басшысы 1008 жылдан бері Католикос-Патриархтар деп аталды) Грузия экзархатына қайта ұйымдастырылды. Грузияның жаңа тағайындалған экзархы (1817 жылдан бері әрқашан этникалық орыс) Санкт-Петербургтегі Ресейдің Киелі Синодында отырды. Бүкіл Кавказ аймағы Ресей билігіне өткеннен кейін Грузия экзархатының юрисдикциясы кеңейтіліп, қазіргі Грузия, Армения және Әзірбайжан аумақтарын қамтыды. 1917 жылдың 7 сәуірінде Мцхета және Тбилиси архиепископтары үшін Грузия Патриархаты қайта жаңғыртылды, «Бүкіл Грузияның Католикос-Патриархы» атағымен, ал Грузия экзархының лауазымы жойылды, бірақ тек экзархаттың грузин бөлігі үшін. Ресей Православ шіркеуі және оның экзархы Платон (Рождественский) Кавказ аймағының грузин емес бөліктеріндегі юрисдикциясын сақтап қалды, ал сол аумақтар үшін 1917 жылдың жазында Ресей Православ шіркеуінің Кавказ экзархаты құрылды, митрополит Платон Кавказ экзархы болды. 1918 жылдың көктемінде митрополит Кирилл (Смирнов) Кавказдың жаңа экзархы болды, бірақ 1920 жылдың көктемінде басқа лауазымға ауысқаннан кейін жаңа экзарх тағайындалмады. 1870 жылдың 28 ақпанында гректер мен болгарлар арасындағы 20 жылдық күрес Болгариядағы Православ шіркеуін бақылау үшін аяқталды, нәтижесінде Осман сұлтаны Абдулазиз тәуелсіз болгар шіркеу ұйымын – Болгар экзархатын құрды. Болгариядағы Православ шіркеуі гректердің үстемдігімен Константинопольдің Экуменикалық Патриархатынан тәуелсіз болды. Константинопольде тұратын болгар экзархы экзарх атағын ең танымал иеленушісі болды, ал оның бүкіл аймақтағы жақтастары грек патриархистерінен өзгеше, экзархистер деп аталды. Македонияда, әсіресе, одан кейін болған күрес тек діни ғана емес, сонымен қатар грек және болгар ұлттық мүдделері арасындағы күрестің саяси көрінісі болды. Толық ақпарат алу үшін Болгар экзархаты және Болгар Православ шіркеуіне қараңыз. 1921 жылы Украинадағы Ресей Православ шіркеуінің епархиялары Киевте орналасқан патриарх экзархы басқаратын Ресей Православ шіркеуінің украин экзархаты ретінде қайта ұйымдастырылды. Украина экзархаты 1990 жылға дейін болды, содан кейін Мәскеу Патриархаты шеңберінде жоғары дәрежедегі шіркеу автономиясы берілді. 1989 жылы Ресей Православ шіркеуінің Беларусь экзархаты құрылды, ол Беларусьтегі епархияларға юрисдикциялық билікке ие болды. 20 ғасырда Болгарияда (10 ғасыр), Сербияда (14 ғасыр) және Ресейде (16 ғасыр) қабылданған пентархиялық сан принципі, енді саяси тәуелсіз Православ елдерінің өздерінің егемендігін шіркеу автономиясында – автокефалияда көруге және оны безендіретін символдық атаққа ұмтылысына жол берді: «ұлттық» Патриарх. Мысалы, болгар экзархаты 1953 жылы Патриархат дәрежесіне көтерілді. Шығыс Православ шіркеуінде экзарх лауазымы Патриархтың арнайы орынбасарына да берілуі мүмкін, ол Патриархаттың туған жерінен тыс қауымдарға юрисдикциялық билікке ие болады. Осылайша, АҚШ-та серб, румын, болгар және Иерусалим патриархтарын білдіретін экзархтар бар. Иерусалим Патриархатының экзархтары «Қасиетті қабірдің экзархы» атағын иеленеді. Америка Православ шіркеуінің бес деканатындағы (Мексика қаласы, Мексика штаты, Халиско штаты, Веракрус штаты және Чиапас штаты) мексикалық Православ приходтары «Мексика экзархаты» ретінде басқарылады, қазіргі уақытта Мексика қаласының епископы Алехо басшылығымен. Константинопольдің Экуменикалық Патриархының сотының үшінші лауазымды тұлғасы, неке істерін қарастыратын (католик defensor matrimonii-ге ұқсас), экзарх деп аталады.

Шығыс православие шіркеулері

Антиохияның шығыс православиелік патриархы қазіргі уақытта Үндістанда өкілін (экзархын) ұстап тұр, ол ежелгі «Мафриян» аталымымен белгілі, бірақ халық арасында «Католикос» деп аталады. Бұл Үндістанда да орналасқан, дербес Шығыс католикатымен шатастырылмауы керек.

Латын шіркеуі

Тарихи тұрғыдан алғанда, латин шіркеуінің прелаттарына азаматтық билік тарапынан "экзарх" азаматтық атағы берілген жағдайлар өте сирек болған, мысалы, 1157 жылы император Фредерик I Лион архиепискобын Бургундия экзархы деп тағайындаған. Дегенмен, Батыс католик шіркеуінде экзархтың рухани атағы қолданыстан түсіп, оның орнына "Примат" (метрополитен архиепископтан жоғары дәрежеде) және "Апостолдық викарий" (суфраган епископтан төмен дәрежеде) деген атаулар пайда болды.

Қазіргі Шығыс католик шіркеулері

Шығыс католик шіркеулерінде (Шығыс дәстүріне жататын, бірақ Рим Папасымен толық бірлікте болатын), экзарх шіркеулік атағы православиедегі әріқтастары сияқты жиі қолданылады. Бұл шіркеулер, әдетте, нақты бір литургиялық тәртіппен байланыстырылмайды. Сөйтіп, олардың он төрттен кем емес шіркеуі бір Византиялық тәртібін қолданады, көбінесе грек және шіркеу славян тілдерінің бірінде, бірақ олар өздерінің ерекше ерекшеліктерін сақтайды. Халықтың қоныс аударуына байланысты, осы шіркеулердің шамамен жартысы экзархаттар ғана емес, толыққанды епархиялар (епископтықтар) тіпті бастапқы аумақтарынан тыс жерде архепархияларға (архиепархияларға) ие.

Апостолдық экзархтар

Апостолдық экзарх – әдетте титулярлық діңгекке ие қадірлі епископ, оған Рим Папасы, Апостол Петірдің Рим шіркеуінің епископы ретінде, өз отанынсы жерлерінен тыс, епархия (діңгек) дәрежесіне көтерілмеген аймақтағы автономды Шығыс Католик шіркеуінің sui iuris адалдарының рухани қамқорлығын сеніп тапсырған. Осылайша, апостолдық экзархтың лауазымы Латын шіркеуінде апостолдық викарий деп аталатын лауазымға сәйкес келеді. Апостолдық экзархаттар көбінесе босатылған (түзу Киелі Таққа бағынышты), ал белгілі бір Шығыс шіркеуінің патриархы, ірі архиепископы немесе бас митрополиті шектеулі бақылаумен қарап отырады. Егер белгілі бір Шығыс Католик шіркеуінде митрополит болмаса, олардың аумақтарындағы апостолдық экзархаттар тікелей Римге бағынады. Мысалы, Сербияның Византиялық Католик апостолдық экзархаты Хорватия және Сербияның Византиялық Католик шіркеуіне қарасты, бірақ бұл шіркеуде митрополит болмағандықтан, Сербияның апостолдық экзархы тікелей Киелі Таққа бағынады.

Патриарх экзархтары

Патриархтық экзарх – Патриарх атағы бар Шығыс католик шіркеулерінде тағайындалады. Бұл қызмет көбінесе (әрдайым емес) титулярлық діңгектегі қасиетті епископқа беріледі. Олардың тағайындалуы өз шіркеуінің дәстүрлі аумағымен шектеледі, олардың басты міндеті – әлі епархия (діңгек) дәрежесіне көтерілмеген аймақты басқару болып табылады. Олар Шығыс католик шіркеуінің архиепископтығына немесе архиепархиясына, немесе тікелей Патриархқа бағынуы мүмкін.

Архиепископтар

Архиепископ экзархы басшысы Архиепископ аталған Шығыс католик шіркеулерінде тағайындалады. Архиепископ экзархы лауазымы, әдетте, титулярлық епархияның құрметті епискобына беріледі. Архиепископ экзархтарын тағайындау олардың өз шіркеуінің дәстүрлі аумағымен шектеледі. Олар сондай-ақ өз Шығыс католик шіркеуінің архиепископтығына немесе архиепархиясына бағынышты болуы мүмкін, немесе тікелей Архиепископқа бағынады.

Коадъютор экзархтар

Кейбір жағдайларда, әдетте ауру немесе басқа да проблемалар туындағанда, кез келген дәрежедегі экзархқа көмек ретінде коадъютор экзарх деп аталатын әріптес тағайындалуы мүмкін. Коадъютор экзархтың жоғары тұрған экзархқа қатысты мәртебесі, латын коадъютор епископының өзінің епархиялық епископына қатысты мәртебесімен ұқсас. Коадъютор экзархтар мұрагерлік құқығымен тағайындалады. Мысалы, 1993 жылы Бриула титулды епископы Кристо Пройков София апостолдық экзархы Мефодий Стратьевке коадъютор болып тағайындалды, ал ол 1995 жылы қайтыс болғанда, коадъютор экзарх жаңа апостолдық экзарх болып оның орнын басты.

Көмекші экзархтар

Іс жүзінде, кез келген дәрежедегі экзархқа экзархатының басқаруында көмектесу үшін қосымша көмекші экзарх тағайындалуы мүмкін. Көмекші экзархтың бағынышты экзархқа қатысты мәртебесі, латындық көмекші епископтың өзінің епархиялық епискобына қатысты мәртебесімен ұқсас. Көмекші экзархтар мұрагерлік құқықтарынсыз тағайындалады.