Кіріспе

Византия империясының билігі Бесінші ғасыр бойы эллиндік саяси жүйелер, философиялар және теократиялық христиандық шығыс тұжырымдамалары Грек тілінде сөйлейтін Жерорта теңізінің шығысында Евсевий Кесариялық (260 – 339 ж.ж.) және Ориген Александриялық (185 – 253 ж.ж.) сияқты маңызды діни тұлғалардың араласуы арқылы күш алды. Олар ежелгі антикалық заманның христиандыққа айналған дүниетанымын дамытудың кілті болды. VI ғасырда мұндай идеялар монархтың жер бетіндегі Құдайдың өкілі ретінде және оның патшалығының Құдайдың қасиетті патшалығының үлгісі ретінде түпкілікті билігіне әсер етті. Византия империясы – православиелік эллиндік саяси жүйелер мен философияларды қабылдап, соңынан еріп, қолданатын көп ұлтты монархиялық теократия. Монарх lawnomos empsychos-тың бейнесі болды және оның күші шексіз және құдайлық болды, өйткені ол жақсылықты сақтап, Құдайдың құдайлық рақымын арнады. Ол халықтың ең үлкен игілігі, қамқоршысы және құтқарушысы болды: Евгэтис, Филантропия және Сотер, бүкіл күшпен майланған, құдайлық заңдарды жоғарылатушы, өйткені ол ең алдымен Мәсіхке еліктеу керек (христомиметтер) оның барлық құдайлық, пәк, сүйіспеншілікке толы қасиеттері арқылы барлығына оның жердегі болуы арқылы. Халық монархтың паройкойы (тағайындары) болды. Ол киелі Базилия мен Оикуменнің (қоғамдастық) жалғыз әкімшісі және заң шығарушысы болды, мемлекет, жер және оның азаматтары бойынша жалғыз билігі болды, ол оны Құдайдың патша етіп тағайындауы арқылы қол жеткізді. Бұл құдайландырудың жаңа кезеңін ашты, онда проскинезис сияқты эллиндік және шығыс сотының рәсімдері билеушінің құдайлығын ерекшелендірді және стандартталды және өте жиі міндетті болды. Іс жүзінде императорлық билік экзарх, дук, катепано, кефалай және стратегия сияқты вице-корольдер арқылы әкімшілік ретінде жүзеге асырылды. Мұндай билік шоғырлануы үлкен ішкі әлсіздік болып шықты және әр түрлі төңкеріс пен көтерілістердің себебі болды, онда провинциялық әскерлері бар вице-корольдер және кейде бүкіл тақырыптар императорлық билікке өздерінің талаптарымен жиі қарсылық білдірді. Осылайша Никефор II Фокас және Геракли сияқты императорлар патшалық билікке қол жеткізді. Императорлық мұрагерлік туралы заңдар болған жоқ, Рим Республикасы ресми түрде ешқашан жойылған жоқ. Теориялық тұрғыдан алғанда, әрбір императорды сенаты (Синклетос) және әскер сайлаған. Алайда, тәжірибеде Сенат өзінің бұрынғы барлық өкілеттіктерін жоғалтып алды және негізінен салтанатты рөлге айналды, ол императордың туыстары немесе жақын аристократтарымен толтырылды; армияның сайлауға қатысты монополиясы болды. Императорлар әдетте өз балаларына тікелей емес жолдармен, мысалы, оларды императорлар ретінде тағайындап, әр түрлі династияларды енгізді. Мұрагерлік заңдар мен рәсімдердің болмауы, сондай-ақ империяның әскерилендірілген жағдайы көптеген төңкерістер мен көтерілістерге әкелді, бұл 1071 жылы Манзикерттегі жеңіліс сияқты бірнеше апатты нәтижелерге әкелді. Православ эллиндік саяси схемаларды қолдану арқылы монархтың үйі қасиетті патшалық Оикономия болды, ал ол оның Мәсіхті сүйетін иесі және басқарушысы Оикономос болды, бұл империяның тарихы бойынша ешқандай жеке адам немесе мекеме мемлекет иелігіне қарамастан, ешқандай жерге ие болған жоқ дегенді білдірді. Императордың басқаруымен көптеген лауазымды адамдар және әміршілер, олардың барлығы император немесе оның өкілдерінің бірі тікелей таңдап алған, империяның әкімшілік бюрократиясын басқаратын. Мемлекеттік шенеуніктер магистраттар немесе сайланған мемлекеттік легаттар ретінде емес, империяның әртүрлі аймақтарында монархтың өкілдері, орынбасарлары және вице-корольдері ретінде әрекет етті. Бұл лауазымдар императордың көрнекті азаматтарына немесе достық қарым-қатынаста болған шетелдік билеушілерге берген көптеген құрметті атақтары еді. Империяның мың жылдан астам өмір сүрген кезінде Империяның әкімшілік жүйесі тарихи атақтарды қабылдауда дамыды. Алғашында империяның түрлі атақтары Рим империясының соңғы кезеңіндегі атаулармен бірдей болды. Алайда Гераклидің дәуірінде көптеген атақтар ескірген. Алексий I кезінде көптеген лауазымдар жаңа немесе түбегейлі өзгерді. Алайда, сол кезден бастап 1453 жылы Византия империясының құлдырауына дейін олар негізінен бірдей болды.

Тарихтық дерек

Византия дәуірінің басында (4-ші ғасырдың аяғы – 6-шы ғасыр), империяның әкімшілік құрылымы Диоклетиан мен Константин құрған Рим империясының епархиялық жүйесінің және Юстинианның жаңалықтарының қосындысы болды; 535 және 536 жылдары Юстинианның әкімшілік реформалары ресмиленді. Бұл бұрынғы ғасырларда құрылған әкімшілік епархиялық жүйе иерархиясын және онымен бірге империяның қатаң әскери және азаматтық бөлімдерін жойды, оны императордың орынбасарлары тікелей басқаратын әртүрлі провинциялық округтермен алмастырды, оларды әртүрлі Stratalates, Strategoi және Harmost деп атады. Бұл орынбасарлар жемқорлықты азайту және императордың өз аумақтарымен тікелей жұмыс істеуін жеңілдету үшін беделді жаңа титул иелерімен бірге ерекше әскери және әкімшілік билікті иеленді, бұл грек тілінде сөйлейтін шығыс Жерорта теңізіндегі қазіргі заманғы православиелік монархиялық философия бастаған және қолдаған осындай болашақ әкімшілік реформаларды алдын ала білдірді. Византия мемлекетінің 7-ғасырда мұсылман жаулап алуларына байланысты үлкен аумақтарды жоғалтудан кейін бұл жүйе жоғалып, тематикалық әскери жүйемен алмастырылды. Оның функциялары жеңілдетілді және провинциялық әскерлерді тез құруға маманданды. Гелленистік саяси патшалық пен православиелік теократиялық философиялардың әсерінен билік әскери басшыларға берілді, әр түрлі Стратеги, Катепан, Дук, Кефалай немесе Экзарх әрқайсысы өздерінің "тематаларында" немесе губернаторлықтарында вице-король ретінде әрекет етті, олардың барлығын егемен тікелей тағайындады. Бұл губернаторлар, провинциялардың барлық аймақтарында монархтың тікелей өкілдері болғандықтан, өздерінің барлық билігінен рақаттанып, императордың өздерінің аудандарында орынбасарлары болғандықтан, құдайлық атрибуттармен бірге болды. Олардың негізгі міндеттері - түрлі қауымдардан ("хора", "комай"), түрлі жер иелері ("проастеион") және монастырлардан ("эпискепсис") салықтарды тиімді жинау үшін капитал бюросының әртүрлі провинциялық бағыныстыларымен бірлесіп жұмыс істеу. Сонымен қатар, және көбінесе императордың ішкі және сыртқы істерді басқарудағы оң қолы ретінде олар жылдам және икемді провинциялық әскерлерді тиімді басқаруды қамтамасыз етуі керек болды. Олар оларды шекаралардағы әртүрлі қауіптерді жоюға немесе ұзақ мерзімді науқандардан кейін жаңа табысты аумақтық сатып алуларды басқаруға жіберді. Осылайша император бастаған кез келген қарулы шабуылдың басты кейіпкерлері ретінде басты рөлдерді атқарды. Стратегосқа немесе кез келген әскери губернаторға бірнеше орынбасарлар көмектесті, олардың арасында турмархтар немесе мерархтар (көп емес дәрежеде топотертестер деп те аталады) болды. Провинциялардың басты губернаторлары мен олардың орынбасарлары тема, турма ішіндегі негізгі бөлімшеде бірдей әскери және әкімшілік міндеттерді атқарды. Бұл орынбасарлар немесе Стратегос немесе кез келген басқа әскери губернатордың орынбасары немесе өкілі, әдетте, Эк просопу деп аталды, оларға сәйкес Крит немесе Пратор Тема ішіндегі сот істеріне жауапты болды. Криттер мен преторлардың міндеттерінің ауқымы нақты да, догматикалық та емес еді, өйткені олар әртүрлі әскери науқандарға көмектескен немесе кейде Стратегтің әскери міндеттерін алмастырған. Грекияның материктік тематаларында іс-қимылдың немесе кең ауқымды шайқастардың болмауынан, 12 ғасырда олардың көпшілігі тікелей Мегас дуксы, оның астында әртүрлі жағалау қалаларының Криттері немесе Архонттарымен басқарылатын болды. Қазір бірнеше Архонттардан тұратын тақырыптар тек Византия теңіз флотының табысы мен ұсталуы үшін орналастырылды және қайта мақсатталды, бұл стратегиялық және Кетепаностың Кіші Азияға бағытталған белсенді және әскери тақырыптарынан айырмашылығын білдіреді. Аталған губернаторлардың міндеттері негізінен олардың губернаторлықтарының түрлі теңіз салығын жинаумен шектелген; Афина, Коринф немесе Фива сияқты әртүрлі ірі қалалық орталықтарды басқару; және оның провинцияларын қарақшылар мен кез-келген басқа тараптардан қорғаудың негізгі деңгейі. Византия мемлекетінің "классикалық" немесе орта кезеңінде (VIII ғасырдың аяғы – XI ғасыр) сотқа негізделген жаңа жүйе пайда болды. Бұл ретте белгілі бір деңгейдегі қадір-қасиеттер ескі, қазір ескірген мемлекеттік лауазымдардан алынған жаңа атақтармен марапатталды. Сенаторлық сынып өз орнында қалды, ол жоғары лауазымды адамдардың көп бөлігін қамтыды; протоспатериолар және басқалары оның мүшелері саналды. Осы кезеңде көптеген отбасылар бірнеше ғасырлар бойы маңызды болып қалып келді, ал бірнеше императорлар аристократиядан шықты. Екі топты ажыратуға болады: метрополиялық азаматтық ақсүйектер және провинциялық әскери ақсүйектер, соңғысы аймақтық негізде қалып, үлкен жер иеліктеріне ие болды, бірақ қазіргі Батыс Еуропадағыдай өздерінің әскери күштері болмады. Византия әкімшілігі мен экономикасының тірегі (Константинопольдің құлауына дейін) бір тема ішіндегі түрлі қауымдардың бірлескен салық жауапкершілігі болды, бұл міндеттерді провинциялық шенеуніктер, мысалы, эоптес, экзизот және практорлар атқарды. Тема көптеген жеке тұлғалар мен институттардан тұрды, мысалы, көптеген монастырларға тиесілі жерлер ("эпискепсис"), әскерлердің шаруашылық жерлері ("стратиотай"), жер иелерінің ("динатой") және шаруалардың ("георгике") меншіктері ("проастеион"), ал ауылдың немесе қаланың көп бөлігі ("хора" немесе "комай") соңғысынан тұрды. Бұл тұрақты және жылдам кірістің басты көзі болды, ол ерте гелленистік фискалдық және әкімшілік принципінен ("эпиболе") шықты. Эпиболе гелленистік патшалықтар үшін соғыс кезеңіндегі ауылдық қауымдарға орынбасарлар арқылы салықтарды қарапайым кіріс және жылдам жинау үшін қолжетімді құрал ретінде қызмет етті, содан кейін ол Римнің соңғы және Византияның ерте провинциясы Египеттен қабылданды және бейімделді, ол көптеген соғыстар мен шапқыншылықтардың салдарынан өзінің бұрынғы бекітілген фискалдық жүйесін сақтап қалды. Алексей I реформаларынан кейін жүйе түрлі өзгерістерге ұшырады, онда империяның қиын жағдайы және әскери науқандарын қаржыландыру және шекараларын нығайту үшін жедел кіріс қажеттілігіне байланысты бірнеше жеңілдетулер мен жеңілдіктер жасалды. Комнендер тұсында құрылған тема жүйесі 1453 жылы соңғы құлауына дейін Византия мемлекетінің әкімшілік негізі болып қала берді, оның әкімшілік алдыңғыларынан бірнеше маңызды аспектілерде ерекшеленді; ол биліктің үлкен орталықтандырылуын атап өтті. Әртүрлі тақырыптар "Катепанакия" деп аталатын кіші аудандарға бөлінді, олар өз кезегінде түрлі қалалар мен ауылдардан ("хора"), монастырлық меншіктерден ("эпискепсис"), динатойлардың меншіктерінен ("проастеион") және түрлі проноия гранттарынан тұрды. Тақырыптар император тікелей тағайындаған "Дукс"пен басқарылды, көбінесе оның туысы немесе Басилейге жақын аристократ. Тақырыптағы Катепанакиялар Дукс орынбасарымен басқарылды, ол "Практор" немесе "Энергон" деп аталды, олар монарх немесе Дукс өзі тағайындады, олардың негізгі міндеті салықтарды жинау және ауданындағы негізгі тәртіпті, басқаруды және әділеттілікті сақтау болды. Алексейдің фискалдық реформалары мекемеге немесе жеке тұлғаға өздерінің жер домендерін және оның арқылы фискалдық міндеттемелерін "практикон" деп аталатын құжатта тіркеуге және топтастыруға мүмкіндік берді. Жаңа реформа, әсіресе, "хора" немесе ауылдық салықтың тұтастығынан бұзылды, өйткені оның жаңа мақсаты салықтарды мекеме, жеке тұлға немесе ауылдың өзі жинағандығына қарамастан жинау болды, бұл оны ең жоғарыға ұсынуды білдірді...

Әйелдерге арналған атақтар

Zōstē patrikia (ζωστὴ πατρικία), "Балқалы патрикия" – Бұл атақ әйелдерге ғана беріліп, императрицаның құрметті әйелдеріне тағайындалған. Филофейдің сөзіне сүйенсек, бұл атақ иерархияда өте жоғары тұрған, тіпті магистрар мен проедростардан да жоғары, бірақ коуропалаттан төмен болған. Бұл атақ 9 ғасырдың басында пайда болған және 11 ғасырда қолданыстан шығып кеткен. Басқа жағдайларда әйелдер өз күйеулерінің атақтарын әйелдік формада алып жүрген.

Шетелдіктерге арналған атақтар

Экзоузиастес (εξουσιαστής), "өкіметті іске асырушы" — Империяда бұл стиль кейбір тәуелсіз шетелдік билеушілерге қолданылды.

Сарай кеңселері

Паракоимоменос (сөзбе-сөз "жақын жерде ұйықтап жатқан адам") – Императордың төсек бөлмесінде ұйықтаған Жоғарғы палата қызметкері. Көбінесе евнух, 9-10 ғасырларда осы лауазымдағылар империяның іс жүзіндегі бас министрлерінің ролін атқарған. Протовестиариос – Әдетте императордың жақын туысы, императордың жеке киім-кешектерін, әсіресе әскери жорықтарда күтіп-баптаған. Ол сондай-ақ императордың жеке қаржысын және императорлық үйдің басқа да мүшелерін басқаруға жауапты болған. Юстиниан I-ге дейінгі ескі аталым – куропалата (немесе грекше куропалатес). Бұл сөз бұрынғы қаржы мәселелеріне жауапты болған куратордан (куратор) шыққан. Вестиариос – бағынышты лауазымдағы адам. Протовесттиар және вестиар императрица үшін де осы функцияларды орындаған. Папия – Император сарайларының күзетшісі, сарай қақпаларын күн сайын ашу және жабуға жауапты. Пинкерн – Бастапқыда императордың шарап құюшысы, кейіннен жоғары құрметті атаққа ие болған. Каниклей – Императорлық сия табағының сақтаушысы, императорлық канцелярияның жоғары лауазымды шенеуніктерінің бірі. Комнен және Палеолог дәуірінде осы лауазымдағылардың кейбіреулері империяның іс жүзіндегі бас министрлері болған. Epi tes trapezes (ὁ ἐπὶ τῆς τραπέζης), "дастарқанға жауапты адам" – Торбан кезінде императорлық дастарқанды ұйымдастыруға жауапты лауазымды адам.

Әскер

Экзархтар – империяның Италия немесе Африка сияқты қашық аймақтарының әкімдері. Олар басқа провинциялық губернаторларға қарағанда көбірек тәуелсіздікке ие болды, азаматтық және әскери билікті біріктіріп, іс жүзінде вице-король ретінде әрекет етті. Доместикос – Доместикоилар бастапқыда императорлық гвардияшылар болған, кейіннен Тәуелсіз Рим армиясының аға штаб офицерлері болып қызмет атқарған. Византия дәуірінде олар ең жоғары әскери лауазымдардың қатарында болды, және мыналарды қамтыды:
Мегас Доместикос, Ұлы Доместик – әскердің жалпы қолбасшысы. Domestikos tōn scholōn, Мектептердің Доместикі – Шолайдың қолбасшысы, бастапқыда бірнеше гвардиялық бөлімшелер, кейіннен Тагма. Бұл өте беделді атақ болды, және 9 ғасырдың соңында оның иесі әскердің бас қолбасшысы қызметін атқарды. Шамамен 959 жылы, лауазым Шығыс және Батысқа бөлінді, әрқайсысының жетекшісі болды. Domestikos tōn thematōn, Темалардың Доместикі – әскери тақырыптардың қолбасшысы және ұйымдастырушысы; Еуропалық тақырыптар үшін және Азиялық тақырыптар үшін жетекшілер болды. Катепан – екі немесе одан да көп тақырыпты біріктіретін үлкен аймақтың әкімі, мысалы, Италияның Катепаны, бұл атақ 9 ғасырда қалыптасқан. Стратег – әскери және кейіннен азаматтық қолбасшы, ол көбінесе дукс атағын да алып жүрді. Бұл термин негізінен «генерал» немесе «адмирал» деген мағынаны білдіреді, өйткені ол екі әскери саланың екеуінде де қолданылды. Турмарх – турманың қолбасшысы, бұл батальон көлеміндегі әскери бөлім. Протостратор – бастапқыда императордың жылқы шаруашылығын басқарған, бірақ Комнин және Палеолог императорлары тұсында бұл термин әскердің екінші бағынышты қолбасшысы үшін қолданылды. Стратопедарх, Лагерь бастығы – әскерді азық-түлік және қару-жарақпен қамтамасыз етуді қадағалаған. Хоплитарх немесе архегет – үлкен армиядағы барлық жаяу әскердің қолбасшысы. Бұл атақ алғаш рет 10 ғасырдың ортасында пайда болды, сол кезде жаяу әскер қайта ұйымдастырылып, маңыздылығы артты. Протокентарх және кентарх – майдандағы әскердің кішігірім бөлімшелерінің қолбасшылары. Бұл атау латын тіліндегі центурион сөзінен шыққан. Мерарх – әскердің дивизиясының (мерос) қолбасшысы. Әдетте әрбір армия екі-үш мұндай бөлімге бөлінетін. Таксиарх немесе хилиарх – армиядағы жаяу әскер полкінің (таксиархия немесе хилиархия) қолбасшысы. Кавалларий – латын тілінен алынған caballarius сөзінен шыққан атақ, бастапқыда атты әскер сарбазын білдірген. Палеолог дәуірінде бұл кішігірім сарайлық лауазымға айналды.

Әскери-теңіз флоты

Мегас дукс, Мегадук немесе Ұлы герцог – қазіргі заманғы Лорд-Адмиралдың негізгі эквиваленті. Бұл лауазым I Алексий Комнен императорлық және провинциялық флоттардың қалдықтарын біріктіріп, бір императорлық флот құрған кезде құрылды. Палеологтар әулетінің соңында мегадук әскери-теңіз күштерінің ғана емес, сонымен қатар үкімет пен бюрократияның басшысы болды. Амиралес – "Адмиралдың" грек тіліндегі нұсқасы, Сицилия тәжірибесі арқылы енгізілген; Батыс жалдамалы әскерлерінің басшылары үшін Палеолог дәуірінің соңында құрылған және сирек тағайындалатын лауазым, амиралес мегас дукстің орынбасары болды. Мегас друнгарий – бастапқыда Византия теңіз күштерінің бас қолбасшысы; мегас дукс құрылғаннан кейін оның лейтенанты, теңіз офицерлерін басқарды. Друнгарий – бұл атақ әскерде де, теңізде де болды. 8-11 ғасырлардағы теңіз күштерінде друнгарий флотқа жетекшілік етті, ол орталық императорлық флот немесе провинциялық флоттардың бірі болуы мүмкін; әскерде ол шамамен батальон көлеміндегі топ – Друнгті басқарды. Комес немесе друнгарокомес – дромдар эскадрильясының командирі. Кентархос немесе науархос – кеме капитаны.

Басқа әскери атақтар

Этнорх — Этнорх, шетелдік әскерлердің қолбасшысы. Коностаулос — Латын тіліндегі Comes stabuli "тұрақты конт" сөзінің грекше нұсқасы және ағылшын тіліндегі "констебль" сияқты түрлі еуропалық феодалдық атақтар; франк жалдамалы әскерлерінің басшысы. Хетайреархес — Варвар жалдамалыларының басшысы, Фодератидің мұрагері болған Хетайрея. Бастапқыда Үлкен (Мегале), Орта (Месе) және Кіші (Микра) Хетайреяға бөлінген. Аколоут, "Аколит" — Комнен дәуірінен бастап варяг гвардиясының басшысы. Манглавитай — семсер және сойылмен қаруланған сарай күзетшілерінің тобы. Протоманглавиттің басшылығында болған. Топотертес, "орын басушы" немесе "лейтенант" — Иерархияның әртүрлі деңгейлерінде кездеседі, императорлық тагматалардың қолбасшыларының орынбасарлары, друнгарийлердің орынбасарлары.

Патша сарайындағы өмір

Орта Византияның бейбіт кезінде император Константин Порфирогениттің айтуынша, сарай өмірі "балет сияқты" өтті, әр оқиғаға қатысты нақты рәсімдер белгіленген. Бұл "императорлық билікті үйлесім мен тәртіпте жүзеге асыруға болатынын" және "Империяның Жаратушы жасаған Әлемнің қозғалысын бейнелей алатынын" көрсетуі керек еді. Императордың немесе императрицаның есім күніне арналған кеште жоғары лауазымды шенеуніктердің әртүрлі топтары салтанатты "билер" орындады. Бір топ "көк және ақ киім, қысқа жеңі және алтын белдеулері бар, сондай-ақ білезіктерінде сақиналары бар" киім киді. Олардың қолында "фенгия" деп аталатын нәрсе болды. Екінші топ та осылай жасады, бірақ "жасыл және қызыл түсті, тілімізді тілдік бөлігі бар, алтын белдеулері бар" киім киді. Бұл түстер бұрынғы ат жарысының фракцияларын білдірді, қазір төрт фракция көк және жасылға біріктіріліп, ресми иерархияға енгізілді. Людовик XIV-нің Версаль сарайындағыдай, әсем киім мен сарайлық рәсімдер саяси шиеленісті басу және назарды аудару үшін жасалған болуы мүмкін. Евнухтар да сарай өміріне қатысып, әдетте ақсүйек әйелдерге қызмет ететін немесе император діни рәсімдерге қатысқанда немесе тәжін шешкенде көмектесетін. Византия империясының ерте кезеңінде евнухтар көбінесе шетелдіктер болды және олардың мәртебесі төмен саналды. Бірақ 10-ғасырда евнухтардың әлеуметтік мәртебесі көтеріліп, білімді византиялық жоғарғы сынып өкілдері евнух болуды бастады. Дегенмен, тіпті Анна Комнина заманында, императордың көп уақытын әскери науқандарға жұмсауына байланысты, бұл өмір салты айтарлықтай өзгерді, ал крестоносшылар басып алғаннан кейін ол дерлік жойылды. Француз саяхатшысы императрицаның Франция королевасынан гөрі шіркеуге аз адаммен баратынын көріп таң қалды. Императорлық отбасы Ұлы сарайды қалдырып, салыстырмалы түрде ықшам Блачерна сарайына көшті.