Кіріспе

Oikonomos (οἰκονόμος, οἰκο 'үй' және νόμος 'ереже, заң'), латыншаланған œconomus, oeconomus немесе economos – ежелгі грек сөзі, "үй шаруашылығын басқарушы" деген мағынаны білдіреді. Византия дәуірінде бұл термин ұйымның басқарушысы немесе қазынашысы лауазымын білдірген. Бұл Шығыс православие шіркеуінде дін қызметкерлеріне берілетін құрметті атақ. Бұл атақ Рим-католик шіркеуінде де бар. 1983 жылғы Канондық құқық кодексінің 494-тарауында экономус – дін аймағының қаржы жөніндегі лауазым иесі.

Оикостағы рөлі

Оикос (үй шаруашылығы) – ежелгі грек әлемінде әлеуметтік, саяси және экономикалық өмірді ұйымдастырудың негізгі бірлігі. Оның барлық істерін басқаратын адам – оиконом. Оикос ядролық отбасынан, сондай-ақ әже-шешелер немесе үйленбеген туыстар сияқты отбасы мүшелерінен құралған. Негізгі ядролық отбасының күйеуі, әдетте, оиконом болды. Ежелгі гректер патрилокальды қоғамды құрады. Үйленген әйел күйеуінің оикосына қосылады. Алайда, әйел өзі өскен оикостың мүшесі болып қала береді және неке аяқталғаннан кейін өзінің бастапқы оикосына қайта оралады. Үй шаруашылығының оикономы, оикос үшін экономикалық шешімдер қабылдауға қоса, үй шаруашылығының басқа мүшелері үшін заңды қамқоршы немесе кириос (мағынасы «ие» немесе «басқарушы») ретінде әрекет етеді. Бұл лауазымға ие болғандар, әдетте, 18 жасқа толмаған еркек отбасы мүшелері, тұрмысқа шықпаған әйелдер және олардың әйелдері үшін жауапты болды. Гректерде неке – әйелге қатысты жауапкершілікті бір кириостан екіншісіне, көбінесе әкесінен күйеуіне беру деп қарастырылды. Кириос өзінің қамқорлығына алынғандардың білім, қаржы және неке мәселелеріне қатысты шешімдер қабылдауға міндетті деп саналды. Грек қалалары арасында әртүрлі болғанымен, Афинадағы оиконом әйелі кириос ретінде өз рөлінің арқасында әйеліне тиесілі мүлікті иеленуге құқығы бар еді. Басқа қалаларда, мысалы, Гортин мен Спартада, тұрмысқа шыққан әйелдер өздерінің меншігін қалай қаласа, солай пайдалануға құқылы болған көрінеді. Оикономның кириос ретінде әрекет етуі шексіз емес еді. Афинада бұрын кириос қамқорлығында болған адам бұрынғы кириосының келтірген зардабын заңға жүгіне алады. Кириос ретінде қызмет еткен оикономның да көптеген міндеттері бар еді. Ол өз қарамағындағы ер балаларды оқытып, олардың мүдделерін қорғап, күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз етіп, қарамағындағы әйелдердің некелерін ұйымдастыратын. Отбасы мүшелеріне туыстық немесе некелік қатынас арқылы құлдар немесе метиктер үй ішінде өмір сүріп, жұмыс істеген болуы мүмкін. Бай үйлерде құлдар мен метиктер көп болған. Үй шаруашылығының оикономы құлдар мен метиктердің еңбегін басқаруда рөл атқарған. Оикономның өз оикосының мүшелеріне қатысты абсолютті билігі болмағанымен, құлдар үшін бұл жағдай болған жоқ. Гректер оны құлдарға қатысты кириос деп санамаған, керісінше, ол олардың деспоты, бұл сөздің мағынасы – қожайыны. Кейбір жағдайларда құлдар автономды адамдар ретінде емес, өндіріс факторы ретінде көрінді. Шағын оикоста оикетай деп аталатын бірнеше ғана құл болған. Оикетайлардың ер адамдары далада жұмыс істеген. Үлкен оикоста құлдардың көбісі жер өңдеумен айналысатын. Бұл жұмыс үйдегі жұмыстан гөрі қолайсыз деп саналады. Оикос – ежелгі грек әлеміндегі экономикалық ұйымның негізгі бірлігі. Шынайы қалалық сауда орталықтары салыстырмалы түрде сирек кездесетін және аз болатын. Сонымен қатар, оикостың мүшелері мен мүше еместер арасындағы сенімнің жоқтығы оикоспен байланысты емес ірі кәсіпорындардың құрылуына кедергі келтірді. Осы себептерге байланысты оикос ежелгі Грекия экономикасының тірегі болып қала берді. Оикос өздігінен өндіретін өніммен өзін-өзі қамтамасыз етуі керек еді. Аристотель сияқты ойшылдар өздігінен жеткілікті оикосты полистің негізгі, бөлінбейтін құрамдас бөлігі деп қарастырды. Шынайы оикос болу үшін ол өзін өзі қамтамасыз етуі керек, ол өндірілгенді және тұтынылғанды, сондай-ақ уақыт өте келе өз халқының санын сақтау керек. Өнімді өңдеу мен сақтау үшін қажетті құрал-жабдықтар, мысалы, астық қоймалары мен май сығу машиналары оикос иелігіндегі жерлерден табылды. Оикостың өмір сүруі оның болашаққа арналған тауарларды сақтау қабілетіне және оикономның болашақ қажеттіліктерді алдын ала болжаудағы сақтыққа байланысты болды. Ауа райының кездейсоқ құбылыстары, соғыс, ауру жануарлар, зиянкестер, тіпті оикостың қартайған мүшелері оның өмір сүруіне үлкен қауіп төндіреді. Шаруашылықпен қатар немесе оның орнына кәсіппен айналысатын үй шаруашылықтары көбінесе үй ішінде, көшеге қараған бөлмеде жұмыс істейтін. Экономикалық және әлеуметтік жауапкершіліктерге қоса, оиконом сыртқы әлемде өз оикосының өкілі болады. Ол діни мейрамдарға қаржы бөлуді, туғандар мен үйлену тойындарын өткізуді, сондай-ақ полистің мүшесі ретінде азаматтық міндеттерін орындауды талап еткен. Қалаға байланысты, бұл әскери қызметпен байланысты болуы мүмкін. Оикономның полистегі басқа үйлермен қарым-қатынас орнатуы да қажет еді. Төтенше жағдайда оиконом көрші оикостан көмек сұрауы мүмкін. Ал оиконом өз кезегінде олардың қажеттіліктері туғанда көршілеріне материалдық көмек көрсетуге міндетті болды. Бұл банктік жүйе пайда болғанға дейінгі экономикада несие жүйесін құрды.

Ойкономос туралы көне ойшылдар

Ксенофонттың «Экономик» кітабы – бай аграрлық меншікті басқаруды кеңінен талқылаған ең алғашқы көздердің бірі. Мұндағы ойконом рөлі «экономиканың» кез келген қазіргі мағынасына емес, байлықты жинақтау және сақтау мақсатында шаруашылықты басқаруға байланысты болды. Сократ пен Критон шаруашылықты басқаруды өнер немесе ғылым деп санайды, ал біріншісі ең жақсы ойконом – ресурстарды ең тиімді пайдаланатын адам дейді; қажеттіліктерін қанағаттандыруға жеткіліксіз материалдық байлығы мол адам, оны қанағаттандыратын азырақ байлығы бар адамнан кем. Осы суретте Сократ өзінің меншігі Критоннікінен жүз есе аз деп есептесе де, ол өзін және оған көмектесетін достарын қанағаттандыруға жетеді; ал соңғысының құрбандық шалу, демеушілік, қонақтарды күту және соғыстарды қаржыландыру сияқты әлеуметтік міндеттері бар. Бұл Сократты Критоннан бай деп санауға итермелейді. Ал Исмоах, «әділ және жақсы» жоғарғы топқа жататын шаруа, шаруашылықты басқару туралы нұсқауларын әйелінің бағынуын қамтамасыз ету және үйді тығыз бақылау маңыздылығына, сондай-ақ ауыл шаруашылығы техникасын толық түсінуге бағыттайды. Қысқасы, Ксенофонт ойкономды балалар, құлдар, әйелдер және мүлік үстінен билікке ие, сондай-ақ бақылаушыларға өкілеттік беруге құқылы деп сипаттайды; алайда, бұл есеп тек бай иеліктерге қатысты. Аристотель болса, «үй иесі» рөлінің шаруашылықты басқарудағы ерекше дағды емес, табиғи екенін айтты. Ол шаруашылықты басқарудың байлық жинаумен бірдей екенімен келіспейді, керісінше, ол «шаруашылық заттарын пайдалану өнері» дейді. Шаруашылықты басқарудың сатып алуға қатысты табиғи бөлігі болған жағдайда, ол негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз етумен шектеледі. Аристотельдің ойкономының міндеті – байлықты пайдалану және реттеу (оның ең маңыздысы – табиғаттың қамтамасыз ететін, алдын ала болжанатын тіршілік ету қажеттіліктері), оны жинаудан гөрі. Аристотель байлықты тек жақсы шаруашылықты жүргізу арқылы жинауға болатынына сенбейді, өйткені ол «Риторикада» елдің байлығын арттыру туралы сөз сөйлеу үшін саяси спикердің сыртқы және ішкі саясатты түсінуі керек дейді. Аристотель софист Алькидамастың ритор ретінде ойконом сөзін «көрермендерге ләззат сыйлаушы» ретінде қолдануына қарсы шығады. Бұл Алькидамастың шамадан тыс метафоралар мен «ұзақ, орынсыз немесе жиі эпитеттерді» қолдануға бейімділігінен бас тартудың бір бөлігі болды. Аристотель трагедиялар мен комедиялардағы отбасының маңыздылығын ерекше атап көрсетеді. «Поэтикада» ол трагедия авторы Эврипидтің трагедия тақырыбындағы «ойкономия» сөзін «басқару» және (түсініктірек) «экономика» деп аударуының қате екенін жазады. Бұл оның кейіпкерлері трагикалық пьесаларға мүлдем сай келмейтіндіктен. Сондықтан, Атрей немесе Эдип үйіне қатысты трагедиялар отбасыға немесе шаруашылыққа (ойкосқа) қатысты болуы керек, ол көрермендердің аянышын тудырады; осы мақсатта, ол көрермендерге таныс болуы керек, бірақ тым жақын емес. Ақын мұнда ойконом, ол пьесаның басқаруы мен көрсетуіне, сондай-ақ тақырыбы болып табылатын ойкостың ұсынылуына жауапты. Гесиод «Жұмыс және күндерде» шаруашылықты басқаруға қатысты нұсқаулар береді, ол адамның байлық жинауы мен оның шаруашылыққа қатысты еңбек этикасы және үйін тәртіпке келтіру арасындағы байланысты атап көрсетеді. Мұнда ол «үйді» ойкономның барлық иеліктерінің жиынтығын білдіретіндей есептейді.

Селевкидтер империясында

Селевкидтер империясы сатрапия деп аталатын әкімшілік аймақтарға бөлінді. Оикономның рөлі туралы пікірлер әртүрлі. Бірінің ойынша, олар патшалық қазынаның немесе тіпті патшаның жеке меншігінің басқарушылары болған, бұл оларды кез келген әкімшілік қызметтен толыққанды бөліп тұрған. Оиконом сатрапияның қаржы директоры болған, немесе салық түсімдері мен әкімшілік шығындары бойынша есепші болуы мүмкін. Оиконом, көбінесе, төмен дәрежелі лауазымда болған, себебі мәліметтерде олардың тривиалды жергілікті мәселелермен айналысқандығы және сатрапияның губернаторы қызметін атқарған стратегке бағынышты болғандығы көрсетіледі. Сардис қаласының солтүстігінде табылған екі дін қызметкері арасындағы хат алмасуда Асклепиад есімді оиконом туралы айтылады, және дін қызметкерлері мен олардың ізбасарларының есімдері жазылған стела орнатуға арналған жерді табу және дайындау оның міндеті болғандығын көрсетеді. Тағы бір жазуда оикономдар Панегирейде құрбандық шалу үшін бұқаларды сатып алуға жауапты болғандығы айтылады.