Кіріспе

Шығыс Рим (Византия) империясының 4-14 ғасырлардағы саяси институты.

Византия сенаты немесе Шығыс Рим сенаты (Σύγκλητος, Synklētos, немесе Γερουσία, Gerousia) – 4 ғасырда Константин I құрған Рим сенатының жалғасы. Ол ғасырлар бойы сақталды, бірақ сенаттың өкілеттігі тарихында үлкен өзгерістерге ұшырады және 14 ғасырда толығымен жойылды. Византия империясының сенаты бастапқыда Шығыста тұратын немесе Константинопольге көшіп келуге ниеттенген римдік сенаторлар мен сенатқа тағайындалған бірнеше бюрократтардан тұрды. Константин Шығысқа көшуге дайын римдік сенаторларға жер және астық сыйлады. Константин Византияда Шығыс сенатын құрғанда, ол бастапқыда Рим Сенатына емес, Антиохия сияқты маңызды қалалар кеңестеріне көбірек ұқсады. Оның ұлы Констанций II оны қалалық органнан императорлық орган деңгейіне көтерді, бірақ Константинопольдегі сенаттың өкілеттігі Римдегі сенатқа қарағанда шектеулі болды. Констанций II сенаторлардың санын 2000-ға дейін арттырды, олардың қатарына оның достары, сарайдағылар мен түрлі провинциялық шенеуніктер кірді.

Қабылдау және құрам

Сенаторлық дәреже мұрагерлік болып саналатын және сенат мүшесі болудың қалыпты жолы – магистратураны иелену болатын дәстүрлі қағидалар толық күшінде сақталды. 395 жылы Рим империясы тұрақты түрде бөлінген кезде преторлардың міндеттері тек қалалық деңгейге дейін төмендетілді. 641 жылы император Гераклий қайтыс болғаннан кейін, империяны екі ұлы басқарды: Евдокиямен жасаған алғашқы некесінен Константин III және Мартинамен жасаған екінші некесінен Гераклон. Императрица Мартина өзі үшін императорлық билікті талап етті (дегенмен, бұл оның ұлына деген ниетімен байланысты болуы мүмкін) және бұл туралы Константинопольдің Ипподромында өткен салтанатты шарада жариялады. Оған сенат, жоғары лауазымды шенеуніктер және Константинополь халқы қатысты. Сенат пен халықтың оған қарсы пікірлері, Гераклийдің ұлдары билікке келсін деген тілектері Мартинаны жеңіліспен Константинопольдің Ұлы сарайына қайтуға мәжбүр етті. Алайда, Константин төрт айдан кейін қайтыс болды, Гераклонды жалғыз билеуші етіп қалдырды, содан кейін Мартина оны өлтірген деген қауесет тарады. Одан кейін Валентин атты әскер басшысы бастаған көтеріліс басталды, Гераклон Константиннің ұлы, жас Константин II-ні өзімен бірге билеуші ретінде қабылдауға мәжбүр болды. Келіссөздердің бір бөлігі ретінде Гераклонның бауыры Давид та император болып жарияланды. Бірақ бұл сенат пен халықтың наразылығын басаңдатпады, сондықтан сенат Гераклонды биліктен шеттетуге шешім қабылдады. Оның мұрны кесілді, Мартинаның тілі кесілді және екеуі де Родос аралға жер аударылды. Константин II сенаттың регенттігімен жалғыз император атанды.

Құлдырау

Сенаттың билігі тарих барысында біртіндеп азайды, бірақ ол 13 ғасырға дейін сақталды. VII ғасырдан бастап, оны институт емес, билік иелерінің қатары деуге болады, себебі императорлар Василий I және Лев VI жүргізген заңдық реформалар нәтижесінде оның көптеген өкілеттіктері алынып тасталды. Сенаттың өзі, әсіресе 11 ғасырда Василий II қайтыс болғаннан кейін "сарбаздық партияның" билікке келуімен, зор беделге ие болды. Алексий I Комненнің таққа отыруымен әскери топтың толық жеңісінен кейін сенаттың маңызы азайды және сенатор атағы императордан сатып алуға мүмкіндік алды. 1197 жылы сенат пен астананың дін қызметкерлері мен гильдия өкілдері Аламаньконы – арнайы салықты бекіту үшін жиналды. Сенаторлар салық төлеуден бас тартты, себебі ол дәстүрге қайшы келді, сол себепті император провинцияларға салық салуға және астананы салықтан босатуға мәжбүр болды. Сенаттың соңғы белгілі әрекеті – Төртінші крест жорығы кезінде Исаак II және Алексий IV-ке қарсы Николаос Канабосты император етіп сайлау болды. Палеологтар әулеті тұсында сенатор атағы біраз уақыт сақталды, бірақ 14 ғасырдың ортасындағы дағдарыстарда бұдан 2000 жыл бұрын алғашқы римдік басшы Ромул құрған делінетін ежелгі лауазым толығымен жойылды.

Сенат үйлері

Константинопольде екі сенат үйі болды. Бірі Константин салып, Юстиниан қалпына келтірген, ол Аугустаионның шығыс жағында, Император сарайына жақын Магнаурада орналасқан, ал екіншісі Константин форумының солтүстік жағында болды. Сенат 6-шы ғасырда үйлерін жоғалтты және содан бері Константинопольдің Ұлы сарайында жинала бастады.