Кіріспе

Византиялық табыс жүйесі

Проноя (көпше түрі – pronoiai; грекше: πρόνοια, "қамқорлық", "алғыбасқа арнау" немесе "көрегендік", πρό – "алдында", νόος – "ақыл") – Византия империясының соңғы кезеңінде жеке тұлғалар мен мекемелерге мемлекеттік кіріс ағындарын беру жүйесі. 11 ғасырдан басталып, 15 ғасырда империя жаулап алынғанға дейін сақталды.

11 ғасырға қарай Византия аристократтары маңызды билікке ие болуін тоқтатты. Құрметті лауазымдар мен билік император тарапынан беріліп, олар үшін күшті бәсекелестік болды. Ең қажетті гранттар – империяның әртүрлі аймақтарында басқару және салық жинау құқығына ие болу еді. Император Константин IX билік еткен кезеңде олар империяның әртүрлі бөліктерінде тәуелсіздік құруға тырысып, өздеріне салық жинап, көбінесе императорға қарсы бүліктер ұйымдастырды. 11 ғасырдың соңында Алексий I аристократияны реформалауға әрекеттеніп, олардың арасында римдік жерлерді бөлісу арқылы бейбітшілік шараларын қолданды. Бұл, оларды Константинопольден алшақтатты, императордың билігіне тікелей қарсылық көрсетулерін қиындатты. Дегенмен, Алексий берген көптеген проноялар оның өз отбасының (Комнендер) мүшелеріне берілді. Алексий аристократтардың жер иеленуін заңдастырып, оны орталық мемлекеттік бақылауға алды.

XII ғасырдағы Проноя

Алексийдің немересі Мануил I Комнен аристократтарға жер беруді жалғастырды, бірақ оларға тұрақты жалақы беру орнына әскердегі аристократ шенеуніктерге проноя берді. Проноялар негізінен, берілген жердің шекарасында тұратын азаматтардан салық алуға рұқсаттамаға айналды (паройкойлар). Проноярлар (проноя алғандар) салық жинаушылар сияқты болды, олар жинаған табыстың бір бөлігін өзінде қалдыруға құқылы еді. Бұл идея жаңа емес еді; ғасырлар бұрын Гераклий империя жерін Темата деп аталатын әскери округтерге қайта ұйымдастырған болатын. Осы жүйе бойынша әр округті әскери шенеуніктер (стратегтер) басқарды және жерді өңдеген шаруалардан жалдама ақысын жинады. Дегенмен, Тема немесе проноя жүйесіндегі паройкойлар, Батыс Еуропаның феодалдық жүйесіндегі шаруалар сияқты дербес емес еді. Олар стратегке немесе проноярға ешқандай адалдық пен қызмет көрсетуге міндетті болған жоқ, себебі екі жағдайда да император әлі де жердің заңды иесі болып саналды. Пронояр тіпті берілген жердің тумасы болмауы да мүмкін еді. Пронояның мөлшері мен құны, паройкойлардың саны және олардың міндеттері практикада тіркелді. Пронояр саудадан түсетін табысты, егіннің бір бөлігін жинауға, сондай-ақ аң аулау мен көлік құқығына ие болатын. Практикада императорға проноярдың қандай міндеттері бар екені де жазылған. Қажет болған жағдайда император әскери қызмет сұрауы мүмкін еді, бірақ пронояр салық төлеушілерін оған қосылуға мәжбүрлей алмады. Проноярлар, егер олар берілген жерде өркендеген өмірді өткізсе, әскери қызмет көрсетуге құштар болмады, ал қызметтен бас тартса, белгілі бір тәуелсіздікке ие болды. Егер олар салық төлеушілердің қолдауын алса, империяға қарсы көтеріліс ұйымдастыра алатын, бірақ бұл Алексийдің жүйесі қазір табысты болдырмайтын астанадағы көтерілістердей қауіпті емес еді. Алексий, Мануил және басқа да XII ғасыр императорлары провинциялық көтерілістер туралы алаңдаған жоқ, себебі проноя беру бүлікші ақсүйектерді ақырында тыныштандырады деп есептеді. Төртінші крест жорығы кезінде Алексий IV әлі де осылай ойлады және крестшілердің басшысына жер берілсе, олар кетеді деген сеніммен Монферраттың Бонифацийіна Критін берді.

Палеологтар династиясының кезінде Проноя

1204 жылы крестшілер Константинопольді басып алғаннан кейін, проноя жүйесі Никея империясында сақталды, онда императорлар жер аударылып билік етті. Иоанн III Дукас Вататцес бұрын жасалмағандай, шіркеуге және ақсүйек әйелдерге де проноялар берді. 1261 жылы Михаил VIII Палеолог Константинопольді қайта басып алғанда, проноялардың мұрагерлікке өтуіне рұқсат берді, бұл империяны Еуропадағы феодалдық мемлекеттерге жақындастырды. Ол сондай-ақ проноялардың құнын заманауи жағдайларға сәйкес, шынайырақ ету үшін тексерді, себебі империя 11 ғасырдан бері көптеген жерлерін және кірістерін жоғалтқан еді. Палеологтар тұсында император қажет болған жағдайда проноярларды әскери бөлімдерге оңай ұйымдастыра алатын. Император кез келген себеппен кірістерді тәркілеуге де құқылы болды. Мысалы, Андроник II Палеолог проноярлар жинаған қаражатты болгарларға қарсы әскери жорықтарды қаржыландыру үшін пайдаланды, бірақ олардан әскери қызмет талап етпеді. Осы кезеңде проноярлар өздерінің пронояларын бөліп беру арқылы ізбасарларын тарта алатын. Проноярларды әскерге жинау 1261 жылдан кейін империяның қалдықтарын біріктіруге көмектесті. Дегенмен, сол кезде проноярлардың саны бірнеше мыңға жетерлік болды, олар өз шығындарын өтесе де, императорлар империяның қорғанысын күшейту үшін толыққанды әскер мен флотқа ие бола алмады. Төңкерілген империяның салық түсімдері өте аз болды, сондықтан проноярлар paroikoi-дан жалдау ақысын алуға көшті, бұл ескі Тема жүйесіне оралумен қатар жүрді. Империя Осман империясына жерін жоғалтуын жалғастырды, 1453 жылы Константинополь түсті, бірақ Османдықтар өздерінің проноя жүйесінің – тимар жүйесінің нұсқасын сақтап қалды, оны өз жаулаулары барысында Шығыс римдіктерден алған еді.