Кіріспе

Швейцариялық дәстүршіл автор (1908–1984)

Титус Буркхардт (24 қазан 1908 – 15 қаңтар 1984) – швейцариялық жазушы және мәңгілікшіл немесе дәстүршіл мектептің көрнекті өкілі. Ол метафизика, космология, антропология, эзотеризм, алхимия, суфизм, символизм және қасиетті өнер туралы көптеген еңбектердің авторы.

Өмір

Швейцарияның Базель қаласындағы әулетті отбасының ұрпағы Титус Буркхардт, мүсінші Карл Буркхардттың (1878–1923) ұлы және өнер тарихшысы, Ренессанс маманы Якоб Буркхардттың (1818–1897) шөбересі болды. Оның шежіресіне сонымен қатар Набатей қаласы Петраны және Абу-Симбелдегі египеттік ғибадатханаларды ашқан саяхатшы Джон Льюис Бёркхардт (1784–1817) да кіреді. Ол 1908 жылдың 24 қазанында Италияның Флоренция қаласында дүниеге келді. Келесі жылы отбасы Базельге көшті. Ол Фритжоф Шуонмен бірге бастауыш мектепте оқыды, олар өмір бойы дос болды. 1920 жылы отбасы Базельден Швейцарияның Тичино кантонындағы Лигорнеттоға көшті, онда әкесі үш жылдан кейін қайтыс болды. 1927 жылдары Буркхардт Мюнхен мен Парижде сурет салу, мүсін жасау және өнер тарихын оқуға кірісті. Батыс ұсына алмайтын дәстүрлі өмір салтына құштар болған ол оқудан үзіліс жасап, Мароккоға (1928 немесе 1929) сапар шекті, онда сурет салу мен кескін салуға берілді. Бұл сапар оның рухани ізденісінің бастауы болды. Отанына оралғаннан кейін ол француз метафизигі Рене Генонның еңбектерін тапты, онда "оны қызықтырған әлемнің кілтін" таба алды. 1933 жылдың басында Буркхардт рухани ұстаз іздеу үшін Мароккоға қайта оралды. Ол ислам дінін қабылдап, араб тілін үйренді, соның арқасында суфи классикасын түпнұсқа тілінде оқуға мүмкіндік алды. Көптеген көңілі толмаған ізденістерден кейін ол Фезге келді, онда Шадхили тәріқатын реформалаған Мұхаммед әл-Араби әл-Даркауидің (†1823) немересі және рухани жаңғыртушысы шейх Әли әл-Даркауимен кездесті. Ол шейхтың қолдауымен Дарқауия тәріқатына қабылданды. Материалдық қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін ол қой сатып алып, Орта Атлас аймағында жайды, бірақ бұл оның жағдайына көп әсер етпеді. Сонымен қатар, ол Фезден келген шебермен зельлидж плиткасын жасауды үйренді, ол оған араб грамматикасының барлық ережелерін қамтитын Ибн Маликтың «Альфия» поэмасын жаттауға кеңес берді. Буркхардт оған осы кеңесі үшін мәңгілік риза болды. 1935 жылдың басында Фезге Фритжоф Шуон келді, ол Еуропаға қайтып бара жатқан жолда болды. Шуон 1932 жылы осы Шадхили шейхінен тәлім алған еді. Бёркхардт оның балалық шақтағы досы екенін бірден түсінді. Буркхардттың жергілікті өмірге толыққанды енуі француз билігінің күдігіне түсті, олар оған елден кетуді бұйырды. 1935 жылдың көктемінде ол Базельге оралды. Бұл оның Рене Генонмен хат алмасуының және Шуонның тәріқатына қосылуының бастауы болды. Сол кезде Францияда тұратын Шуон Базельдегі шәкірттеріне рухани жетекшілік етуді Бёркхардқа тапсырды. 1936–1938 жылдары Бёркхардт Базель университетінде өнер тарихы мен шығыс тілдерін оқыды. 1937 жылы Геноннан шабыт алған «Études Traditionnelles» журналымен ынтымақтастық басталады. Онда дәстүрлі өнер (әсіресе индуист, христиан және мұсылман өнері), алхимия, дәстүрлі космология және астрология, фольклор және түрлі символизмдер туралы мақалалар жарияланды. Кейіннен осы мақалалардың көп бөлігі екі томдық жинаққа енді. Журнал Аль-Газали, Ибн Араби, Абд әл-Кәрим әл-Жили және әл-Араби әл-Дарқауидің суфи трактаттарының аудармаларын да жариялады. Пәкістандық профессор Мухамед Сухейл Омардың пікірінше, Буркхардт – Ибн Арабидің метафизикасын ғана емес, оны өз бойына сіңіріп алған сирек авторлардың бірі. Бұл пікірді ирандық исламолог Сейед Хосейн Наср растады, сондай-ақ Буркхардттың еңбектері 20 ғасырдың екінші жартысынан бастап Батыстың Ибн Арабиге деген қызығушылығын арттырғанын айтты. Бёркхардт 1939 жылы үйленді. Содан кейін ол Орта ғасырдағы жарық қолжазбаларын қайта шығарумен айналысатын швейцариялық-неміс баспаханасы Urs Graf-тың көркемдік директоры және баспа директоры болып тағайындалды. Ол 1968 жылы зейнетке шыққанға дейін сол жерде жұмыс істеді. Оның жұмыс тілдері неміс, француз, араб, латын, ағылшын және итальян тілдері болды. Ол әйелімен бірге Олтен мен Лозаннаның арасында орналасқан Бернде қоныстанды. Urs Graf басылымдарының сапасы оған өз саласында әлемдік деңгейде бедел әкелді, ал 1950 жылдың қазан айында Бёркхардт жеке аудиенцияда Папа Пий XII-ге өзінің компаниясы басып шығарған 800 жылдық кельт дәстүріндегі евангелиенің (Evangeliorum quatuor codex Cenannensis) төрт түсті факсимилін ұсынды. 1952 жылы Буркхардт әйелімен бірге Лозаннаға көшті, онда ол Urs Graf-тың француздық швейцариялық бөлімшесін құрды және «Рух қалалары» («Stätten des Geistes») жинағын жасады, ол үш томдық еңбектерді қамтыды: Сиена, Діңгектің қаласы, Фез, Ислам қаласы және Шартр және кафедральдің тууы. Бұл жинаққа енген басқа томдар Афон тауы, Синай тауы, кельттердің Ирландиясы, Константинополь және Киото туралы болды. 1951, 1958 және 1960 жылдары басқа баспа үйлер Буркхардттың «Суфи доктринасына кіріспе», «Шығыс және Батыстағы қасиетті өнер» және «Алхимия, космостың ғылымы, жанның ғылымы» кітаптарының тұсаукесерін жасады. Генон, Кумарасами және Шуоннан кейін Буркхардт 20 ғасырдың ұлы философтарының бірі ретінде танылды, ол «Платонизм, Веданта, суфизм, таоизм және басқа да нағыз эзотерикалық және даналықтық ілімдерде көрініс тапқан «жаратылмаған даналықты» жеткізді. Философ Уильям Стоддарттың сөзіне сәйкес, Буркхардт – тарихшы және өнер философы, суфи жолында тәлім алған эзотерик, метафизик және суретші – өзінің жазбаларында «Даналық пен Дәстүрдің әртүрлі аспектілерін» ашып көрсетуге арнады. Марокко 1956 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Буркхардт 1960 жылдан бастап оған үнемі сапар шекті. 1972 жылы ЮНЕСКО Марокко үкіметімен бірлесіп, оны Фезге қаланың және оның діни мұрасының, сондай-ақ қолөнерін қалпына келтіру және жаңарту жоспарын басқару үшін жіберді. Ол бес жыл бойы сол жерде болды, ескі қала исламдық қала құрылысының ең жақсы сақталған үлгісі екенін және жаңартылғаннан кейін Фез дәстүрлі қалалық модельдің жалғасуына үлгі бола алатынын білді. Бірінші екі жыл Буркхардт сызба тақтасымен және фотоаппаратымен қаланың ғимараттарының, діни және тұрмыстық, сыртқы және ішкі жағдайын тіркеді. Келесі үш жыл бойы ол ескерткіштерді және қалалық құрылымды жаңарту жоспарын жасау үшін көп салалы команданы басқарды, соның ішінде «рухани құндылықтардың жарқырауына мүмкіндік беретін атмосфераны құруға арналған қолөнерлерді де қамтыды». «Фез қаласын қалалық жоспарлаудың бас жоспары» ЮНЕСКО-да қабылданды және 1980 жылы жарияланды. Фездегі миссиясы кезінде Буркхардт 1976 жылғы Ислам әлемінің фестивалінің ұйымдастырушыларының сұрауы бойынша ислам өнері туралы жалпы еңбек – «Ислам өнері: тіл және мағына» кітабын өңдеді, ол фестивальдің жетекші күштерінің бірі болды. Ол дәстүрлі өнер және қала құрылысы саласындағы маман ретінде Шығыс пен Батыста лекция оқуға және семинарларға қатысуға жиі шақырылды. Оны жақсы білген исламолог Жан-Луи Мишон оның сөз өнерін былай сипаттады:

Профессор Сейед Хосейн Наср үшін Буркхардт – ислам өнерінің ішкі мағынасын қадырлап бағалаған алғашқы батыстық, және Насрдың айтуынша, оның ықпалының арқасында еуропалық және американдық университеттер ислам өнері мен сәулетінен сабақтарды ұсынуды бастады. Оның осы саладагы қабілеті Сауд Арабиясын оны дамыту жөніндегі кеңесші ретінде тағайындауға итерді...

Ағылшын тіліне аударылған кітаптар

Суфи іліміне кіріспе. Француз тілінен аударған Д. М. Мэтисон. Лахор, Пәкістан: Ashraf, 1959; Веллингборо, Англия: Thorsons, 1976. Ислам өнері: тіл және мағына. Питер Хобсон француз тілінен аударған. Лондон: Islamic Festival Trust, 1976. Сиена, Мария қаласы. Маргарет Браун неміс тілінен аударған. Оксфорд, Англия: Oxford University Press, 1960. Танымал жарықтандырылған қолжазбалар. «Von wunderbaren Büchern» кітабының ішінара аудармасы. Олтен және Лозанна, Швейцария: Urs Graf Verlag, 1964. Ақыл-ойдың айнасы: дәстүрлі ғылым және қасиетті өнер туралы эсселер. Уильям Стоддарт аударған. Кембридж, Англия: Quinta Essentia, 1987; Олбани/Нью-Йорк, АҚШ: New York State University Press, 1987. Фес, Ислам қаласы. Уильям Стоддарт неміс тілінен аударған. Кембридж, Англия: Islamic Texts Society, 1992. Шартр және кафедральдің тууы. Уильям Стоддарт аударған. Ипсвич, Англия: Golgonooza Press, 1995; Блумингтон/Индиана, АҚШ: World Wisdom Books, 1995. Қасиетті өнердің әмбебаптығы. Коломбо, Шри-Ланка: The Sri Lanka Institute of Traditional Studies, 1999. Испаниядағы мавр мәдениеті. Алиса Яффа және Уильям Стоддарт неміс тілінен аударған. Луисвилл/Кентукки, АҚШ: Fons Vitae, 1999. Шығыс және Батыстағы қасиетті өнер. Лорд Нортборн француз тілінен аударған. Bedfont, Middlesex, Англия: Perennial Books, 1967; Луисвилл/Кентукки, АҚШ: Fons Vitae, 2001; Блумингтон/Индиана, АҚШ: World Wisdom Books, 2001. Алхимия, космос ғылымы, жан ғылымы. Уильям Стоддарт неміс тілінен аударған. Лондон: Stuart and Watkins, 1967; Балтимор/Мэриленд, АҚШ: Penguin Books, 1972; Шафтсбери, Дорсет, Англия: Element Books, 1986; Луисвилл/Кентукки, АҚШ: Fons Vitae, 2001. Ибн Араби бойынша мистикалық астрология. Булент Рауф француз тілінен аударған. Шерборн, Англия: Beshara, 1977; Луисвилл/Кентукки, АҚШ: Fons Vitae, 2002.

Ағылшын тіліне аударылмаған неміс тіліндегі кітаптар

Жер уақыт шетінде. Базель, Швейцария: Urs Graf Verlag, 1941 жыл. Schweizer Volkskunst/Art Populaire Suisse. Базель, Швейцария: Urs Graf Verlag, 1941 жыл. Тессин (Швейцария халық мұрасы, I том). Базель, Швейцария: Urs Graf Verlag, 1943, 1959 (толықтырылған басылым). Von wunderbaren Büchern. Олтен, Швейцария және Фрайбург-им-Брайсгау, Германия: Urs Graf Verlag, 1963. Марокко, Батыс елдері: саяхатшы нұсқауы. Олтен, Швейцария және Фрайбург-им-Брайсгау, Германия: Walter Verlag, 1972.

Бас редактор ретінде

Валис – Чарльз Фердинанд Рамуздың шығармасы. Базель, Швейцария: Urs Graf Verlag, 1956 жыл. Лахен мен Вайнен. Олтен, Швейцария және Фрайбург-им-Брайсгау, Германия: Urs Graf Verlag, 1964 жыл. Жақсылық. Олтен, Швейцария және Фрайбург-им-Брайсгау, Германия: Urs Graf Verlag, 1964 жыл. Жабайы Батыс. Олтен, Швейцария және Фрайбург-им-Брайсгау, Германия: Urs Graf Verlag, 1966 жыл. Сципион және Ганнибал: Фридрих Донауэрдің «Жер орталығы үшін күрес» кітабы. Мұқабасының дизайны және Титус Бёркхардттың алты суреті. Олтен, Швейцария және Фрайбург-им-Брайсгау, Германия: Walter Verlag, 1939 жыл. Zeus und Eros: Суретші Карл Бёркхардттың (1878–1923) хаттары мен жазбалары. Базель, Швейцария: Urs Graf Verlag, 1956 жыл. Афон, үнсіздік тауы – Филип Шеррардтың шығармасы. Титус Бёркхардттың ағылшын тіліндегі «Athos, the Mountain of Silence» түпнұсқасынан аударылған. Лозанна, Швейцария және Фрайбург-им-Брайсгау, Германия: Urs Graf Verlag, 1959 жыл.

Ағылшын тіліне аударылмаған француз тіліндегі кітаптар

Символдар: эсселер жинағы. Милан, Италия: Арче, 1980 жыл. Қазіргі заманғы ғылым және дәстүрлі даналық. Милан, Италия: Арче, 1986 жыл. Қасиетті білім туралы көзқарастар. Милан, Италия: Арче, 1987 жыл.

Бёркхардтың шығармаларының антологиясы

Стоддарт, Уильям (ред.), The Essential Titus Burckhardt: Reflections on Sacred Art, Faiths, and Civilizations. Сейед Хосейн Насртың алғы сөзімен. Блумингтон/ИН, АҚШ: World Wisdom Books, 2003. Фицджеральд, Майкл О. (ред.), Христиан өнерінің негіздері. Кит Кричлоудың кіріспесі. Блумингтон/ИН, АҚШ: World Wisdom Books, 2006; Фицджеральд, Майкл О. (ред.), Шығыс өнері мен символизмінің негіздері. Брайан Киблдің алғы сөзімен. Блумингтон/ИН, АҚШ: World Wisdom Books, 2009; Шуайреф, Тайиб (ред.), Титус Буркхардт: Le soufisme entre Orient et Occident, 2-том (зерттеулер мен талдаулар). Уоттрелос, Франция: Tasnîm, 2020.