Кіріспе

Типитапа – Никарагуаның батысындағы Манагуа департаментіндегі қала және муниципалитет. Аймақ Манагуа көлі мен Никарагуа көлінің арасында орналасқан.

Тарих

Типитапа жергілікті тайпалардың қонысы ретінде басталып, алғашқы қоныстанушылар Никарагуаның орталық аймағында, әсіресе екі көл арасындағы жерде тұрған чоротега тайпасы болды. Уақыт өте келе чоротегалар екі қарсыласатын топқа – дириандар мен награнданоларға бөлінді. Типитапа дириандар патшалығының құрамында болды. Типитапаның өзінің әлеуметтік, экономикалық және әкімшілік саясаты болған. Ірі елді мекендер Манагуа, Хальтева, Дириомо, Никуинохомо және Матеаре Ниндри қалалары еді. Типитапа атауының шығу тегі туралы екі нұсқа бар. Біріншісі мексикалық текті болып, «тельпэ» – «тас», «петлат» – «кілем немесе төсек», ал «пан» – «жер» деген сөздерден құралған «тасқа оралған заттардың орны» деген мағынаны білдіреді. Екінші нұсқа бойынша «Типитапа» атауы «tpitzin» дыбысынан, «alt» – «қысқа немесе кішкентай» деген мағынасымен және «апан» жерлік есімдігінен, яғни «кішкентай өзен немесе арнаның жанындағы жер» деген мағынаны білдіреді. Алғашқы қоныс қазіргі қаланың оңтүстік-батысында, өзенде шаян балығының көп кездесетін жеріне орналасқан. Барлық үнді ауылдары сияқты, бұл аймақта да халық аз болды және олардың экономикалық қызметі Манагуа көлінде балық аулау болды. Қазіргі Типитапа қаласы 1775 жылы испандық бай жер иесі Хуан Баутиста Альмендарес қаланың ескі орнынан көшірілгеннен кейін құрылды. Ол қаланы көшіруге Гватемала Корольдігі үкіметінен рұхсат алу үшін екі жыл тырысты. Альмендарес Типитападағы шіркеуді және алғашқы көпірді салдырды. Отарлық кезеңде Типитапаның жергілікті халқының саны шамамен 1211 адамға дейін азайды. Тұрғындары эпидемиялық аурулар мен ұлттық соғыс салдарынан жоғары өлім-жітім көрсеткішіне байланысты басқа қалаларға көшіп кетті. Типитапа қаласы және барлық Никарагуа үшін маңызды тарихи оқиға – қаланың солтүстігіндегі осы атпен аталған ранчода болған Сан-Хасинто шайқасы. 1856 жылдың 14 қыркүйегінде Никарагуаның 120 азаматы Уильям Уокер басқаратын 300-ден астам американдық «филибустерлерді» жеңуге тырысты. Уокер Никарагуа президенттігін басып алған еді. Никарагуалықтарға ұлттық батыр полковник Хосе Долорес Эстрада жетекшілік етті және олар жеңіске жетті. Бұл күн қазір «Catorce de Septiembre» (14 қыркүйек) немесе «San Jacinto» деп аталатын ұлттық мереке болып тойланады. Типитапа үшін тағы бір маңызды тарихи оқиға – Қара тікен келісімі. Келісім 1927 жылдың 4 мамырында елдегі саяси билік үшін соғысқан либералдық және консервативтік фракциялар арасында қол қойылды. АҚШ үкіметі Генри Л. Стимсонды бейбіт келісімге келіссөз жүргізу үшін жіберді. 1929 жылы қаланың аты оның құрметіне «Вилла Стимсон» деп өзгертілді. Ескі үнді аты «Типитапа» неліктен жойылғаны белгісіз, және тек 1961 жылы заң шығарушы актімен қаланың аты қайтадан «Типитапа» деп өзгертілді.

География

Типитапаның жалпы аумағы белгілі бір шамада құрайды.

Гидрографиялық

Типитапа қалашығы Фонсека шығанағынан Рио-Сан-Хуанның сағасына дейін созылып жатқан "Көлдер алабында" орналасқан. Муниципалитеттің гидрографиялық жүйесі негізінен Манагуа көлінің шығыс жағалауымен және Манагуа көлі мен Никарагуа көліне қосылатын 56 км ұзын сағалы Типитапа өзенімен шектеледі. Манагуа көлі Никарагуа көлінен 9 метр биік болғандықтан, көлдегі су деңгейі жоғары болған кезде сулар Типитапа өзеніне ағылып, қаланың кейбір бөліктерін су басуға себеп болады. Манагуа көлінің солтүстік жағалауында Эстрада үстіртісіне жақын жерде салыстырмалы түрде қысқа Рио-Сан-Антонио өзені ағады. Көлдің оңтүстік жағалауында қосымша өзендер жоқ, себебі жанартаулық топырақ өте кеуекті, ол судың сіңуіне жағдай жасайды. Тағы бір маңызды өзен – Малакатоя, ол қаланың шығыс жағынан өтіп, Никарагуа көліне құяды.

Өсімдіктер

Өсімдік жамылғысы аймаққа қарай өзгеріп тұрады. Солтүстікте өсімдіктер көбінесе жартылай бұталы болып келеді. Жерді пайдалануға мал шаруашылығы ең қолайлы. Өсімдіктердің көп бөлігі – топырақты қорғауға арналған шөптер, ал ағаштар энергия алу мақсатында қолданылады. Орталық және солтүстік-шығыс аймақтарында ақшалай дақылдар өсіріледі. Топырақ қант қамысы, сусамыр, сорғы және мал азығын өсіруге жарамды. Оңтүстік аймақта қаланың көп бөлігін құрайтын өсімдіктер сақталған. Бұл аймақ мәңгі жасыл ағаштар мен бұталардың басымдығымен ерекшеленеді. Топырақ жүгері, маниок, сорғы, сусамыр, мал шаруашылығына, дақылдарға және музаға қолайлы. Типитапа қалашығы "жартылай құрғақ бұталы орман" және "жартылай тропикалық орманды саванна" аймағында орналасқан. Жартылай саванна орман типі мамыр және қараша айлары арасындағы маусымдық жаңбыр мен құрғақшылықтың айқын контрастымен сипатталады. Далалар мен құрғақ жерлерге тән бұталы орман, жоғары тармақталған, қисық, кішкентай жапырақтары бар бұталардан және кейде тікендерге айналған (жапырақты) ағаштардан тұрады.

Демография

Қазіргі уақытта Типитапада 156 523 адам тұрады. Жалпы халықтың 50 пайызы әйелдер, 50 пайызы ерлер. Халықтың 94 пайызы қалалық бөлімде тұрады.

Дәстүр мен мәдениет

Қала әр жылдың 6-30 қаңтары аралығында "Cristo de Esquipulas" немесе "Қара Мәсіх" деп аталатын қасиетті әулиеге арналған фестивальді тойлайды. Бұл мерекелер қаланың ескі шіркеуінде өтіп, бірнеше күнге созылады, жергілікті тұрғындармен қатар, онда тұрмайтын паломниктерді де тартады. Қала өзінің құзырында 1856 жылдың 14 қыркүйегіндегі танымал шайқас болған тарихи Hacienda de San Jacinto ранчосы барлығымен мәшһүр. Никарагуаның полковник Хосе Долорес Эстрада басқарған әскери күштері Уильям Уокердің (Википедия мақаласын қараңыз) басшылығымен АҚШ-тың "филибустеро" деп аталатын авантюристтерімен шайқасты. Полковник Эстрада Никарагуа әскерін жетекшілік еткені үшін ұлттық батыр ретінде танылады. Мыңдаған никарагуалықтар 14 қыркүйекте, испан тілінде "Catorce de Septiembre" деп аталатын күні жеңісті тойлау үшін Сан-Хасинто ұлттық ескерткішіндегі үйге және қораларға келеді. Фермаға кіреберісте сержант Андрес Кастроға арналған ескерткіш орнатылған. Ол Никарагуаның патриоттық ісі ретінде саналатын, "хасиенда қоршауын асып өтуге тырысқан қарсылас армияның (Уокердің басшылығымен АҚШ филибустероларының) бір мүшесін таспен құлатты".

Экономика

1970 және 1980 жылдары қала судың және жайылымның көп болуына байланысты қуатты мал шаруашылығымен көзге түсті. 1990 жылдардың басында жерді пайдалану құқығына байланысты өндіріс деңгейі төмендеді. Бүгінде ең маңызды егістер – экспортқа арналған қарбыз, жүгері, сорго және жержаңғақ. 5000 бас ірі қараның көп бөлігі ет өндіруге бағытталған. Қаланың солтүстігінде, Флагс және гуанако аймақтарында, туф (тас карьері) сияқты металл емес кендерді қазу жүргізіледі. Сонымен қатар, Манагуа көлінің жағалауында құрылыс үшін өзендердің жағалауларынан тас, ал көлден құм алынады. Өнеркәсіптік база әлсіз және көбінесе орташа мөлшерде. Ең ірілері – ағаш өңдеу, диірмендер, нан пісіру орындары, станциялар, ұсталар, тігіншілер, ауылшаруашылық құралдары және жалпы механикалық шеберханалар. Басты үшіншілік қызмет – сауда, ол Манагуа мен елдің облыстары арасындағы стратегиялық орнының арқасында, әсіресе Матагальпа, Чонталес және екі Кариб теңізі жағалауындағы RAAN және RAAS аймақтарымен өркендеді. Қалалық көлік кооперативі алты бағыт бойынша қызмет көрсетеді, орташа есеппен 50 {?? ] жолаушыны, округ орталығының әр бөлігіне әр бес минут сайын жеткізеді. Бұл бағыттар Манагуа, Леон, Чинандега, Карасо, Масайя, Ривас және Гранада қалаларын байланыстырады. Округ орталығында автобус терминалы бар. Сонымен қатар, ол Никарагуа телекоммуникация компаниясының (ENITEL) филиалына ие, ол пошта, телеграф, жеделхат, почта қызметтері және халықаралық қоңырауларды ұсынады. Қоғамдық телефон желісінде қалалық аймақтарда 150 абонент бар.

Спорт

Типитапада қалалық аумақта барлығы 11 жасыл аймақ және 5 бейсбол алаңы бар. Ауылдық жерлерде әрбір елді мекенде ойын алаңдары немесе жасыл желектер кездеседі. Қалада баскетбол, софтбол, бейсбол, кикбол және футболдан ірі спорт лигаларында көптеген командалар бар. Футбол қаладағы жергілікті жастардың арасында ерекше танымал. Команда ұлттық футбол лигасының екінші дивизионында ойнайды. Жергілікті клуб Типитападан шыққан ойыншылармен құрылған.