Кіріспе
1963 жылы П. Г. Вудхаус жазған роман. "Живистің мықты осалдығы, Живис" – П. Г. Вудхаус романы, АҚШ-та 1963 жылдың 22 наурызында Simon & Schuster, Inc., Нью-Йорк, ал Ұлыбританияда 1963 жылдың 16 тамызында Herbert Jenkins, Лондон баспасында жарық көрді. Бұл Берти Вустер және оның үй ішкі қызметшісі Живис қатысатын он бір романның тоғызыншысы. Роман Берти Вустердің сэр Уоткин Бассеттің Тоттли Тауэрс атты үйіне оралуын баяндайды, оқиға қара янтап мүсін, Альпілік шляпа және никелескен Гасси Финк-Ноттл мен Мэделин Бассеттің вегетариандыққа байланысты дау-жанжалына қатысты.
Stiff Upper Lip, Jeeves is a novel by P. G. Wodehouse, published in the United States on 22 March 1963 by Simon & Schuster, Inc., New York, and in the United Kingdom on 16 August 1963 by Herbert Jenkins, London. It is the ninth of eleven novels featuring Bertie Wooster and his valet Jeeves. Chronicling Bertie Wooster's return to Sir Watkyn Bassett's home, Totleigh Towers, the story involves a black amber statuette, an Alpine hat, and a dispute between the engaged Gussie Fink Nottle and Madeline Bassett concerning vegetarianism.
Сюжет
Дживс Бертидің әпкесі Далияның елдік үйі Бринкли Кортта қызметтен кейін қайта оралады. Ол Бертиге сэр Уоткин Бассеттің онда болғанын және Дживске әсер еткенін айтады. Сонымен қатар, сэр Уоткин Далияның күйеуі Том Траверске қара әуеннен жасалған мүсінді алғанын мақтан тұтады. Дживс Бертидің жаңа көк альпілік шляпасын, қызғылт қауырсынмен қоса, ұнатпайды. Берти шляпасын кие беріп, досы Паулин Стокердің қарындасы Смаральд Стокермен түскі ас ішеді. Содан кейін ол преподобный Харольд "Стинкер" Пинкерді көреді, ол сэр Уоткин оған пасторлық лауазымды бермегеніне ашуланыпты, ал Стинкер Уоткин Бассеттің немересі Стефани "Стиффи" Бингке үйлену үшін сол лауазым керек еді. Стинкер Бертиге Стиффидің Тотли Тауэрске келіп, өзі үшін бір нәрсе жасауын қалағанын айтады, бірақ Стиффи көбінесе мәселе тудыратынын білген Берти бас тартады. Гасси Финк Нотл өзінің никесі Мадлен Бассеттпен, сэр Уоткиннің қызымен, ренжісіп қалған. Дживс Бертиге Гасси мен Мадлен арасындағы араздықты бейімдеу үшін Тотли Тауэрске баруды ұсынады, әйтпесе Мадлен Бертиге үйленуді шешеді. Берти Мадленге үйленгісі келмесе де, оның жеке кодексі қызға бас тартуға рұқсат бермейді. Берти тартынып, "Жоғары көтеріл, Дживс, не?" дейді. Дживс оның рухын мақтайды. Тотли Тауэрде Мадлен Бертиді көріп, қатты толқып, оның өзіне ғашық болғаны үшін келгенін ойлайды. Сэр Уоткиннің досы Родерик Спод, бұрынғы лорд Сидкуп, Мадленді жақсы көреді, бірақ одан сезімдерін жасырады. Кешкі ас кезінде Мадлен әкесінің қара әуеннен жасалған мүсінді жақын маңдағы Хокли-кум-Местоннан Планк деген кісіден сатып алғанын айтады. Стиффи мүсіннің құны мың фунт екенін айтады. Дживс Бертиге Гассидің Мадленге наразы екенін, өйткені ол оны вегетариандық диетаға отыруға мәжбүр етеді дейді. Аспазшы Гассиге құпия түрде стейк пен бүйрек пирогын ұсынуға дайын. Аспазшының өзі – Шөміргүл Стокер, ол жұмысқа ставка жасап, ақшасын жоғалтқаннан кейін келді. Ол Гассиге ғашық. Бертиге сэр Уоткин Планкты мүсін үшін бес фунтқа алдағанын айтқаннан кейін, Стиффи Бертиге оны Планкқа бес фунтқа қайтаруды бұйырады, әйтпесе ол Мадленге Гассидың ет ұрлап жүргенін айтады, содан кейін Мадлен оны Берти үшін тастап кетеді. Стиффи мүсінді алып, Бертиге береді. Берти Хокли-кум-Местонға барып, барлаушы майор Планкпен танысады. Планк өзінің Хокли-кум-Местон регби командасына қарсы шабуылшы іздеп жүргенін айтады. Берти мүсінді оған бес фунтқа сатуға тырысқанда, Планк Бертидің оны сэр Уоткиннен ұрлағанын ойлайды және полицияны шақыруға ниетті. Дживс келіп, ол Шотландия Ярдының бас инспекторы Уизерспун екенін айтады. Ол Планкқа Бертиді тұтқындауға келгенін, Берти Альпілік Джо деген қылмыскер екенін айтады. Бертиді қауіпсіз жолға шығарып, Дживс оған сэр Уоткин мүсін үшін толық мың фунт төлегенін және Том Траверске ренжіту үшін жалған айтқанын айтады. Дживс мүсінді Тотли Тауэрге қайтарады. Спод Гассидің Шөміргүлге сүйіскенін көріп, Мадленге опасыздық жасағаны үшін оған зиян келтіремін деп қорқытады. Стинкер Гассиді қорғауға аттанғанда, Спод Стинкерді ұрады. Стинкер Спойдты нокаутқа түсіріп, жазасын алады. Спод есін жиып, Шөміргүл оны қайтадан нокаутқа түсіреді. Сподтың жерде жатқанын көріп, Мадлен Гассиді жыртқыш деп атайды. Ол оның алдында бутерброд жеп, онымен қарым-қатынасын бұзады. Гасси мен Шөміргүл қашып кетеді. Сэр Уоткин Харольд Пинкерге пасторлық лауазымды ұсынады, бірақ Стинкердің Спойдты ұрғанын білгенде ойынан шығады. Осы арада Мадлен Бертиге үйленуге шешім қабылдайды. Майор Планк инспектор Уизерспунмен телефон арқылы сөйлескеннен кейін Гарольд Пинкердің шебер қарсыласы екенін білгеннен кейін үйге келіп, оған Хокли-кум-Местондағы пасторлықты береді. Осыған байланысты Стиффиге екінші рет ұрлап алған мүсін қажет емес, сондықтан ол оны сэр Уоткинге шантаж жасау үшін береді. Берти диванның артында Планктан жасырынып, Спод пен Дживстің Мадленге Берти Тотли Тауэрске оны сүйгендіктен емес, оның орнына Бертидің заттарынан тапқан мүсінді ұрлауды қалағанын айтқанын естиді. Мадлен Бертиге үйленбейді. Спод Мадленге ұсыныс жасайды, ол да келіседі. Берти ашылып, сэр Уоткин, бейбітшілік судьясы, Бертиді жиырма сегіз күн түрмеде өткізуді жоспарлайды. Полицей Оутс Бертиді тұтқындағаннан кейін, ол түнді түрмеде өткізеді. Таңертең Берти босатылады. Сэр Уоткин айыптауды алып тастады, өйткені Дживс оның қызметіне келісім берді. Берти таңғалып, Дживс оған бұл тек уақытша екенін айтады. Бір аптадан кейін ол келісімді бұзуға және Бертиге оралуға себеп табады. Қозғалған Берти Дживске қарызды өтеуге болатын нәрсе болса екен деп тілейді. Дживс Бертиден альпілік шляпадан бас тартуын сұрайды. Берти келіседі.
Стиль
Джівстің тілі серия бойында тұрақты болып қалады, бұл оның тұрақтылықты сақтаудағы және Бертиді өзгерістерден қорғаудағы рөлімен байланысты; ал Берти әңгімелерде ашықтық пен қақтығыс тудыратын күш ретінде жұмыс істейді, оның тілі де сондай-ақ спонтанды. Ол көбінесе басқа кейіпкермен сөйлескенде немесе оқиғаны баяндағанда бір нәрсені қалай жеткізу керектігін ойлап табады. Көптеген жағдайларда ол Дживстен дұрыс сөзді немесе цитатаны табуға көмек сұрайды, бұл Бертидің жаргонды қолдануы мен Дживстің ресми тілінің күлкілі үйлесіміне әкеледі. Мысалы, 13-тарауда: "Жаһаннамның негізі дірілдеп тұр. Екі ел бастапқыда жақын қарым-қатынаста болып, кейін бір-бірін тіктей бастаса, қалай атайсың?" – "Қарым-қатынас нашарлаған" деген сөз әдеттегі тіркес болар еді, мырза. – "Мисс Бассет пен Гассидің қарым-қатынасы нашарлап кетті". Оның тілінің динамикалық табиғатына сәйкес, Берти оқиға барысында Дживстен сөздер мен тіркестерді үйренеді. Мысалы, "көріну мүмкіндігі" сөзін қарастырайық. Дживс алғаш рет "Ескі Сиппидің кемсіну комплексі" дегенде қолданған, ал Берти "Жібек жоғары иілгі, Дживс" романының 18-тарауында қайталайды: "Мен осы көріну мүмкіндігінің қауіпті еместігіне риза болдым, Дживс айтқандай". Вудхаус көптеген сілтемелерді пайдаланады және цитаталарды күлкілі түрде өзгертеді, кейде цитатаның өзін өзгертпей, бірақ цитатаны жағдайға абсурдты түрде сәйкес ету үшін контекстке бірдеңе қосады. Бұған 8-тарауда Лонгфеллоудың "Excelsior" поэмасына жасалған сілтеме мысал бола алады: "Абердин терьері қар мен мұздың арасында Excelsior деген жазуы бар туды қаншалықты көтеріп жүрсе де, көбінесе оған наразылықпен және ыстық, құштарлықпен қарау жеткілікті". 5-тарауда Берти сэр Уоткин Бассеттің Дживсті жұмысқа алуды қалағанын естігенде күшті реакция жасайды: "Мен шайқалып, отырмағанда құлап кетпес едім". Бұл Брам Стокердің "Дракула" романынан алынған, Артур Люсиді қабірінде өлтіргеннен кейін айтылған сөздерге ұқсас: "Артурдың қолынан балға түсті. Егер біз оны ұстамасақ, ол құлап кетер еді". Вудхаус көбінесе Бертиге сөздерді аббревиатуралармен, әсіресе олардың бас әріптерімен айтуға мүмкіндік береді, осы сөздердің мағынасы контексттен түсінікті болады. Бұған 3-тараудың соңы мен 4-тараудың басы мысал: "Паддингтон!" – ол арбаға айқайлап, желмен кетіп қалды, мен оны таңғалып қарап қалдым, қатты толқыдым. Мен неге толқыдым екенімді айтайын. Берти жиі музыкалық театрдан бейнелер алады, оқиғаның комедиялық сахналық қойылымға қаншалықты ұқсайтынын көрсетеді. Кейіпкерлердің қимылдары мен сөздері кейде театрлық конвенциялармен салыстырылады. Мысалы, 15-тарауда Берти Мадленнің Гасси Сподты ұрып тастады деп ойлағандағы реакциясын сипаттайды: "'Мен сені жек көремін! Мен сені жек көремін!' – Мадлен айқайлады, мұндай сөзді ешкімнің айтпағанын, тек музыкалық комедияның екінші актісінде ғана естігенімді білмеймін".
"Hell's foundations are quivering. What do you call it when a couple of nations start off by being all palsy walsy and then begin calling each other ticks and bounders? ""Relations have deteriorated would be the customary phrase, sir. ""Well, relations have deteriorated between Miss Bassett and Gussie." In keeping with the dynamic nature of his language, Bertie learns words and phrases from Jeeves throughout the stories. One example of this is the word "contingency". First used by Jeeves in "The Inferiority Complex of Old Sippy", Bertie repeats the word in chapter 18 of Stiff Upper Lip, Jeeves: "I was thankful that there was no danger of this contingency, as Jeeves would have called it, arising". Wodehouse uses many allusions and makes comical changes to quotations, sometimes by stating the quotation without changing the citation itself but adding something in the context to make the quote relevant to the situation in an absurd way. An instance of this can be seen in an allusion to Longfellow's poem "Excelsior" in chapter 8: "However much an Aberdeen terrier may bear 'mid snow and ice a banner with the strange device Excelsior, he nearly always has to be content with dirty looks and the sharp, passionate bark". In chapter 5, Bertie reacts strongly when he hears that Sir Watkyn Bassett wants to hire Jeeves: "I reeled, and might have fallen, had I not been sitting at the time". This is a variation on a quote from Bram Stoker's Dracula, describing Arthur after he stakes Lucy in her grave: "The hammer fell from Arthur's hand. He reeled and would have fallen had we not caught him". Wodehouse often has Bertie referring to words with abbreviations, particularly by their initial letters alone, with the meaning of these words being obvious from the context. This can be seen in the last line of chapter 3 and the first of chapter 4:
"Paddington!" he shouted to the charioteer, and was gone with the wind, leaving me gaping after him, all of a twitter. And I'll tell you why I was all of a t.
Bertie frequently draws imagery from musical theatre, emphasizing the degree to which the narrative resembles a comedic stage production. Gestures or statements made by characters are sometimes likened to theatrical conventions. For instance, Bertie describes Madeline's reaction when she thinks Gussie has knocked Spode out in chapter 15: "'I hate you! I hate you!' cried Madeline, a thing I didn't know anyone ever said except in the second act of a musical comedy".
Өмірбаян
Романдағы Хокли мен Местонның регби командасы, Планк басқаратын регби командасы, 1930 жылы жарық көрген «Жас Тэппидің сынағы» атты Дживстің бұрынғы әңгімесінде кездеседі. Вудхаус романның сюжетінің көп бөлігін 1961 жылдың қыркүйек айының соңына қарай белгілеп қойған, бұл туралы ол 1961 жылдың 29 қыркүйегінде өз немере інісіне, заңгерге, Бертидің тұтқындалуына байланысты кеңес сұрап жазған хатынан көрінеді. Хатта Вудхаус сэр Уоткин Бассеттің әділет судьясы ретінде Бертиді өте құнды нәрсені ұрлағаны үшін тұтқындағанын, оған үкім шығаруға ниеттенгенін, бірақ егер Дживс Бертидің қызметінен кетіп, оның жұмысына өтсе, айыптаудан бас тартатынын түсіндіреді. Вудхаус әділет судьясы өздерінен бірдеңе ұрланғаны үшін адамды соттауға құқылы ма, және тұтқындалғаннан кейін шағымгер айыптауын кері тартып алса, қылмыскер босатыла ма деген сұрақтарды қойды.
Жариялану тарихы
Роман ретінде жарыққа шығар алдында, "Стиф Верхняя Губа, Дживс" Билл Шарматц салған суреттерімен "Плейбой" журналының 1963 жылғы ақпан және наурыз нөмірлерінде жарияланды. Вудхаус романның АҚШ басылымын "Дэвид Джейсенге" арнады.
Қабылдау
Ричард Армур, The Los Angeles Times (7 сәуір 1963): "П. Г. Вудхаустың жаңа романы туралы не айтуға болады? Вудхаус жанкүйерлеріне тек кітап дүкендерінде бар екенін немесе, ең көп дегенде, әдеттегі Вудхаустан нашар емес, шамалас немесе жақсырақ екенін білу жеткілікті. Егер кімде-кім Вудхаус романын оқымаған болса, оларға қанша түсіндірсе де түсінбейді. Қалай болғанда да, бұл нағыз Вудхаус, алғашқы беттегі мармелад жағалған тостыдан бастап, соңғы беттегі «Рақмет көп, мырза» және «Ешқандай емес, Дживс» сөздеріне дейін. Сюжет Сер Уоткиннің қызы Мэделиннің Берти Вустерге құштарлығы және Берти Вустердің бойдақ қалуға ұмтылысы төңірегінде айналады. Әдеттегідей, Дживс өзінің қожайынын өлімнен де жаман тағдырдан құтқарады. Міне, сол Берти! Міне, сол ескі Дживс!" The Times (22 тамыз 1963): "Дживстің бекем тұруы – П. Г. Вудхаустың қаншама екенін білмейтін кітабы, бірақ ол басқа жазушыларда кейде «даму» деп аталатын өзгерістерге ұшырамайды, сондықтан ол бірінші кітабындай да болуы мүмкін. Берти Вустер клубтар мен ауылдық үйлердің уақыттан тыс әлемінде өмір сүруді жалғастырады және тірі қалу үшін некеден қиын жағдайларда қашады. Дживс бұрынғыдан да тыныш және әртүрлі шляхталар мен виконттар лайықты түрде қорқынышты. Вудхаус мырзаның туындыларын ұнататындар көңілі тоймайды, бірақ ол жаңа оқырмандарды тартуы екіталай".
Теледидар
Бұл оқиға "Дживс пен Вустердің" "Тотли Тауэрсдегі қиындықтар" эпизодына бейімделген, ол алғаш рет 1993 жылғы 13 маусымда көрсетілді. Сюжеттегі кейбір айырмашылықтар: Эпизодта қара янтарь мүсініне қатысты кеңінен қарғыс бар деген сенім қалыптасқан. Ал түпнұсқа әңгімеде қарғыс туралы ешқандай сөз болған жоқ. Эпизодта Берти мүсінді түнгі уақытта алады, ал оны сэр Уоткин мен Спод ұстағанда Дживс оны Берти артынан жасырын түрде тартып алады. Түпнұсқа әңгімеде Стиффи мүсінді алып, Бертиге берген. Эпизодта Дживс мүсіннің "Умгали" тайпасынан шыққандығын және олардың басшысының мүсінді қайтарып алу құқығы бар екенін айтады. Бірақ бас Аскоттағы жарысқа қатысып жатқандықтан, Берти Стиффи үшін мүсіннен құтылу үшін бас болғандай көріну үшін қара бояп, тайпалық киім киеді. Бірақ нағыз басшы, Баффи Тото пайда болғанда бұл жоспар орындалмайды, алайда Тото мүсінді сатып алады. Мұның ешқайсысы түпнұсқа әңгімеде болған жоқ. Түпнұсқада Берти қатыспаған жергілікті мектептегі мереке эпизодта маңызды рөл атқарады. Гасси мен Изумрудтың құдаласуы және Стинкердің пасторлық қызметке ие болуы сияқты әңгімедегі көптеген оқиғалар эпизодтағы мектептегі мерекеде орын алады. Эпизодта Берти түрмеге түспейді, сонымен қатар Альпілік шляпадан бас тартумен бірге Берти Дживсті Гаванаға бір айға алып кетуге келіседі.
In the episode, the black amber statuette is widely believed to be cursed. There was no mention of a curse in the original story. In the episode, Bertie takes the statuette at night, and when he is caught by Sir Watkyn and Spode, Jeeves surreptitiously takes it from where Bertie is holding it behind his back. In the original story, Stiffy took the statuette and gave it to Bertie. Jeeves says the statuette originates from a group called the "Umgali" people in the episode, and that the Umgali chief has the right to reclaim the statue. The chief is busy watching racing at Ascot, however, so Bertie wears blackface and a tribal costume to pretend to be the chief to get rid of the statuette for Stiffy. He is thwarted when the real chief, Chief "Buffy" Toto, appears, though Toto purchases the statuette. None of this occurs in the original story. The local school treat, which Bertie does not attend in the original story, features more prominently in the episode. Many of the story's events, including Gussie and Emerald's engagement and Stinker gaining a vicarage, occur at the school treat in the episode. In the episode, Bertie doesn't go to jail, and in addition to giving up the Alpine hat, Bertie agrees to bring Jeeves to Havana for a month.
Радио
Stiff Upper Lip, Jeeves 1980–1981 жылдары BBC-нің «What Ho! Jeeves» сериясы үшін радиоға бейімделді, онда Джиз рөлін Майкл Хордерн, ал Берти Вустер рөлін Ричард Брайерс орындады. 2018 жылы ол екі бөлімді радиодрама ретінде қайта жаңартылды, Джиз рөлінде Мартин Джарвис, Берти Вустер рөлінде Джеймс Каллис, Далия тәтесі рөлінде Джоанна Ламли, Родерик Спод рөлінде Адам Годли, Майор Планк рөлінде Майкл Йорк, сэр Уоткин Бассетт рөлінде Иан Огилви, Рев. Харольд Пинкер рөлінде Джулиан Сэндс, Стиффи Бинг рөлінде Мойра Квирк, Мадлин Бассетт рөлінде Элизабет Ноуолден, Гасси Финк Нотл рөлінде Мэтью Вульф, Эмеральд Стокер рөлінде Тара Линн Барр, ал Сирил мен Баттерфилд рөлін Кеннет Дэнзигер орындады.