Кіріспе

Сан-Бартоло – Гватемаланың солтүстігіндегі Петен департаментінде орналасқан, Тикальдан солтүстік-шығысқа қарай және ең жақын елді мекеннен шамамен сексен шақырым қашықтықтағы кішкентай Колумбтан бұрынғы майя археологиялық ескерткіші. Сан-Бартолоның даңқы оның әдемі Соңғы Алдын-классикалық кезеңге жататын қабырға суреттерінен, олар әлі де болса олмек дәстүрінің күшті ықпалында және ерте, әзірге оқылмаған майя жазуының мысалдарынан туындайды.

Сайт

Майя орталығында "Лас Вентанас" (Терезелер) аталған 85 футтық пирамида, "Лас Пинтурас" (Суреттер) ғибадатханасы, "Тигрильо кешеніндегі" (Оцелот кешеніндегі) ерте патшалық қабір және ("Джабали" [Жабайы шошқа] тобы, Орталық алаңнан шамамен 500 метр шығысқа қарай) Уаксактундағы H тобы мен Тикалдың Солтүстік акрополіне ұқсас триадалық кешен орналасқан. Пирамиданың құрылысы шамамен б.з.д. 300 жылы (негізгі бөлмелермен) басталып, шамамен б.з. 50 жылы аяқталған. Сан-Бартоло көбінесе тығыз байланысты Хултунмен бірге зерттеледі.

Ашу және қалпына келтіру

2001 жылы пирамиданың ішінде Уильям Сатурно басқаратын команда (Пибоди археология және этнология мұражайының зерттеушісі) қабырға суреттерін нығайтты және суреттерді фотоға түсіру үшін арнайы техника қолданды. Көшкен сынықтар жиналып, фотоға түсірілді. Хизер Херст бұл суреттердің егжей-тегжейлі реконструкциялық суреттерін жасады. Жобаның иконографы Карл Таубе қабырға суреттеріндегі бейнелерді талдап, түсіндірді. Қабырға суреттерінен бөлек, археолог Моника Пеллесер Алесио Сан-Бартолода ең көне майя патшасының қабірін тапты.

Түйелік миф (Пополь Вух) және жүгері мифтері

Сатурно, Стюарт және Таубе айтқандай, ғибадатхана пирамидасының негізіндегі бөлменің солтүстік және батыс қабырғаларындағы суреттер ("Pinturas Sub 1") Пополь-Вухты еске түсіретін Майя жаратылыс мифологиясының элементтерін, сондай-ақ Юкатек космологиялық дәстүрлерін бейнелейді. Солтүстік қабырғадағы сурет екі көріністен тұрады. Бір көрініс Гүл тауына жататын тау үңгірінің алдында орналасқан; бірнеше адам жүріп, үлкен жыланның үстінде тізе бүгіп отыр. Майяның жүгері құдайы жүзімді (немесе мұра етіп қалдырған) ала отырып, ерлер мен әйелдер тобының ортасында бейнеленген. Екінші көріністе төрт нәресте, олардың кіндіктері әлі жалғанып, бір кальбасаны қоршап тұр, ол енді жарылып, одан бесінші, толық киінген еркек шығады. Үлкен құдай бейнесі бұл көріністі бақылайды. Батыс қабырғасындағы суреттердің саны әлдеқайда көп. Суреттің бір бөлігінде құстармен бірге ағаштардың төрт тізбегі, Майя батыры Егіз Хунхапудың белгілері бар патшалар және құрбандықтар (балық, бұғы, түйеқұс және хош иісті гүлдерден тұрады) бейнеленген, оларға бесінші ағаш қосылған. Бес ағаш Борджия кодексі мен Чумайелдің Чилам Балам кітабындағы ағаштармен салыстыруға болады; байланысты құстар Бас құдайды бейнелейді. Құрбандықтар Дрезден кодексінің Жылдық бөліміндегі құрбандықтарға ұқсас. Алғашқы төрт патша өздерінің мүшелерін тесіп (суретте көрсетілгендей), құрбандық қанды төгіп, содан кейін құрбандық шалады. Бесінші тұлға, орталыққа жататын бесінші ағашпен байланысты – өмір ағашы – Майяның жүгері құдайы. Бұл бейнелеу әлемнің бастапқы орналасуын көрсетеді. Батыс қабырғасындағы суреттің тағы бір бөлігінде жүгері құдайының өмірінен үш көрініс және патшаның тәж кию рәсімі бейнеленген, бұл билік құқығының құдайлардан келгенін көрсетеді және Майялар бұрын ойланғаннан гөрі ғасырлар бұрын толыққанды монархияға ие болғанын дәлелдейді. Үш көріністе: 1) суға тізе бүгіп отырған адам ұстап тұрған жас жүгері; 2) екі су құдайының алдында би билеп отырған, тас үңгіріндегі жүгері құдайы; 3) аспанда ұшып бара жатқан немесе аспаннан суға құлап түскен жүгері құдайы бейнеленген. Үшінші көрініс жүгері құдайының өлімін көрсетеді. Алайда, бұл жүгері құдайының жаңбыр әкелу рөлін білдіруі мүмкін.

Басқа мифологиялық параллельдер

Көптеген қабырға суреттерінің мағынасын түсіндіру үшін "Пополь Вух" көмектеспейді, сондықтан ғалымдар басқа жаққа бұрылды. Мысалы, батыс қабырғасындағы жүгері құдайының үш суреті бүгінгі Мексика шығанағы аңыздарымен байланысты болуы мүмкін, онда жүгері құдайы күннің шуағы мен нөсердің құдайларын жеңіп, егіс шаруашылығына жағдай жасайды. Ал солтүстік қабырғадағы кальбаша суреті (Ван Аккереннің пікірінше) Пипиль мифіндегі жас балалардың (жаңбыр құдайлары) тобын бейнелейді, олар "кіші інісімен" (Нанахуатцинмен) бірге аққудың ағашынан туған. Осы мифте Нанахуатцин жүгері тауын ашып, егіс шаруашылығын әкеледі. Сонымен қатар, автор кальбашаны – қазір жүзім қыры (Мая цу[y]) деп есептелетін – және оның төңірегіндегі төрт нәрестені Таулы Майя деректерінде жиі айтылатын Суйва немесе Цуйва деп түсіндіреді, ол Мексика шығанағы аймағындағы бір жерде орналасқан.

Майялардың ең ерте жазулары

Майя мәдениетіне жататын ең ерте жазулар Сан-Бартолода табылған; олар б.з.б. 3 ғасырға жатады. Атап айтқанда, б.з.б. 300 жыл шамасында жазылған маңызды тас блок мәтіні табылды. Бұл мәтін алдағы уақыт кезеңінің аяқталуын тойлауға арналған деп болжанады. Бұл уақыт кезеңі 7.3.0.0.0 және 7.5.0.0.0 – б.з.б. 295 және 256 жылдар аралығында аяқталуы мүмкін. Бұл қазіге дейін табылған ең ерте майя иероглифтері мәтіні және Мезоамерикадағы Мезоамерикалық Ұзақ Есеп күнтізбесінің ең ерте глифтік дәлелі болып саналады. 2022 жылы Сан-Бартоло Ксюльтун аймақтық археологиялық жобасындағы ғалымдар Сан-Бартолодағы қабырға фрагменттерінен майя аймағындағы ең ерте күнтізбелік белгі, яғни "7 Қырғыздың" 260 күндік ритуалдық күнтізбесінің күні туралы дәлелдер ұсынды. Бұл фрагменттер б.з.б. 300-200 жылдар аралығында жасалған.