Юстиус Мёзер: Немецкий юрист, теоретик и историк Осnabрюка

Кіріспе

Неміс құқықтанушысы және әлеуметтік теоретик Юстус Мёсер (14 желтоқсан 1720 – 8 қаңтар 1794) – неміс құқықтанушысы және әлеуметтік теоретик, әлеуметтік және мәдени тақырыптарды ерекше атап көрсеткен Оснабрюк тарихының жаңашыл еңбегімен белгілі.

Өмірбаян

Мёсер Оснабрюкте дүниеге келген. Йена және Геттинген университеттерінде заң білімін алғаннан кейін, ол туған қаласына оралып, заңгер болып жұмыс істеді. Көп ұзамай, ол қалалық тұрғындар тарапынан advocatus patriae (мемлекеттік прокурор) қызметіне тағайындалды. 1762 жылдан 1768 жылға дейін Оснабрюктегі қылмыстық соттың justiciarius (бас судьясы) болды, ал 1768 жылы Geheimer Referendar (әділет жөніндегі жеке кеңесші) болып тағайындалды. 20 жыл бойы Оснабрюк протестанттық епискобы, Ұлыбританияның Георг III-нің ұлы және Шарлотта Мекленбург-Стрелицтің ханымы, Йорк және Олбани герцогы Фредерик ханзадасының заң кеңесшісі болды. Мёсер мемлекет қайраткері және әкімшілік қызметкер ғана емес, сонымен қатар публицист, тарихшы және қоғамдық талдаушы болды. Оның Оснабрюк тарихы (1768; 2-басылым, 1780; 3-басылым, 1819) жоғары бағаланған және қазірге дейін де маңызды есептеледі. "Патриотикалық қиялдарында" (1775-1786; 2-басылым, 1804, авторы – қызы И.В.Й. фон Войтс; жаңа басылым, 1871, авторы – Рейнхард Зёлльнер) ол мемлекеттің кездейсоқ заңдардың орнына, табиғи және органикалық дамуын қолдады. Ол туған қаласы Оснабрюкте қайтыс болды. Джерри Мюллер (1990) Джюстус Мёзердің экономикалық көзқарастарына шолу жасап, Мёзердің "заманауи консерватизмнің алғы күші" болғанын және оның 18 ғасырлық капитализмге қатысты пікірлері 21 ғасырлық консерваторлардың көптерін ренжітетінін айтты. Мюллер (1990) атап көрсеткендей, "Мёзер үшін нарықтың кеңеюі басты қауіп-қатер болды, сонымен қатар камерализм мен капитализм оның бағалаған институттарын құртумен қауіптенді". Мюллер (1990) былай деп қосты: "Капиталистік экономикалық ұйымның жаңа формалары меншік құқығы мен азаматтық жауапкершілік арасындағы байланыстың жойылуына әкелді. Адамдар мүлік жинаумен соншалықты айналысқандықтан, олардың саяси мәселелерге және қоғамдық өмірге уақыты қалмайды". Осылайша, Джерри Мюллер (2002) Мёзердің қоғамның экономикалық және саяси аспектілеріне қатысты көзқарастары оның әлдеқайда белгілі замандасы Адам Смитпен күрт контрастқа келетінін және неміс тарихи мектебінің және әлеуметтік нарықтық экономиканың кейбір идеяларын болжайтынын айтады. Кейбір жағынан, Мёзерді Эдмунд Берктің неміс әріптесі деп қарастыруға болады. Кнудсен (1986) оны айналасындағы әлемді түсінуге тырысқан ағартушы ретінде қарастырады. Ол француз революциясының салдарынан барлық нәрсе сол жаққа қарай ықпалдасқаннан кейін ғана оңшыл адам ретінде танылды. Мёзердің "Аралас жазбалары" (Vermischte Schriften, 1797–98, Николайдың өмірбаянымен бірге жарық көрген) адам табиғатына қатысты ойларын әзіл-қалжың мен тапқырлықпен үйлестіреді. Ол сонымен қатар белгілі бір беделге ие ақын болды және 1749 жылы "Арминий" трагедиясын жариялады. Мёзер сонымен қатар қысқа әңгімелер жазды, олардың кем дегенде біреуі ағылшын тілінде жарық көрді – бос уақыттың қорқынышы туралы әйелдің капелланына жазған ақылға қонымды хаты. 1836 жылы Оснабрюкте Дрейктің мүсіні ашылды. Оның 10 томдық жинақталған шығармалары "Sämtliche Werke" 1842–1844 жылдары Б. Р. Абекен баспасында жарық көрді. Олар неміс тілінде Интернеттегі мұрағатта қолжетімді. Иоганн Гёте оның жазбаларына қызығушылық танытып, оның өмірбаянына оған қатысты ақпарат енгізді.

Möser was born in Osnabrück. Having studied law at the universities of Jena and Göttingen, he settled in his native town as a lawyer and was soon appointed advocatus patriae (state attorney) by his fellow citizens. From 1762 to 1768 he was justiciarius (chief justice) of the criminal court in Osnabrück, and in 1768 was made Geheimer Referendar (privy councillor of justice). For 20 years, he was the legal adviser of the lay Protestant bishop of Osnabrück, Prince Frederick, Duke of York and Albany, a son of George III of the United Kingdom and of his Queen consort Charlotte of Mecklenburg Strelitz. In addition to being a statesman and administrator, Möser was also a publicist, historian, and social analyst. His history of Osnabrück (1768; 2nd ed. 1780; 3rd ed. 1819) was and remains highly regarded. In his Patriotische Phantasien (1775 1786; 2nd ed. by his daughter, IWJ von Voigts, 1804; new ed. by Reinhard Zöllner, 1871) he pleaded for a natural, organic development of the state in place of arbitrary laws imposed by the sovereign. He died in his home city of Osnabrück. In his review of Justus Moser's economic views, Jerry Muller (1990) states that Moser was a "precursor of modern conservatism" and that his views on 18th Century capitalism would offend many a 21st Century conservative. Muller (1990) points out that "for Moser the expansion of the market was primarily a threat, in tandem, cameralism and capitalism threatened to erode the existing institutions which he so valued." Muller (1990) added more on this point: "New forms of capitalist economic organization have led to the disappearance of the link between ownership of property and civic responsibility. Men are so involved in acquisition that they no longer have time for political concerns and public life." Thus Jerry Muller (2002) argues that Möser's views on the economic and political aspects of society contrast sharply with those of his much more renowned contemporary, Adam Smith, and anticipate some of the ideas of the German Historical School and the social market economy. In some ways, Möser can be seen as the German counterpart to Edmund Burke. Knudsen (1986) sees him as a man of the enlightenment who sought to understand the world around him. He only came to be seen as a man of the right after the French Revolution had pushed everything much further left. Möser's Vermischte Schriften (1797–98, published by Nicolai with a biography) balances its insights into human nature with humour and witty sallies. He was also a poet of some repute, and in 1749 published a tragedy, Arminius. Möser also wrote short stories, at least one of which has been published in English, a witty letter from a lady to her Chaplain, on the terrors of idleness. A statue of him by Drake was unveiled in Osnabrück in 1836. His collected works in 10 volumes, Sämtliche Werke, were published by B. R. Abeken, 1842–1844. They are online in German at the Internet Archive. Johann Goethe was interested in his writings and included information about him in his own autobiography.