Кіріспе

Бихар штатының астанасы Патна әлемдегі ең көне тұрақты мекендердің бірі болып табылады. Патнаның ерекшелігі - ол әлемдегі ең көне діндер - буддизм мен джайнизммен байланысты. Ежелгі Паталипутра қаласы (қазіргі Патнаның алдыңғы қаласы) Маурья, Шунга және Гупта империяларының астанасы болды. Бұл Дели сұлтандығының және Моғол империясының бөлігі болды және Бенгалияның Навабтарының, Шығыс Үндістан компаниясының және Британдық Раджтың билігін көрді. Британдықтар тұсында Патна университеті және басқа да білім беру мекемелері құрылды. Патна Бірінші Тәуелсіздік соғыс орталықтарының бірі болды, Үндістанның Тәуелсіздік қозғалысына белсенді түрде қатысты және тәуелсіздік алғаннан кейін Шығыс Үндістанның ең көп халықты мекендейтін қаласы ретінде пайда болды.

Тарихқа дейінгі кезең және шығу тегі

Бұл жер туралы алғашқы деректер джайнизм мен буддизмнің жазбаларында 2500 жыл бұрын кездеседі. Қаланың жазылған тарихы біздің заманымыздан бұрынғы 490 жылы басталады, ол кезде Магаданың патшасы Аджаташатру өзінің астанасын дөңесті Раджгрихадан Вайшалидің Ликчавимен күресу үшін стратегиялық тұрғыдан орналасқан жерге көшіргісі келді. Ол Ганг өзенінің жағалауында орналасқан жерді таңдап алып, сол аймақты бекініп, Патна қаласына айналдырды. Сол кезден бастап қалада біржола тарих басталды, бұл әлемдегі аз қалада ғана орын алған. Екі мыңжылдықтан астам тарихы мен өмір сүруі кезінде Патна әртүрлі атаулармен белгілі болды: Паталиграм, Паталипутра, Палиботра, Кусампур, Пушпапура, Азимабад және қазіргі Патна. Бұл жерді Ғаутам Будда өмірінің соңғы жылында аралап өтті, ол осы жердің болашағы зор болатынын алдын ала айтқан еді, бірақ сонымен бірге оның су тасқыны, өрт және қақтығыстардан жойылатынын да болжаған.

Этимология

Этимологиялық тұрғыдан алғанда, Патнаның атауы санскрит тілінде порт дегенді білдіретін Патан сөзінен алынған. Бұл төрт өзеннің қосылған жерінде орналасқан осы жердің белгісі болуы мүмкін, ол порт ретінде қызмет етті. Сондай-ақ, қала өзінің атын қаланың бас құдайы Патан Девиден алған деп есептеледі. Оның ғибадатханасы - шақты питалардың бірі. Патали - бұл керней гүлінің аты. Патнаның пайда болуын мифологиялық патша Путракаға байланыстыратын аздар ғана, ол Патнаны өзінің патшайымы Патали үшін сиқырлы соққымен құрды, бұл сөзбе-сөз "Трампета гүлін" білдіреді, бұл оған ежелгі аты Паталиграммды береді. Патшаның тұңғышы үшін қалаға Паталипутра деген ат қойылды. Грам - санскрит тілінен аударғанда ауыл, ал Putra - ұл деген мағынаны білдіреді.

Харьянкалар

Дәстүрге сәйкес, Харьянка әулеті б.з.д. 684 жылы құрылған, оның астанасы Раджагриха, кейін Паталипутра, қазіргі Патна болды. Бұл әулет б.з.д. 424 жылға дейін билік құрып, Нанда әулеті оны құлатты. Бұл кезеңде Магадада басталған Үндістанның екі ірі дінінің дамуы болды. Бимбисара өзінің патшалығының шекарасын некелік одақтар мен жаулап алулар арқылы кеңейтті. Осылайша Қосал жері Мағадхаға тиді. Бімбисара (543 493 б.з.д.) тұтқындалып, оның ұлы Аджаташатру (491 461 б.з.д.) өлтірді. Аяташатру бірнеше рет личавилермен соғысқа шықты. Аджаташатру б.з.д. 491 жылдан 461 жылға дейін билік жүргізді және Магада патшалығының астанасын Раджагрихадан Паталипутраға көшірді деп есептеледі. Удайабхадра әкесі Аджаташатрудың орнын басып, оның тұсында Паталипутра әлемдегі ең ірі қалаға айналды. Махападма Нанданың тұсында Ұлы Ескендір Үндістанға басып кірді. Ескендірдің сарбаздары ат және соғыс күймелерімен қатар, көп сандаған жаяу әскері мен филдерді қамтитын Мағадан әскеріне қарсы тұруды жөн көрмеді. Сондықтан олар бүкіл Батыс Үндістанды жаулап алғанмен, ешкімге білдірмей кетіп қалды. Махападма Нанда 88 жасында қайтыс болды, ол осы 100 жылдық әулеттің басым бөлігін басқарды. Келесі билеуші Дхананнанда өзінің азаматтары арасында танымал болмады және ол әртүрлі замандас еңбектерде қатыгез ретінде сипатталады. Нандалардың соңынан Маурья әулеті келді.

Мауриялар

Маури империясының өркендеуімен (б.з.д. 321 ж. 185 ж. б.) сол кездегі Паталипутра деп аталатын Патна Үнді субконтинентінің билік пен жүйке орталығы болды. Паталипутрадан атақты император Чандрагупта Бенгал шығанағынан Ауғанстанға дейін созылып жатқан кең империяны биледі. Чандрагупта Каутильяның басқаруымен күрделі әкімшілікпен мықты орталықтандырылған мемлекет құрды. Ертедегі Маурья Паталипутра негізінен ағаштан салынған. Ағаштан салынған ғимараттар мен сарайлар бірнеше қабатты, ал олардың айналасында саябақтар мен көлдер бар еді. Қаланың тағы бір ерекшелігі - су бұру жүйесі. Су ағысы әр көшеден қорғаныс ретінде де, кәріз суларын шығару үшін де қызмет ететін орға құйылды. Мегастенистің айтуынша, Чандрагупта дәуіріндегі Паталипутра "64 қақпа мен 570 мұнарамен бұрылған ағаш қабырғамен қоршалған және Суза мен Экбатана сияқты қазіргі парсы жерлерінің сәнінен асып түсті".

Гупталар үйі

Маури патшаларының соңғысы Пушиамитра Шунганың 184 жылы өлтіргенінен кейін, Үндістан қайтадан федерацияланбаған патшалықтардың жиынтығына айналды, бірақ Магаданың негізгі аумақтарының көпшілігі Үндістанның шекараларын қамтамасыз ету үшін Индо-гректермен қақтығысқа түскен Шунга империясының бақылауында қалды. Бұл кезеңде ең күшті патшалықтар солтүстікте емес, оңтүстіктегі Деканда, әсіресе батыста болды. Алайда солтүстік мәдениет жағынан ең белсенді болып қалды, онда буддизм тарады және индуизм біртіндеп Упанишадикалық қозғалыстармен қайта жасалды, олар діни тарих бөлімінде егжей-тегжейлі қарастырылады. Алайда, әлемдік империя туралы арман жоғалып кеткен жоқ. Бұл жобаны солтүстік патшалық жүзеге асырып, Үндістан тарихындағы ең шығармашылық кезеңдердің біріне жол ашады.

Гупта әулеті (240-550)

Чандрагупта I (320 - 335) тұсында империя солтүстікте қайта жанданды. Чандрагупта Маурья сияқты ол ең алдымен Магаданы жаулап алды, Маурья астанасы тұрған жерде (Патна) өзінің астанасын орнатты және осы базадан Солтүстік Үндістанның шығыс бөлігіндегі патшалықты біріктірді. Сонымен қатар, Чандрагупта Ашоканың көптеген басқару принциптерін қайта жаңғыртты. Алайда оның ұлы Самудрагупта (335-376 жж.) және кейіннен немересі Чандрагупта II (376-415 жж.) патшалықты бүкіл солтүстік және батыс Декан империясына дейін кеңейтті. Чандрагупта II Гупта патшаларының ішіндегі ең ұлысы болды; Викрамадитя ("Қуаттың Күні") деп аталатын, ол Классикалық Үндістанның ең ұлы мәдени дәуірін басқарды. Бұл кезең Үндістан мәдениетінің алтын дәуірі деп аталады. Бұл мәдениет шығармашылығының ең көрнекті жерлері - тамаша және шығармашылық сәулет, мүсін және сурет. Деканның орталық бөлігіндегі Ажанта үңгіріндегі қабырға суреттері Үндістан өнерінің ең ұлы және күшті туындыларының бірі болып саналады. Үңгірдегі суреттер Будданың өмірін бейнелейді, сонымен қатар сол кездегі Үндістанның күнделікті өмірін көрсететін ең жақсы дерек көзі болып табылады. Ажантаны құрайтын қырық сегіз үңгір бар, олардың көпшілігі 460 және 480 жылдар аралығында жартастан қазылған және олар будда мүсіндерімен толтырылған. Бомбейдің жанында орналасқан Элефантадағы (Бомбей) тас ғибадатханасында үш басты Шиваның, ең басты индус құдайларының бірі, он сегіз фут биік мүсіні бар. Әр бас Шиваның бір рөлін білдіреді: жарату, сақтау және жою. Бұл кезеңде индуистік ғибадатханалар да қарқынды салынған. Бұл ғибадатханалардың бәрінде зал мен мұнара бар. Шетелдік басқыншылар жиі тастап кеткен вихаралар мен ғибадатханаларды әскери лагерьлер ретінде қолданған. Олар Наланда аймағына штаб-пәтерлерін орнатып, оны Вихар терминінен алынған Бихар деп атады. Қазіргі Бихар штатын қамтитын аймақта ежелгі және ортағасырлық дәуірлерде будда монахтарының мекендері болған будда вихаралары көп болған. Қала әлі күнге дейін бар және Бихар немесе Бихар Шариф (Наланда ауданы) деп аталады. Кейін Шершах Сури штаб-пәтерді Бихардан Патанаға (қазіргі Патана) көшірді, содан кейін бүкіл Мағадха аймағы Бихар деп аталды.

Моғолдар

Моғол дәуірі Делиден қарапайым провинциялық басқару кезеңін білдірді. Бұл кезеңнің ең көрнекті кезеңі Шершах немесе Шершах Суридің тұсында болды. Шер Шах Сури Патнаның оңтүстік-батысына қарай 160 км жердегі Сасарамнан шыққан. Бір экспедициядан қайтып келе жатып, Ганг өзенінің жағасында тұрып, ол бір қамал мен қалады елестетті. Шершахтың Патнадағы қалмағы сақталмаған, бірақ Шершахтың 1545 жылы салған мешіті сақталған. Ол Ауғанстан сәулет стилімен салынған. Оның ішінде көптеген қабірлер бар. Патнадағы ең көне мешіт 1489 жылы Бенгалия билеушілерінің бірі Алауддин Хусани Шахтың қолында салынған. Жергілікті тұрғындар оны 1646 жылы жөндеуден өткізген шаштараздың құрметіне Бегу-Хаджам мешіті деп атайды. Моғол императоры Акбар 1574 жылы Патнаға Ауғанстанның Дауд хан деген қолбасшысын құлату үшін келді. Акбардың мемлекеттік хатшысы және "Айн и Акбари" кітабының авторы Патнаны қағаз, тас және шыны өнеркәсібі үшін гүлденген орталық деп атайды. Сонымен қатар ол Патнада өсірілетін күріштің көптеген түрлерінің сапасы жоғары екенін атап өтті. 1610 жылы Жахангирдің тұсында, қалада төменгі таптардың көтерілісі болып, оны Жахангирдің ұлы Хусрау Мирза болып көрінген адам басқарды. Көтерілісші халық Могол армиясы жеңіп, өлтіргенге дейін бір апта қаланы өз билігіне алды. Мохрампурдың Джагирдар Патна қаласын биледі. Патна Бурдуаннан кейін Үндістанның шығыс бөлігіндегі ең маңызды қала болды және Бихар Субаның астанасы болды. Моғол императоры Аурангзеб 1704 жылы өзінің сүйікті немересі ханзада Мұхаммад Әзімнің Патнаны Әзімабад деп қайта атау туралы өтінішіне құлақ асты. Алайда, атаудан басқа, осы кезеңде өте аз өзгерді.

Навабтар

Моғол империясының құлдырауымен Патна Бенгалияның навабтарының қолына өтті, бірақ уақыт өте келе қаланы жагирддарлар басып алды, олар кейін өзін-өзі наваб деп жариялады. Бенгалияның науабтары халықтан үлкен салық төлеген, бірақ сауда орталығы ретінде өркендеуіне мүмкіндік берді. XVII ғасырда Патна халықаралық сауда орталығы болды. 1620 жылы британдықтар Патнада калико мен жібек сатып алу және сақтау үшін фабрика құрды. Көп ұзамай ол сольпетр саудасының орталығы болды, басқа еуропалықтарды - француздарды, даниялықтарды, голландтарды және португалдарды - табысты бизнесте бәсекеге шақырды. Патнада еуропалық фабрикалар мен қоймалар өсіп, сауда-саттықпен танымал болды. Питер Мунди 1632 жылы жазған хатында бұл жерді "шығыс аймақтағы ең үлкен базар" деп атайды.

Компанияның ережесі

1764 жылғы Бухар шайқасынан кейін моғолдар мен Бенгалияның навабтары Бенгалия провинциясын құрайтын аумақтардағы тиімді бақылаудан айырылды, қазіргі уақытта бұл аймақ Үндістанның Батыс Бенгалия, Бихар, Жаркханд, Одиша штаттарын, сондай-ақ Бангладестің кейбір бөліктерін қамтиды. Шығыс Үндістан компаниясына дивани құқықтары (кірісті жинау құқығы) берілді, яғни Бенгалия провинциясының және Оудхтың кейбір бөліктерінің кірісін жинау мен басқаруға құқық берілді, қазіргі уақытта ол Уттар-Прадештің көп бөлігін қамтиды. Дивани құқығын сол кездегі бөлінбеген Үндістанның моғол императоры болған Шах Алам заң жүзінде берді. Патнадан 115 км-дей жерде болған Бухсар шайқасы Шығыс Үндістанда Британдық Шығыс Үндістан компаниясының билігін орнатуды жариялады. Британдық Шығыс Үндістан компаниясының Бихардағы билігі кезінде Патна Шығыс Үндістанның ең маңызды коммерциялық және сауда орталықтарының бірі ретінде пайда болды.

Британдық радж

Британдықтардың тұсында Патна біртіндеп өзінің жоғалған даңқын қайтадан қалпына келтіре бастады және білім мен сауданың маңызды және стратегиялық орталығы ретінде қалыптасты. 1912 жылы Бенгал президенттігі бөлініп, жеке провинция құрылғанда, Патна Бихар және Орисса провинциясының астанасы болды. Қала шекарасы әкімшілік базаны орналастыру үшін батысқа қарай созылды және Банкипоре қалашығы Бейли жолы бойында қалыптасты (алғашқыда Бейли жолы деп аталды, бірінші лейтенанттан кейін). Губернаторы Чарльз Стюарт Бейли). Бұл аймақ Жаңа Астана деп аталды. Осы күнге дейін жергілікті тұрғындар ескі аймақты "қала" деп атаса, жаңа аймақ "жаңа астана" деп аталады. Осы даму дәуірінің көрнекті белгілері - таңғажайып сағатты мұнарасы бар Патна хатшылығы мен Патна жоғары соты. Патнадағы колониялық дәуірдегі үлкен және әсем ғимараттардың дизайны архитектор Дж. Ф. Муннингске тиесілі. 1916-1917 жылдары ғимараттардың көпшілігі пайдалануға дайын болды. Бұл ғимараттар не индо-сарацендік әсерді (Патна мұражайы мен мемлекеттік ассамблея сияқты), не Ренессанс әсерін көрсетеді, мысалы, Радж Бхаван мен Жоғарғы Сот. Кейбір ғимараттар, мысалы, Бас пошта кеңсесі (GPO) және Ескі хатшылық псевдо-реенессанстық әсерге ие. Кейбіреулер Патнаның жаңа астанасын салуда жинақталған тәжірибе империяның астанасы Нью-Делиді салуда өте пайдалы болды дейді. Британдықтар Патнада бірнеше білім беру мекемелерін құрды, мысалы, Патна колледжі, Патна ғылым колледжі, Бихар инженерлік колледжі, Уэльс принсі медициналық колледжі және Патна ветеринариялық колледжі. Бихарлықтар үкіметтің қолдауымен бұл орталықтарды тез дамытып, атақ-даңққа ие болды. 1936 жылы Орисса жеке провинция ретінде құрылғаннан кейін, Патна Британдық Радж кезінде Бихар провинциясының астанасы болып қала берді. Патна Үндістанның тәуелсіздік жолындағы күресте маңызды рөл атқарды. Ең танымалдары - Индиго плантацияларына қарсы Шампарян қозғалысы және 1942 жылғы "Үндістаннан кету" қозғалысы.