Кіріспе

ағаш түрлеріне тоқталғанда Бодх-Гаядағы қасиетті инжір ағашы, Бихар, Үндістан. Бодхи ағашы ("ояну ағашы"), сондай-ақ Махабодхи ағашы, Бо ағашы деп аталады, бұл Үндістанның Бихар штатындағы Бодх-Гаяда орналасқан үлкен қасиетті инжір ағашы (Ficus religiosa). Бұл ағаштың астында шамамен 500 ж.б.д. Сиддхартха Гаутама, кейіннен Будда атанған рухани ұстаз, ағартушылыққа жеткені айтылады. Діни бейнелеу өнерінде Бодхи ағашы жүрек пішіндес жапырақтарымен танылады, олар көбінесе айқын көрсетіледі. Сиддхартха Гаутама отырған түпкі ағаш қазір жоқ, бірақ "бодхи ағашы" термині қазіргі кездегі қасиетті инжір ағаштарына да қолданылады. Қазіргі кездегі ағаштардың ең маңызды мысалы – Бодх-Гаядағы Махабодхи ғибадатханасында өсіп тұрған Махабодхи ағашы, ол көбінесе түпкі ағаштың тікелей ұрпағы деп есептеледі. Бұл ағаш шамамен б.з.д. 250 жылы отырғызылған. Буддистердің төрт негізгі қасиетті орнының ең маңыздысы болғандықтан, ол қажылардың баруға жиі таңдайтын жері. Буддизм тарихында үлкен маңызға ие басқа да қасиетті бодхи ағаштары – Солтүстік Үндістанның Шравасти қаласындағы Джетаванадағы Анандабодхи ағашы және Шри-Ланканың Анурадхапура қаласындағы Шри Маха Бодхи ағашы. Екеуі де түпкі Бодхи ағашынан тараған деп саналады. 2007 жылдан бері Үндістанның Орман зерттеу институты ағаш күтіміне көмектесіп келеді. 2008 жылы клондау мүмкіндігі қарастырылды. Оның қасиетті жапырақтарын қажылар естелік ретінде сатып ала алады. Махабодхи ғибадатханасындағы Бодхи ағашы Шри Маха Бодхи деп аталады. Гаутама Будда Ficus religiosa ағашының астында медитация жасап, ағартушылыққа (бодхи) қол жеткізді. Буддалық мәтіндерге сәйкес, Будда осы ағаштың астында жеті апта (49 күн) бойы қозғалмай медитация жасаған. Кейіннен ол отырған жерге Анимисалокана четия деп аталатын киелі орын салынды. Бұл орын Будданың өмірлік кезеңінде де киелі орын ретінде пайдаланылған. Ұлы Ашока Бодхи ағашына ерекше құрмет көрсеткен және әр жыл сайын Катика айында оның құрметіне фестиваль өткізген. Оның патшайымы Тиссаракха ағашқа қызғанышпен қарады және патша болғаннан кейін үш жыл өткен соң (яғни Ашоканың билігінің он тоғызыншы жылы), ағашты манду тікендерімен өлтіруге қарғыс айтты. Алайда ағаш қайтадан өсіп, Бөдімандаға жақын үлкен монастырь – Бөдіманда вихара салынды. Катикадағы Маха-Тхупаның негізін салу кезінде Ситтагутта басқаратын Бөдіманда вихарасынан келген отыз мың монахтың қатысқандығы айтылады. 7-ші ғасырда қытай саяхатшысы Сюаньцзян ағаш туралы егжей-тегжейлі жазбалар қалдырды. Әрбір жойылған ағаштың орнына сол жерге жаңа ағаш отырғызылған. 1862 жылы британдық археолог Александр Каннингэм бұл орынды Үндістанның археологиялық зерттеуінің бірінші томына алғашқы жазба ретінде енгізді: "Бодхи ағашы әлі де бар, бірақ өте шіріген; батысқа қарай үш бұтағы бар үлкен сабағы әлі де жасыл, бірақ қалған бұтақтары қабықсыз және шіріген. Жасыл бұтақ, мүмкін, жас ағашқа тиесілі, өйткені онда бір-біріне жақын орналасқан түрлі ағаштардың көптеген сабақтары бар. Ағаш жиі жаңартылып отырылуы керек, өйткені қазіргі Пипал айналадағы жерден кем дегенде 30 фут биіктікте орналасқан. Ол 1811 жылы толық күшінде болды, оны доктор Бьюкенен (Гамильтон) көрді және оның жасы 100-ден аспайды деп сипаттады. Алайда ағаш одан әрі шіріп, 1876 жылы қалған ағашты дауыл қиратты. Каннингэм ата-ана ағашының жас ұрпақтары оның орнын басатын болды деді."

Жетаванаға, Шравастиге

Ежелгі буддалық мәтіндерде айтылғандай, Будда қажылық сапарында болғанда, адамдар оның атынан құрбандықтар шалу үшін, Будда Шравасти маңындағы Джетавана монастырының қақпасы алдында Бодхгаядағы Бодхи ағашының тұқымын отырғызуға рұқсат берген. Осы мақсатта Моггаллана ағаштан түсіп жерге тимей тұрып жемісін алды. Анатапиндка оны зор салтанат пен рәсіммен алтын құмыраға отырғызды. Бірден елу шынтақ биіктігінде жас өсімдік шықты, оны қасиеттендіру үшін Будда бір түнді оның астында медитациямен өткізді. Бұл ағаш Ананданың басшылығымен отырғызылғандықтан, Ананда Бодхи деп аталды.

Анурадхапураға (Шри-Ланка)

Ашока патшасының қызы Сангамитта осы ағаштың бір бөлігін Шри-Ланкаға алып келді, ол осы күнге дейін аралдың ежелгі астанасы Анурадхапурада үздірілмей өсіп келеді. Махавамса бойынша, Шри-Ланкадағы Шри Маха Бодхи ағашы б.з.д. 288 жылы отырғызылған, бұл оны кез келген гүлді өсімдіктің ең көне расталған мысалы етеді. Осы жылы (патша Ашоканың билік құрған он екінші жылы) Сангамитта Бодхи ағашының оң бұтағын Анурадхапураға алып келді және Деванампиатисса оны сол аяғының жанына Махамегавана бағында орналастырды. Будда өлім төсегінде бес нәрсені шешті, соның бірі – Цейлонға апарылатын бұтақ өздігінен ажыратылып түсуі керек еді.

Гавайидегі Гонолулуға

1913 жылы Анагарика Дхармапала Шри Маха Бодхидің бір көшегін Гавайиге алып барды, онда ол оны көптеген буддалық миссионерлік жұмыстарды қаржылаған меценаты Мэри Э. Фостерге сыйлады. Ол оны Гонолулудағы үйінің жеріне, Нуʻуану ағысының жанына отырғызды. Мэри Э. Фостер қайтыс болғаннан кейін үйі мен жерін Гонолулу халқына мұра етіп қалдырды, содан кейін ол Фостер ботаникалық бағына айналды.

"Тайзэнд Оукс" қаласына (АҚШ, Калифорния)

2012 жылы Бангладештің Дакка қаласының тұрғыны, Рипон қаласының брахманда Пратап Баруа, Будда Гаядағы Маха Бодхиден Будда ағашының көшетін алып, Калифорния штатының Таузенд Оукс қаласына жеткізді. Ол осы көшетті көптеген буддалық жобаларды қаржылаған және АҚШ-та будда дінін үйрететін Анагарика Гленн Хьюзге сыйлады. Ол және оның шәкірттері көшетті зор алғыспен қабылдап, кейін жақын жердегі саябаққа отырғызды.

Нихон-дзиге, Жапония

1989 жылы Үндістан үкіметі Нихон-дзиға әлемдік бейбітшілік нысаны ретінде Бодхи ағашынан алынған көшетті сыйға берді.

Дикшабхумиге, Нагпур

Бұл Бодхи ағашы Шри-Ланкадағы Анурадхапурадағы Бодхи ағашының үш бұтағынан Дикшабхумиге отырғызылды. Бадант Ананд Каусалйян Будданың ағартуының ескерткіші ретінде осы бұтақтарды Шри-Ланкадан әкелді. Бұл орын Наваяна буддизмі үшін қасиетті, себебі осы жерде Д. Б. Р. Амбедкар 1956 жылғы 14 қазанда 600 000 ізбасарларымен бірге буддизмге көшкен болатын, бұл күн Дхаммачакка Правартан Дині ретінде белгіленген.

Филиппиннің Кесон қаласына

Анурадхапура, Шри-Ланкадан алынған қасиетті Бодхи ағашының көшеті 2011 жылдың 15 мамырында Филиппиннің Кесон-Сити, Нью-Манила қаласындағы Бродвей даңғылы, 14-ші үй нөміріндегі "Даналық паркіне" Шри-Ланканың премьер-министрі Д. М. Джаяратне және "Universal Wisdom Foundation Inc." қорының негізін қалаушысы Мариано С. Юпитун егілді.

Австралияның Квинсленд штатындағы Брисбен қаласына

Анурадхапура, Шри-Ланкадан алынған қасиетті Бодхи ағашының көшеті 2008 жылғы сәуір айында Курилпа Пойнтке, Квинсленд өнер галереясы мен заманауи өнер галереясының (QAGOMA) орналасқан жеріне, суретші Ли Мингвэй тарапынан оның «Бодхи ағашы жобасының» орталық бөлігі ретінде отырғызылды. Бұл жоба амбициялы, тірі өнер туындысы деп сипатталады.

Бодхи күні

8 желтоқсанда Бодхи күні Будданың Бодхи ағашының астында бойға бітіруін тойлайды. Дхарманы ұстанатындар бір-біріне "Буду саранай!" деп амандасады, бұл "Будданың тыныштығы сенімен болсын" дегенді білдіреді. Бұл мереке, христиан батысындағы Рождество сияқты, діни той ретінде де қарастырылады. Осы күні арнайы тағамдар дайындалады, әсіресе жүрек пішіндес печеньелер (Бодхи ағашының жүрек пішіндес жапырақтарын еске түсіреді) және Будданың алты жылдық тақуалығын аяқтағанда алғашқы рет жеген кхер тағамы ұсынылады.

Бодхи ағашы мен Бихар эмблемасы

Бо ағашы Бихар штатының елтаңбасының маңызды бөлігі болып табылады. Британдық үкімдік кезеңде 1935 жылғы Штаттарды қайта ұйымдастыру заңы, Корольдік қоғамға осы мәселе бойынша ұсыным жіберілгеннен кейін, Бо ағашын елтаңбаға енгізді.

Бодхи Пуджа

Бодхи пуджа, яғни "Бодхи ағашына құрмет көрсету" – Бодхи ағашына және оның үстінде мекендейтін құдайға (пали: рукхадевата; санскрит: врикшадевата) табыну рәсімі. Осы үшін түрлі сыйлықтар, мысалы, тамақ, су, сүт, шамдар, құрбандықтар және Бодхи ағашының қадір-қасиетін жырлайтын пали тіліндегі өлеңдер ұсынылады. Ең көп таралған өлең: "Име ете махабодхи локанатена пуджита, ахампи те намассами бодхи ража наматту те".