Кіріспе

Биндусара (б.з.д. 320 – б.з.д. 273) – ежелгі Үндістандағы Магда мемлекетінің екінші Маурья императоры. Ежелгі грек-рим авторлары оны Амитрохатес деп атаған, бұл атау оның санскрит тіліндегі Амитрагхата ("дұшпандарды өлтіруші") лақабынан туындаған болуы мүмкін. Биндусара – әулеттің негізін қалаушы Чандрагуптаның ұлы және оның ең танымал билеушісі Ашоканың әкесі. Оның өмірі осы екі императордың өмірі сияқты толыққанды жазылмаған. Ол туралы көптеген мәліметтер оның қайтысынан бірнеше ғасыр өткен соң жазылған аңыз әңгімелерден алынған. Биндусара әкесі құрған империяны бекітті. 16 ғасырдың тибет буддасы жазушысы Таранатта оның басшылығымен Оңтүстік Үндістанда кең аумақтарды жаулап алғанын айтады, бірақ кейбір тарихшылар бұл мәлімдеменің тарихи дұрыстығына күмәнді қарады.

Өмірбаян

Ежелгі және ортағасырлық дереккөздер Биндусараның өмірін егжей-тегжейлі баяндамайды. Ол туралы көптеген мәліметтер Чандрагуптаға негізделген джайни аңыздарынан және Ашокаға негізделген будда аңыздарынан алынған. Гемачандраның «Паришта Парван» сияқты джайни аңыздары оның өлімінен кейін мың жылдан астам уақыт өткен соң жазылды. Ашоканың ерте өміріне қатысты будда аңыздарының көпшілігі Ашоканың өлімінен бірнеше жүз жыл өткеннен кейін өмір сүрген будда жазушылары жазған және олардың тарихи құндылығы төмен. Бұл аңыздар Биндусараның билік етуі туралы бірнеше тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді, бірақ олар Ашока мен буддизмнің тығыз байланысына байланысты толыққанды сенімді емес. Буддалық дереккөздердің арасында Биндусара туралы ақпарат «Дивавадана» (оның ішінде «Ашокавадана» және «Памсупраданавадана»), «Дипавамса», «Махавамса», «Вамсаттаппакасини» (сонымен қатар «Махавамса Тика» немесе «Махавамса түсіндірмесі» деп те аталады), «Самантапасадика» және 16 ғасырдағы Таранаттаның жазбалары бар. XII ғасырдағы джайни жазушысы Гемачандраның «Паришта Парван» кітабында Биндусараның анасының аты Дурдхара деп көрсетілген. Басқа Пураналарда Чандрагуптаның мұрагері үшін әртүрлі есімдер келтірілген, бұл кеңселердегі қателіктер болуы мүмкін. Джайнизмнің «Раджавали Катха» еңбегінде оның туған аты Симхасена деп жазылған. Будда және джайни мәтіндері Биндусараның есімі қалай пайда болғаны туралы аңызды айтады. Екі жазбада да Чандрагуптаның министрі Чанакья императордың уға қарсы иммунитетін арттыру үшін оның тағамына аз мөлшерде у қосып отырған. Бір күні Чандрагупта у туралы білмей, тағамын жүкті әйелімен бөлісіп алған. Будда аңыздарына сәйкес («Махавамса» және «Махавамса Тика»), императордың әйеліне осы кезде жеті күн қалған еді. Чанакья патшайым уланған тамақты жеп жатқанда келді. Ол әйелдің өліп бара жатқанын білген соң, оның тумаған баласын құтқаруды шешті. Ол императордың басын шауып, құрсағын қылышпен тіліп, ұрығын алып шықты. Келесі жеті күн бойы ол ұрықты күнделікті сойылатын ешкінің құрсағына салып отырды. Жеті күннен кейін Чандрагуптаның ұлы «туылды». Оның денесінде ешкінің қанының тамшылары («биндю») болғандықтан, оған Биндусара деген ат қойылды. Джайни мәтіні «Паришта Парван» императорды Дурдхара деп атайды және Чанакья оның құлаған сәтінде бөлмеге кіргенін айтады. Баланың өмірін сақтап қалу үшін ол өлі императордың құрсағын тіліп, сәбиді алып шықты. Осы уақытқа дейін балаға бір тамшы («биндю») у жетіп, оның басына тиген. Сондықтан Чанакья оны Биндусара деп атады, яғни «тамшының күші» деген мағынаны білдіреді.

Билік

Тарихшы Упиндер Сингх Биндусараның шамамен б.з.д. 297 жылы таққа отырғанын болжайды.

Аумақтық жаулап алулар

XVI ғасырдағы тибет буддасы жазушысы Таранатта Биндусараның "үлкен сардарларының" бірі Чанакья 16 қаланың ақсүйектерін және патшаларын жойды, осылайша оны батыс және шығыс теңіздер (Араб теңізі мен Бенгал шығанағы) арасындағы барлық жердің иесі етті деп мәлімдейді. Кейбір тарихшылардың пікірінше, бұл Биндусараның Деканды басып алуын көрсетеді, ал басқалары бұл тек көтерілістерді басуға қатысты деп санайды. Сайлендра Натх Сен Маури империясы Чандрагуптаның тұсында батыс теңізден (Саураштра маңынан) шығыс теңізге (Бенгал маңынан) дейін созылғанын айтады. Сонымен қатар, Ашоканың Оңтүстік Үндістанда табылған жазуларында Биндусараның Деканды (Оңтүстік Үндістанды) басып алғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Осыған сүйене отырып, Сен Биндусара Маури империясын кеңейте алмады, бірақ Чандрагуптадан қалған жерлерді сақтап қалды деген қорытындыға келді. К. Кришна Редди болса, егер Биндусара Деканды басып алған болса, Ашоканың жазуларында оның Оңтүстік Үндістанды басып алғаны туралы мақтан тұрар еді дейді. Сондықтан Редди Биндусараның тұсында Маури империясы Майсурға дейін жеткенін санайды. Оның пікірінше, ең оңтүстіктегі мемлекеттер Маури империясының құрамына кірмеген, бірақ оның үстемдігін мойындаған. Ален Даниэлу Биндусара Декан аймағын қамтитын империяны мұра еткеніне және империяның аумағын кеңейтпегеніне сендіреді. Дегенмен, Даниэлу Биндусара Черлардың, Чолалардың және Сатьяпутралардың оңтүстік аймақтарын Маури империясының номиналды бақылауына алғанын, бірақ олардың әскерлерін жеңе алмағанын айтады. Оның теориясы ежелгі тамил әдебиетіндегі Вамба Морияр (Маури жаулап алуы) туралы айтылуына негізделген, бірақ Маури жорықтары туралы ешқандай толық мәлімет берілмейді. Даниэлудың пікірінше, Биндусараның ең маңызды жетістігі – Чандрагуптадан мұра еткен империяны ұйымдастыру және нығайту болды.

Такшашила көтерілісі

Махавамсада Биндусара өзінің ұлы Ашоканы Уджайнидің вице-патшасы етіп тағайындағаны айтылған. Ашокаваднада Биндусара Ашоканы Такшашиланы қоршауға жібергені жазылған. Император Ашоканың жорығына қару-жарақ пен соғыс күймелерін беруден бас тартты. Содан кейін деваталар (құдайлар) оған керемет түрде әскерлер мен қару-жарақ әкелді. Оның әскері Такшашилаға жеткенде, қала тұрғындары оған жақындады. Олар Биндусараның қанаушы министрлеріне қарсы болғандарын, императормен немесе ханзадамен ешқандай мәселелері жоқ екенін айтты. Ашока қарсылықсыз қалаға кірді, деваталар бір күні ол бүкіл жерді билейтінін жариялады. Биндусараның өлімінен аз уақыт бұрын Такшашилада екінші көтеріліс болды. Бұл жолы Сусима көтерілісті басуға жіберілді, бірақ ол тапсырманы орындай алмады. Алайда, "Паришишта Парван" да Чанакьяның Биндусараның премьер-министрі болып қалғаны айтылған. Онда Чанакьяның өлімі туралы аңыз келтірілген: Чанакья императордан Субанду есімді адамды өзінің министрлерінің бірі етіп тағайындауды сұрады. Бірақ Субанду жоғары лауазымға ие болғысы келді және Чанакьяға қызғанышпен қарады. Сондықтан ол Биндусараға Чанакьяның анасының құрсағын кесіп тастағанын айтты. Бұл оқиғаны медбикелерге тексерген соң, Биндусара Чанакьяны жек көруді бастады. Содан кейін ол зейнеткерлікке шығып, аштықтан өлуге бел буды. Осы уақытта Биндусара өзінің туған күнінің толық жағдайларын біліп, Чанакьядан министрлік міндеттерін қайтадан атқаруын өтінді. Чанакьяның бұл ұсынысын қабыл алмағаны үшін император Субандуға оны көндіруге бұйырды. Субанду, Чанакьяны көндіруге тырысып, оны өртеп өлтірді. Көп ұзамай Субанду өзі Чанакьяның қарғысына ұшырап, зейнеткерлікке шығып, монахқа айналды. Ашокаваднада Биндусараның 500 патша кеңесшісі болғаны айтылады. Онда екі лауазымды адамның есімі аталған: Халлатака мен Радхагупта. Олар Ашоканың өлімінен кейін оның ұлы император болуына көмектесті. Деимах "Дінилік туралы" (Пери Евсебиас) атты трактат жазған көрінеді. III ғасырдың грек жазушысы Афиней өзінің "Деипнософиста" еңбегінде Гегесандрдің жазбаларынан білген бір оқиғаны айтады: Биндусара Антиохтан өзіне тәтті шарап, құрғақ инжір және софист жіберуін сұрады. Антиох шарап пен инжір жіберемін деп жауап берді, бірақ грек заңдары оған софист сатуға тыйым салды. Биндусараның софист сұрауы оның грек философиясын үйренуге ниеттенгенін көрсетеді. Диодор Палиботраның (Паталипутра, Маврия астанасы) патшасы грек жазушысы Ямбулды қабылдағанын айтады. Бұл патшаны көбінесе Биндусара деп есептейді. Плиний Птолемей патшасы Филадельф Дионисий есімді елшіні Үндістанға жібергенін айтады. Саилендра Натх Сеннің айтуынша, бұл Биндусараның тұсында болған көрінеді.