Кіріспе
Будданың бұрынғы өмірінің дәстүрлі баяндамаларының жинағы. Джатака (мәнісі «Туу тарихы», «тууға байланысты») – Үндістан субконтинентіне тән, көбінесе Гаутама Будданың адам және жануар түріндегі бұрынғы тууына қатысты әдебиеттің мол жинағы. Джатака оқиғалары ступалардың қоршаулары мен торандарында бейнеленген. Кейбір мәтіндер әдебиеттің ұлы туындылары саналады. Бұл әңгімелерде болашақ Будда патша, шеттенуші, құдай, жануар болып көрінеді, бірақ қай ныстағы болмасын, ол сол ертегі арқылы сіңірілетін бір ізгілік қасиетті көрсетеді. Көбінесе жатака әңгімелерінде түрлі қиындықтарға тап болатын көптеген кейіпкерлер болады, содан кейін Будда кейіпкері барлық проблемаларды шешіп, бақытты аяқтауға жеткізеді. Джатака жанры Будданың барлық өткен өмірін еске түсіре алу қабілетіне және осы естеліктерді әңгіме айту және өз ілімдерін түсіндіру үшін пайдалануына негізделген. Буддалық дәстүрлерде жатакалар Будда болудың ұзақ жолында қажетті көптеген өмірлерді, іс-әрекеттерді және рухани тәжірибелерді көрсетеді. Джатака оқиғалары буддалық әлемдегі буддалық сәулетте де бейнеленген және олар буддалық өнердің маңызды бөлігі болып табылады. Джатакалар буддалық әңгімелердің тағы бір жанры – аваданамен тығыз байланысты (және көбінесе олармен тоғысады), ол бодхисаттваның немесе басқа біреудің кез келген кармалық маңызды ісі және оның нәтижесі туралы әңгіме. Наоми Апплтонның айтуынша, кейбір ертегілерді (мысалы, Аваданашатаканың екінші және төртінші онжылдықтарында табылғандарды) жатака және авадана деп жіктеуге болады. Олар ежелгі үнді жазуларында да кеңінен кездеседі. Штраубтың сөзіне қарағанда, «толыққанды дамыған баяндамалардың ең көне үлгілері буддалық мектептердің канондық жинақтарының Винаяпиттакасы мен Сутрапиттакасында шашырап жатыр. Бұл мәтіндер түрлі үнді тілдерінде берілген және бұрынғы ауызша дәстүрден шыққан». Будданың бұрынғы өмірін сипаттайтын көптеген жатакалар ерте кезеңде жазылған болса да, Гаутаманың өзінің өмірі туралы аз ғана биографиялық материалдар сақталған. Джатака дегеніміз не? Бұрынғы өмірдегі Ұлының қатаң тәжірибелерін және бодхисаттвалық іс-әрекеттерін баяндайтын нәрсе – жатака деп аталады. Джатакалар бодхисаттва жолын көрсету үшін оқытылады деген идея ежелгі және Махавасту сияқты көздерде кездеседі, онда былай делінген: «жатакалар мен басқа да ілімдерді меңгерген жоғары жандар [Буддалар] бодхисаттваның тәжірибе жолын үйретеді». Басқа қайталанатын кейіпкерлерге Будданың маңызды шәкірттері, Девадатта (көбінесе жау ретінде) және Гаутаманың отбасы мүшелері, оның әйелі Ясодара және ұлы Рахула жатады. Буддавамссада (Буддалар шежіресі) кездесетін басқа жатакалар Гаутаманың өткен Буддалармен кездесуіне, оларға қызмет етуіне және құрмет көрсетуіне назар аударады және оның бодхисаттва жолын өткен Буддалардың тарихына орналастырады. Бұл әңгімелер әдетте өткен Буддаларға деген құлшыныс әрекеттеріне және осының нәтижесінде болашақта көптеген пайдалы нәтижелерге қалай әкелетініне бағытталған. Кросби осы әңгімелер монастырь мінез-құлқымен және әдептілікпен байланысты екенін, сондай-ақ олардың кейбіреулері Винаядағы нақты ережелерді көрсету үшін арналғандығын атап өтеді. Осы мақсаттағы аудиторияға қарамастан, олардың қарапайым форматы оларды басқа мақсаттарға да оңай бейімдеуге мүмкіндік берді. Осылайша, олар көркем ойын-сауық және оқырмандарға оқыту құралдары ретінде, паритталар (қорғау әндері) және шежіре (вамса) әдебиеттері ретінде қайта жаңартылды. Әртүрлі жатака оқиғалары мен бастапқы мәтіндері тибет және қытай буддалық канондары үшін қытай және тибет тілдеріне аударылды. Андхра аймағындағы Махасагхика Кайтика секталарының да канондарына жатакалар кірді және олар Ашока патшаның заманынан кейінгі Тхеравада жатакаларының кейбірін қабылдамағандығы белгілі. Қайтикалар буддалық дәстүр әртүрлі ұрпақтарға бөлінгенге дейін олардың бастапқы жатакалары түпнұсқалық жинақты білдіретінін мәлімдеді. Солтүстік будда дәстүрінде жатакалар классикалық санскрит тілінде жазылды. Мүмкін, ең ықпалды және маңызды санскрит жатака мәтіні – Арьяшураның Жатакамаласы (Жатакалар гүлшоғыры), онда 34 жатакалық әңгіме бар. Бұл шығарманың бұрынғы дереккөздерден айырмашылығы – ол санскрит тіліндегі әртүрлі әдеби құралдарды қолдана отырып, өте күрделі өлең болып табылады. Жатакамала өте ықпалды болды және кейіннен өздерінің жатакамалаларын жазған авторлар, негізінен Харибатта мен Гопадатта оған еліктеді. Бұл шығармалардың барлығы классикалық санскрит жанрына жатады, ол проза мен өлеңнің әртүрлі өлшемдерінің қосындысы болып табылады. Жатакамалалардың барлығы алты жетілудің (парамита) негізгі құрылымын да пайдаланады. 6 ғасырға жататын жазулары бар. Жатакамала 434 жылы қытай тіліне де аударылды. Явадағы 9 ғасырлық алып буддалық құрылыс – Боробудур Жатакамаладан алынған барлық 34 жатаканы бейнелейді. Жатака жанрымен байланысты екі басқа санскрит авторы – Кумаралата (2 ғасыр), Калпанамандтика Дрштантапанкти (Көркемдік реттелген мысалдар жинағы) авторы және Сагхасена (көрсетілмеген мерзім) Пуса бэньюань цзин (菩薩本縁經; Бодхисаттваның аваданаларының сутрасы). Екі жұмыс та тек қытай аудармаларында ғана сақталған (бірақ санскрит фрагменттері бар). Бұл мәтіндер Жатакамаланың алдындағы нұсқалар болып табылады және олар поэтикалық жағынан азырақ жетілген. Кармашатака
Дивьявадана (Аспанды аваданалар)
Уданаваргаға Праджняварманның (8 ғасыр) түсіндірмесі, тибет тілінде сақталған, көптеген жатакаларды қамтиды
Лалитавистара (Толық ойнау), Будданың өмірбаяны, түрлі жатакаларды қамтиды. Лю ду цзи цзин (六度集經, Алты жетілу жинағының сутрасы, Тайшо 152), Кан Сенгхуэй (?–280) 3 ғасырда аударған. Жатака сутрасы (Шен цзин, 生經, Тайшо Трипитака 154), 3 ғасырда Дхармаракша аударған 55 жатакадан тұратын қытай жинағы. Сонымен қатар, жатакалар Үлкен Праджняпарамита сутрасы, Суварнапрабхаса сутрасы және Бхадракалпикасутрада маңызды элемент болып табылады. Кумаражива аударған алып Махаяна буддалық трактаты және түсіндірмесі Да Чжиду лунь (大智度論) көптеген жатакаларды қамтиды, олар алты жетілуді және басқа да тақырыптарды көрсету үшін қолданылады. Кшемдраның (шамамен 1036–1065) Бодхисаттваваданакалпалата (Бодхисаттваның аваданаларынан тұратын тілекке орайтын өрім)
The Jātaka (meaning "Birth Story," "related to a birth") are a voluminous body of literature native to the Indian subcontinent which mainly concern the previous births of Gautama Buddha in both human and animal form. Jataka stories were depicted on the railings and torans of the stupas. Some of these texts are also considered great works of literature in their own right. In these stories, the future Buddha may appear as a king, an outcast, a deva, an animal—but, in whatever form, he exhibits some virtue that the tale thereby inculcates. Often, Jātaka tales include an extensive cast of characters who interact and get into various kinds of trouble whereupon the Buddha character intervenes to resolve all the problems and bring about a happy ending. The Jātaka genre is based on the idea that the Buddha was able to recollect all his past lives and thus could use these memories to tell a story and illustrate his teachings. For the Buddhist traditions, the jātakas illustrate the many lives, acts and spiritual practices which are required on the long path to Buddhahood. Jātaka stories have also been illustrated in Buddhist architecture throughout the Buddhist world and they continue to be an important element in popular Buddhist art. Jātakas are closely related to (and often overlap with) another genre of Buddhist narrative, the avadāna, which is a story of any karmically significant deed (whether by a bodhisattva or otherwise) and its result. According to Naomi Appleton, some tales (such as those found in the second and fourth decade of the Avadānaśataka) can be classified as both a jātaka and an avadāna. They are also widely represented in ancient Indian inscriptions. According to Straube, "the presumably oldest specimens of fully elaborated narratives are dispersed throughout the Vinayapiṭakas and Sūtrapiṭakas of the canonical collections of the different Buddhist schools. These texts are transmitted in various Indian dialects and stem from a prior oral tradition." Although many jātaka were written from an early period, which describe previous lives of the Buddha, very little biographical material about Gautama's own life has been recorded. What is jātaka? That which relates the austere practices and bodhisattva practices of the Blessed One in various past births: this is called jātaka. The idea that jātaka are taught in order to illustrate the bodhisattva path is an ancient one and is contained in sources like the Mahavastu, which states: "the supreme ones [Buddhas], who are skilled in jātakas and other doctrines, teach the course of practice of a bodhisattva." Other recurring characters include important disciples of the Buddha, Devadatta (generally as an villain) and members of Gautama's family, like his wife Yasodharā and son Rāhula. Other jātakas, such as those found in the Buddhavaṃsa (Chronicle of Buddhas), focus on Gautama's meeting, serving and venerating past Buddhas and serve to place his bodhisattva path in a chronology of past Buddhas. These stories generally focus on acts of devotion to past Buddhas and how this generates much merit which many positive outcomes in the future. Crosby notes that many of these stories are connected with monastic behavior and decorum, some of them are also meant to illustrate specific rules in the Vinaya. In spite of this main intended audience, their simple format also made them easily adaptable for other uses. Thus, they were repackaged as artistic entertainment and teaching devices for laypersons, as parittas (protective chants) and as chronicle (vamsa) literature. Various jātaka stories and source texts were also translated into Chinese and Tibetan for the Tibetan and Chinese Buddhist canons. The Mahāsāṃghika Caitika sects from the Āndhra region also had Jātakas as part of their canon and they are known to have rejected some of the Theravāda Jātakas which dated past the time of King Ashoka. The Caitikas claimed that their own Jātakas represented the original collection before the Buddhist tradition split into various lineages. In the Northern Buddhist tradition, Jātakas eventually came to be composed in classical Sanskrit. Perhaps the most influential and important Sanskrit Jātaka text is the Jātakamālā (Garland of Jātakas) of Āryaśūra which includes 34 Jātaka stories. This work differs from earlier sources in that it is a highly sophisticated poem which makes use of various Sanskrit literary devices. The Jātakamālā was quite influential and was imitated by later authors who wrote their own jātakamālās, mainly Haribhaṭṭa and Gopadatta. These works are all written in a classical Sanskrit genre known as campū, which is a blend of prose and verse in various meters. The jātakamālās all also use the six perfections (pāramitā) as their main framework. with script datable to the sixth century. The Jātakamālā was also translated into Chinese in 434 CE. Borobudur, a massive 9th century Buddhist site in Java, contains depictions of all 34 Jatakas from the Jātakamālā. Two other Sanskrit authors associated with the jātaka genre are Kumāralāta (2nd century CE), author of the Kalpanāmaṇḍitikā Dṛṣṭāntapaṅkti (Collection of Examples, Adorned with an Artistic Arrangement) and Saṅghasena's (date unknown) Pusa benyuan jing (菩薩本縁經; Sūtra of the Bodhisattva’s Avadānas). Both works exist only in Chinese translation (but there are Sanskrit fragments). These texts are a kind of predecessor to the Jātakamālā and are less poetically sophisticated. The Karmaśataka
The Divyāvadāna (Heavenly Avadānas)
The commentary on the Udānavarga by Prajñāvarman (8th century), which survives in Tibetan, contains numerous Jātakas
Lalitavistara (The Play in Full), a biography of the Buddha containing various Jātakas. The Liu du ji jing (六度集經, Scripture of the Collection of the Six Perfections, Taisho 152), translated by Kang Senghui (?–280) in the third century CE. Jātaka Sūtra (Sheng jing, 生經, Taisho Tripitaka 154), a Chinese collection of 55 Jātakas translated into Chinese by Dharmaraksa (3rd century). Likewise, Jātakas are an important element in the Large Prajñāpāramitā sutra, the Suvarṇaprabhāsa sūtra and the Bhadrakalpikasūtra. The Dà zhìdù lùn (大智度論) a massive Mahāyāna Buddhist treatise and commentary which survives in Chinese translation by Kumarajiva, contains numerous Jātakas which are used to illustrate the six perfections as well as other topics. Kṣemendra's (c. 1036–1065) Bodhisattvāvadānakalpalatā (Wish Fulfilling Creeper Consisting in Avadānas of the Bodhisattva)
Жатактар өнер мен мәдениетте
Джатакалар буддалық ілімдерді таратудың маңызды жолы болды және олар уағыздардың, рәсімдердің, мерекелердің және әртүрлі өнер түрлерінің құрамында кеңінен қолданылды. Кейт Кросби олардың «апокрифтік әдебиеттерде, халыққа арналған қайта айтуларда, қойылымдарда, храм өнерінде, уақытша көше және мерекелік өнерде, фильмдерде, комикстерде және мультфильмдерде» бейнеленгенін жазды. Джатака оқуларын, көшірулерін және өнерін демеушілік ету, ақырында, үй буддистері үшін ізгілік әрекет ретінде қарастырылды. Мұндай әрекеттер Весак сияқты маңызды мерекелерде жиі кездеседі. Джатакаларды бейнелейтін ең ерте археологиялық жазбалар – б.з.д. II-I ғасырлардағы Бхархут ступасының қоршауындағы және Санчидегі суреттер, сонымен қатар жазулар да бар. Джатака әңгімелерін Үндістан шегінен тыс аймақтармен байланыстыру дәстүрі, аталған аймақтарда буддизмді насихаттау және оны заңды етуде маңызды рөл атқарды. Наоми Апплтонның сөзіне сәйкес, Факсианның (337–422 ж.с.) барған «төрт үлкен ступасы» былай болды: біріншісі («Со хо то» жерінде) – Будданың өз етімен бір көгершіннің өмірін сақтап қалған жері; екіншісі (Гандхарада) – ол соқыр тілшіге көзін сыйлаған жері; үшінші және төртіншісі (Такшасилада) – ол бір адамға басын, ал аштықтан өлген жолбарысқа, өз балаларын жеуге асыққан, бүкіл денесін берген жері, сондай-ақ «патшалар, министрлер және барлық елдердің халқы құрбандықтар жасау үшін бәсекелестікке түсті». Бір ғасырдан кейін Сонгюн осы төрт орын туралы жазады және Вессантра джатакасымен байланысты барлық аймақты да атайды. Джатака суреттері (әсіресе канондық пали жинағының соңғы 10 әңгімесі) теравада буддалық әлемінде кеңінен таралған, көптеген храмдарды, ваттарды және маңызды орындарды әшекейлейді.
Өнер көрсету
VII ғасырда Үндістанға келген қытай саяхатшысы Ицзиннің айтуынша, жатак пьесалары «Үндістанның бес елінде» сахналады. Осындай өнер көрсету мәдениеті басқа аймақтарға да тарады. Тибетте Вишвантара жатакасы «Дри мед кун лдан» деп аталатын танымал пьесаға айналды. Басқа да танымал жатак пьесаларының ішінде Нор бзан немесе Судхана және Маникудза ханзадасының (Локананда) тарихы бар. Весантара жатакасы би, театр және қуыршақтар арқылы әлі де қойылады. Мұндай мерекелер Таиланд, Мьянма, Шри-Ланка және Лаос елдерінде қолданылатын ай күнтізбесіндегі белгілі бір мерекелермен байланысты. Весантара жатакасын оқу бүгінгі күні теравада елдерінде маңызды рәсім болып саналады.
Басқа діндердегі
Джайнизмде джатактарға ұқсас әңгімелер де кездеседі, олар Махавираның бұрынғы өмірлеріндегі ағартуға жету жолына арналған. Джайнизмде Махавираның жануарлар сияқты сан алуан түрде қайта тууы, сондай-ақ өткенде азат болған жандармен (джиналармен) кездесуі, оның болашақ ағартуын болжайды. Кейбір буддалық джатактарды ислам (кейін христиан) авторлары да қабылдап, қайта айтты, мысалы, 10 ғасырдағы шиит ғалымы Ибн Бабуя бір джатакты «Балаухар ва Будасф» деп аталатын әңгімеге бейімдеді, ол Барлаам мен Жосафтың христиандық хикаясына айналды.