Кіріспе

Будданың бұрынғы өмірінің дәстүрлі баяндамаларының жинағы. Джатака (мәнісі «Туу тарихы», «тууға байланысты») – Үндістан субконтинентіне тән, көбінесе Гаутама Будданың адам және жануар түріндегі бұрынғы тууына қатысты әдебиеттің мол жинағы. Джатака оқиғалары ступалардың қоршаулары мен торандарында бейнеленген. Кейбір мәтіндер әдебиеттің ұлы туындылары саналады. Бұл әңгімелерде болашақ Будда патша, шеттенуші, құдай, жануар болып көрінеді, бірақ қай ныстағы болмасын, ол сол ертегі арқылы сіңірілетін бір ізгілік қасиетті көрсетеді. Көбінесе жатака әңгімелерінде түрлі қиындықтарға тап болатын көптеген кейіпкерлер болады, содан кейін Будда кейіпкері барлық проблемаларды шешіп, бақытты аяқтауға жеткізеді. Джатака жанры Будданың барлық өткен өмірін еске түсіре алу қабілетіне және осы естеліктерді әңгіме айту және өз ілімдерін түсіндіру үшін пайдалануына негізделген. Буддалық дәстүрлерде жатакалар Будда болудың ұзақ жолында қажетті көптеген өмірлерді, іс-әрекеттерді және рухани тәжірибелерді көрсетеді. Джатака оқиғалары буддалық әлемдегі буддалық сәулетте де бейнеленген және олар буддалық өнердің маңызды бөлігі болып табылады. Джатакалар буддалық әңгімелердің тағы бір жанры – аваданамен тығыз байланысты (және көбінесе олармен тоғысады), ол бодхисаттваның немесе басқа біреудің кез келген кармалық маңызды ісі және оның нәтижесі туралы әңгіме. Наоми Апплтонның айтуынша, кейбір ертегілерді (мысалы, Аваданашатаканың екінші және төртінші онжылдықтарында табылғандарды) жатака және авадана деп жіктеуге болады. Олар ежелгі үнді жазуларында да кеңінен кездеседі. Штраубтың сөзіне қарағанда, «толыққанды дамыған баяндамалардың ең көне үлгілері буддалық мектептердің канондық жинақтарының Винаяпиттакасы мен Сутрапиттакасында шашырап жатыр. Бұл мәтіндер түрлі үнді тілдерінде берілген және бұрынғы ауызша дәстүрден шыққан». Будданың бұрынғы өмірін сипаттайтын көптеген жатакалар ерте кезеңде жазылған болса да, Гаутаманың өзінің өмірі туралы аз ғана биографиялық материалдар сақталған. Джатака дегеніміз не? Бұрынғы өмірдегі Ұлының қатаң тәжірибелерін және бодхисаттвалық іс-әрекеттерін баяндайтын нәрсе – жатака деп аталады. Джатакалар бодхисаттва жолын көрсету үшін оқытылады деген идея ежелгі және Махавасту сияқты көздерде кездеседі, онда былай делінген: «жатакалар мен басқа да ілімдерді меңгерген жоғары жандар [Буддалар] бодхисаттваның тәжірибе жолын үйретеді». Басқа қайталанатын кейіпкерлерге Будданың маңызды шәкірттері, Девадатта (көбінесе жау ретінде) және Гаутаманың отбасы мүшелері, оның әйелі Ясодара және ұлы Рахула жатады. Буддавамссада (Буддалар шежіресі) кездесетін басқа жатакалар Гаутаманың өткен Буддалармен кездесуіне, оларға қызмет етуіне және құрмет көрсетуіне назар аударады және оның бодхисаттва жолын өткен Буддалардың тарихына орналастырады. Бұл әңгімелер әдетте өткен Буддаларға деген құлшыныс әрекеттеріне және осының нәтижесінде болашақта көптеген пайдалы нәтижелерге қалай әкелетініне бағытталған. Кросби осы әңгімелер монастырь мінез-құлқымен және әдептілікпен байланысты екенін, сондай-ақ олардың кейбіреулері Винаядағы нақты ережелерді көрсету үшін арналғандығын атап өтеді. Осы мақсаттағы аудиторияға қарамастан, олардың қарапайым форматы оларды басқа мақсаттарға да оңай бейімдеуге мүмкіндік берді. Осылайша, олар көркем ойын-сауық және оқырмандарға оқыту құралдары ретінде, паритталар (қорғау әндері) және шежіре (вамса) әдебиеттері ретінде қайта жаңартылды. Әртүрлі жатака оқиғалары мен бастапқы мәтіндері тибет және қытай буддалық канондары үшін қытай және тибет тілдеріне аударылды. Андхра аймағындағы Махасагхика Кайтика секталарының да канондарына жатакалар кірді және олар Ашока патшаның заманынан кейінгі Тхеравада жатакаларының кейбірін қабылдамағандығы белгілі. Қайтикалар буддалық дәстүр әртүрлі ұрпақтарға бөлінгенге дейін олардың бастапқы жатакалары түпнұсқалық жинақты білдіретінін мәлімдеді. Солтүстік будда дәстүрінде жатакалар классикалық санскрит тілінде жазылды. Мүмкін, ең ықпалды және маңызды санскрит жатака мәтіні – Арьяшураның Жатакамаласы (Жатакалар гүлшоғыры), онда 34 жатакалық әңгіме бар. Бұл шығарманың бұрынғы дереккөздерден айырмашылығы – ол санскрит тіліндегі әртүрлі әдеби құралдарды қолдана отырып, өте күрделі өлең болып табылады. Жатакамала өте ықпалды болды және кейіннен өздерінің жатакамалаларын жазған авторлар, негізінен Харибатта мен Гопадатта оған еліктеді. Бұл шығармалардың барлығы классикалық санскрит жанрына жатады, ол проза мен өлеңнің әртүрлі өлшемдерінің қосындысы болып табылады. Жатакамалалардың барлығы алты жетілудің (парамита) негізгі құрылымын да пайдаланады. 6 ғасырға жататын жазулары бар. Жатакамала 434 жылы қытай тіліне де аударылды. Явадағы 9 ғасырлық алып буддалық құрылыс – Боробудур Жатакамаладан алынған барлық 34 жатаканы бейнелейді. Жатака жанрымен байланысты екі басқа санскрит авторы – Кумаралата (2 ғасыр), Калпанамандтика Дрштантапанкти (Көркемдік реттелген мысалдар жинағы) авторы және Сагхасена (көрсетілмеген мерзім) Пуса бэньюань цзин (菩薩本縁經; Бодхисаттваның аваданаларының сутрасы). Екі жұмыс та тек қытай аудармаларында ғана сақталған (бірақ санскрит фрагменттері бар). Бұл мәтіндер Жатакамаланың алдындағы нұсқалар болып табылады және олар поэтикалық жағынан азырақ жетілген. Кармашатака
Дивьявадана (Аспанды аваданалар)
Уданаваргаға Праджняварманның (8 ғасыр) түсіндірмесі, тибет тілінде сақталған, көптеген жатакаларды қамтиды
Лалитавистара (Толық ойнау), Будданың өмірбаяны, түрлі жатакаларды қамтиды. Лю ду цзи цзин (六度集經, Алты жетілу жинағының сутрасы, Тайшо 152), Кан Сенгхуэй (?–280) 3 ғасырда аударған. Жатака сутрасы (Шен цзин, 生經, Тайшо Трипитака 154), 3 ғасырда Дхармаракша аударған 55 жатакадан тұратын қытай жинағы. Сонымен қатар, жатакалар Үлкен Праджняпарамита сутрасы, Суварнапрабхаса сутрасы және Бхадракалпикасутрада маңызды элемент болып табылады. Кумаражива аударған алып Махаяна буддалық трактаты және түсіндірмесі Да Чжиду лунь (大智度論) көптеген жатакаларды қамтиды, олар алты жетілуді және басқа да тақырыптарды көрсету үшін қолданылады. Кшемдраның (шамамен 1036–1065) Бодхисаттваваданакалпалата (Бодхисаттваның аваданаларынан тұратын тілекке орайтын өрім)

Жатактар өнер мен мәдениетте

Джатакалар буддалық ілімдерді таратудың маңызды жолы болды және олар уағыздардың, рәсімдердің, мерекелердің және әртүрлі өнер түрлерінің құрамында кеңінен қолданылды. Кейт Кросби олардың «апокрифтік әдебиеттерде, халыққа арналған қайта айтуларда, қойылымдарда, храм өнерінде, уақытша көше және мерекелік өнерде, фильмдерде, комикстерде және мультфильмдерде» бейнеленгенін жазды. Джатака оқуларын, көшірулерін және өнерін демеушілік ету, ақырында, үй буддистері үшін ізгілік әрекет ретінде қарастырылды. Мұндай әрекеттер Весак сияқты маңызды мерекелерде жиі кездеседі. Джатакаларды бейнелейтін ең ерте археологиялық жазбалар – б.з.д. II-I ғасырлардағы Бхархут ступасының қоршауындағы және Санчидегі суреттер, сонымен қатар жазулар да бар. Джатака әңгімелерін Үндістан шегінен тыс аймақтармен байланыстыру дәстүрі, аталған аймақтарда буддизмді насихаттау және оны заңды етуде маңызды рөл атқарды. Наоми Апплтонның сөзіне сәйкес, Факсианның (337–422 ж.с.) барған «төрт үлкен ступасы» былай болды: біріншісі («Со хо то» жерінде) – Будданың өз етімен бір көгершіннің өмірін сақтап қалған жері; екіншісі (Гандхарада) – ол соқыр тілшіге көзін сыйлаған жері; үшінші және төртіншісі (Такшасилада) – ол бір адамға басын, ал аштықтан өлген жолбарысқа, өз балаларын жеуге асыққан, бүкіл денесін берген жері, сондай-ақ «патшалар, министрлер және барлық елдердің халқы құрбандықтар жасау үшін бәсекелестікке түсті». Бір ғасырдан кейін Сонгюн осы төрт орын туралы жазады және Вессантра джатакасымен байланысты барлық аймақты да атайды. Джатака суреттері (әсіресе канондық пали жинағының соңғы 10 әңгімесі) теравада буддалық әлемінде кеңінен таралған, көптеген храмдарды, ваттарды және маңызды орындарды әшекейлейді.

Өнер көрсету

VII ғасырда Үндістанға келген қытай саяхатшысы Ицзиннің айтуынша, жатак пьесалары «Үндістанның бес елінде» сахналады. Осындай өнер көрсету мәдениеті басқа аймақтарға да тарады. Тибетте Вишвантара жатакасы «Дри мед кун лдан» деп аталатын танымал пьесаға айналды. Басқа да танымал жатак пьесаларының ішінде Нор бзан немесе Судхана және Маникудза ханзадасының (Локананда) тарихы бар. Весантара жатакасы би, театр және қуыршақтар арқылы әлі де қойылады. Мұндай мерекелер Таиланд, Мьянма, Шри-Ланка және Лаос елдерінде қолданылатын ай күнтізбесіндегі белгілі бір мерекелермен байланысты. Весантара жатакасын оқу бүгінгі күні теравада елдерінде маңызды рәсім болып саналады.

Басқа діндердегі

Джайнизмде джатактарға ұқсас әңгімелер де кездеседі, олар Махавираның бұрынғы өмірлеріндегі ағартуға жету жолына арналған. Джайнизмде Махавираның жануарлар сияқты сан алуан түрде қайта тууы, сондай-ақ өткенде азат болған жандармен (джиналармен) кездесуі, оның болашақ ағартуын болжайды. Кейбір буддалық джатактарды ислам (кейін христиан) авторлары да қабылдап, қайта айтты, мысалы, 10 ғасырдағы шиит ғалымы Ибн Бабуя бір джатакты «Балаухар ва Будасф» деп аталатын әңгімеге бейімдеді, ол Барлаам мен Жосафтың христиандық хикаясына айналды.