Кіріспе

1941 жылы Румыниядағы Холокост оқиғалары Ясский погромы (кейде Jassy деп ағылшынша аударылады) - Румынияның Ясский қаласында маршал және кондуктор Ион Антонеску басшылығымен үкіметтік күштердің еврей қауымына қарсы бастаған погромы, ол 1941 жылдың 29 маусымынан 6 шілдесіне дейін жалғасты. Румыния билігінің мәліметінше, 13266 адам, яғни яһуди халқының үштен бірі, қастандық кезінде немесе одан кейін өлтірілді, ал көпшілігі жер аударылды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі ең ауыр қастандықтардың бірі болды.

Өмірбаян

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1940 жылдан 1944 жылға дейін Румыния нацистік Германияның одақтасы болды және оның антисемит саясатын қолдады. 1941 және 1942 жылдары Официальді газетте (Monitorul Oficial) отыз екі заң, отыз бір заң қаулысы және он жеті үкіметтік қаулы жарияланды. Румыния Германияға қосылып, Кеңес Одағына шабуыл жасады, бастапқыда Бесарабияны қайтару мақсатымен, 1940 жылы Молотов-Риббентроп келісімінен кейін Кеңес Одағы басып алды.

Погромды ұйымдастыру

Румынияда коммунизмді яһудилер тудырды деп кеңінен сенді, ал Румынияның Кеңес Одағына қарсы соғысқа кіруі - "жүйде болшевизмін" "жою" күштерін "жою" күрес ретінде бағаланды. Барбаросса операциясы, яғни Кеңес Одағына шабуыл жасау операциясы 1941 жылдың 22 маусымында басталуы тиіс еді. Яссы - кеңестік шекараға жақын орналасқан еврей халқы көп қала, диктатор маршал Иоан Антонеску оны проблема деп санайды, өйткені ол Яссы еврейлерін ресейлік соғыс күшін саботаждайтын бесінші бағана ретінде көрді. 1941 жылдың маусым айының ортасында Антонеску "Молдавиядағы барлық еврей коммунистерінің кофеханаларын жабуды, барлық коммунистердің агенттері мен жақтастарын аймақ бойынша анықтауды" бұйырды. 1941 жылы 21 маусымда Антонеску 18 мен 60 жас аралығындағы Сирет пен Прут өзендерінің арасында тұратын барлық яһудилерді Румынияның оңтүстігіндегі Таргу-Джиу концентрациялық лагеріне жер аударуға шақыратын жарлыққа қол қойды. Румыния мен Германия әскерлерінің офицерлері, Кеңес Одағына шабуыл жасауға дайын болғандықтан, совет шекарасына жақын жердегі еврейлерді ішкі қауіпсіздікке үлкен қауіп ретінде көріп, Румыния үкіметін бұл қауіпті жоюға қысым жасады. Румын құпия қызметі ретінде белгілі болған Арнайы ақпарат қызметінің (ro, SSI) подполковнигі Траян Борческу кейін естеріне түсірді: "Мен Жоғарғы штабтың II бөлімі Молдавиядағы еврей халқының көшіру проблемасына қатысты екендігін білемін, бұл қызметті бақылауға алған полковник Георге Петреску болды". Румынияның Жоғарғы Штаб-пәтерінің ІІ бөлімі Румыниядағы барлық саяси партиялар мен барлық этникалық азшылықтарды бақылаумен айналысты. Погромды ұйымдастыру жауапкершілігі ІІ бөлімге, SSI-ге және неміс Abwehr-ге тиді. 1941 жылы 22 маусымда Кеңес Одағына шабуыл басталғаннан кейін, SSI 160 адамнан тұратын Бірінші оперативтік эшелонды құрды, оларға соғысқа кедергі келтіретін ішкі қауіпсіздікке қауіп төндіретін кез-келген қауіпті жою міндеті жүктелді. Полковник Борческу еске алды: Бірінші оперативтік эшелон экспедициясының құпия және бейресми мақсаттарының бірі молдавандық яһудилерді депортациялау немесе жою арқылы жою болды. Осы мақсатта SSI бөлімшесінің басшысы Флорин Бесеску Жоржеску Бухаресттен кетіп бара жатқанда еврейлер мен коммунистер туралы файлдарды алып кетті. Яссыдан Эшелон Кишиневке қарай жүрді, онда еврейлер қырғынға ұшырады. Яссы қаласында жұмыс істеген SSI командалары Кишиневте де жұмыс істеді. "Эшелон" сондай-ақ Тигина мен Тираспольға барып, онда тонаушылық жасады, сондай-ақ Одессаға барып, онда қырғынға ұшырады. Барбаросса операциясы басталған күні Яссейдегі полиция 1941 жылдың қаңтарында Легионның сәтсіз төңкерісінен бері тұтқында отырған темір гвардияның тұтқынға алынған мүшелерін босатты. Жаңадан босатылған легионерлер полиция командасына беріліп, қару-жарақпен қамтамасыз етілді. Темір гвардия өзінің антисемитизмге қарсы күресімен танымал болғандықтан, тұтқынға алынған темір гвардия мүшелерін босату билік Иасидегі еврейлерге қарсы шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын білдірді. 1941 жылы 24 маусымда Яссы Совет Әуе күштерімен бомбаға ұшырады. Рейд аз зиян келтірді, бірақ ол истерикалық реакцияны тудырды, Яссыдағы барлық еврей халқы Коммунистік партияның мүшелері екендігі және кеңес бомбалаушыларын бағыттау үшін маяктер жағылғаны туралы хабарлар тез тарады. 26 маусымда Яссь тағы да бомбаға ұшырады, бұл жолы қалаға едәуір залал келтірілді. Екінші бомбалау кезінде 600-ге жуық адам қаза тапты, оның 38-і яһудилер еді. Бұл бомбалау яһудилердің бесінші колоннасы Кеңес Одағының қызметіне қатысы бар деген болжамдарға әкелді. Сол күні Яссыға Абвердің майоры Герман фон Шранский мен SSI-дің полковник Ионеску Микандру келді - соғыстан кейінгі сот процестеріндегі куәгерлер үнемі погромды басты қоздырғыштар деп сипаттаған екі адам. 1941 жылы 27 маусымда Иоан Антонеску Ясси гарнизонының қолбасшысы полковник Константин Лупуға телефон соғып, оған "Яссиді еврей халқынан тазартуды" ресми түрде айтты. Погромды жоспарлау тіпті бұрыннан бері жүргізіліп келген.