Кіріспе
1881-1947 жылдар аралығындағы Еуропадағы Румыния Корольдігі (Regatul României) – конституциялық монархия. Ол 1881 жылдың 13 наурызында (ескі стиль) / 25 наурызында Гогенцоллерн-Зигмаринген әулетінен келген Карл князінің I Карл патша болып тағайындалуымен (осылайша румын патшалық отбасының тарихы басталды) құрылып, 1947 жылға дейін I Михаил патшаның тақтан басқанымен және Румын Парламентінің Румын Халық Республикасын жариялауымен аяқталды. 1859 жылдан 1877 жылға дейін Румыния екі княздықтың (Молдавия және Валахия) жеке одағынан – Молдавия мен Валахияның бірігуінен, сондай-ақ "Кіші Одақ" деп белгілі бір князьдің басқаруымен автономды княздыққа, ал одан кейін Гогенцоллерн монархиясына айналды. Ел 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы (жергілікті жерде Румынияның Тәуелсіздік соғысы деп аталады) кезінде Осман империясынан тәуелсіздік алды. Содан кейін, Солтүстік Добруджаны алғанға дейін Бессарабияның оңтүстік бөлігін беруге мәжбүр болды. I Карл патшаның билік кезеңіндегі (1881 жылдың 13 наурызы (ескі стиль) / 25 наурызы мен 1914 жылдың 27 қыркүйегі (ескі стиль) / 10 қазаны) корольдіктің аумағы кейде "Ұлы Румыниядан" ажырату үшін "Ескі Румыния Корольдігі" деп аталады. Буковина мен Трансильванияның оңтүстік бөлігін қоспағанда, бұл аумақтар 1940 жылы нацистік Германия немесе Кеңес Одағының қысымымен көрші елдерге берілді. 1938 жылы II Карл патшаның 1923 жылғы конституцияны жоюынан кейін Румыния Корольдігі абсолютті монархияға айналды. Бірақ 1940 жылы II Карл патшаның мәжбүрлі түрде тақтан басқанынан кейін Иоан Антонескутің әскери диктатурасы орнады, ал оның ізбасары I Михаил патшаның ешқандай нақты саяси билігі болған жоқ. Елдің атауы Легионерлік Румыния болып өзгертілді. Екінші дүниежүзілік соғыстағы Ось державалары тарапынан басталған апатты әскери науқан 1944 жылы I Михаил патшаның Антонескуге қарсы жасаған төңкерісіне әкелді. Нәтижесінде Румыния Корольдігі қайтадан конституциялық монархияға айналып, одақтастар тарапына өтті және Солтүстік Трансильванияны қайтарып алды. Көршілес Кеңес Одағының ықпалы мен коммунистер басымдығы бар коалициялық үкіметтердің саясаты монархияның жойылуына әкелді. 1947 жылдың соңғы күні Румыния Кеңес Одағының сателлит мемлекеті – Румын Халық Республикасы болып жарияланды.
The Kingdom of Romania (Regatul României) was a constitutional monarchy that existed from 13 March (O. S.) / 25 March 1881 with the crowning of prince Karl of Hohenzollern Sigmaringen as King Carol I (thus beginning the Romanian royal family), until 1947 with the abdication of King Michael I and the Romanian parliament's proclamation of the Romanian People's Republic. From 1859 to 1877, Romania evolved from a personal union of two principalities: (Moldavia and Wallachia) called the Unification of Moldavia and Wallachia also known as "The Little Union" under a single prince to an autonomous principality with a Hohenzollern monarchy. The country gained its independence from the Ottoman Empire during the 1877–1878 Russo Turkish War (known locally as the Romanian War of Independence), after which it was forced to cede the southern part of Bessarabia in exchange for Northern Dobruja. The kingdom's territory during the reign of King Carol I, between 13 (O. S.) / 25 March 1881 and 27 September (O. S.) / 10 October 1914 is sometimes referred to as the Romanian Old Kingdom, to distinguish it from "Greater Romania", which included the provinces that became part of the state after World War I (Bessarabia, Banat, Bukovina, and Transylvania). With the exception of the southern halves of Bukovina and Transylvania, these territories were ceded to neighboring countries in 1940, under the pressure of Nazi Germany or the Soviet Union. Following the abolishment of the 1923 constitution by King Carol II in 1938, the Kingdom of Romania became an absolute monarchy, only to become a military dictatorship under Ion Antonescu in 1940 after the forced abdication of King Carol II, with his successor, King Michael I being a figurehead with no effective political power. The country's name was changed to Legionary Romania. The disastrous World War II campaign on the side of the Axis powers led to King Michael's Coup against Ion Antonescu in 1944, as a result of which the Kingdom of Romania became a constitutional monarchy again and switched sides to the Allies, recovering Northern Transylvania. The influence of the neighbouring Soviet Union and the policies followed by Communist dominated coalition governments ultimately led to the abolition of the monarchy, with Romania becoming a Soviet satellite state as the People's Republic of Romania on the last day of 1947.
Біріктіру және монархия
1859 жылы Александр Иоан Кузаның Молдавия және Валахияның князі ретінде Осман империясының номиналдық тәуелділігінде біртұтас басшылық астында румын ұлтын біріктірді. 1862 жылғы 24 қаңтарда (е.с.) / 5 ақпанда екі княздық ресми түрде бірігіп, Бухарест астанасы болатын Румыния княздығын құрды. 1866 жылғы 11 (е.с.) / 23 ақпанда консерваторлар мен радикалды либералдардан құралған «ереуіл коалициясы» Кузаны тақтан түсіруге мәжбүр етті. Германия князі Карл Гогенцоллерн-Зигмаринген Румыния князі болып тағайындалды, бұл Германияның біртүтастыққа және болашақ тәуелсіздікке қолдау көрсетуін қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Ол дереу өзінің есімін румын тіліндегі Carol деп жазды, ал оның тікелей ұрпақтары 1947 жылы монархия жойылғанға дейін Румынияны биледі. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Румыния 1878 жылғы Берлин шартымен тәуелсіз мемлекет ретінде танылды және Добруджаны алды, бірақ оңтүстік Бессарабияны (Буджак) Ресейге қайтаруға мәжбүр болды. 1881 жылғы 15 наурызда Румыния парламенті елді толыққанды тәуелділіктің белгісі ретінде патшалық дәрежесіне көтерді, ал 10 мамырда Carol патша болып таж кигізілді. Осман, Австро-Венгрия және Ресей империяларының арасында қысылып, оңтүстік-батыс, оңтүстік және солтүстік-шығыс шекараларында славян халқы, шығысында Қара теңіз, ал батыс және солтүстік-батыс шекараларында венгр көршілері бар жаңа мемлекет мәдени, білім беру және әкімшілік үлгілері үшін батысқа, әсіресе Францияға жүгінді. Осман империясына қарсы бірінші Балқан соғысынан бас тартқан Румыния патшалығы 1913 жылғы маусымда Болгария патшалығына қарсы екінші Балқан соғысына қатысты. 330 мың румын әскері Дунайды кешіп, Болгарияға енді. Бір әскер Оңтүстік Добруджаны басып алды, ал екіншісі Софияға қауіп төндіріп, соғысты аяқтауға көмектесті. Осылайша Румыния көп жылдар бойы армандаған Оңтүстік Добруджаның көпұлтты аумағына ие болды. 1916 жылы Румыния Антанта тарапынан Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Румыния Болгариямен қақтығысқа түсті, бірақ болгар әскері бірқатар сәтті шайқастардан кейін Бухарест келісімшарты мен Берлин конгресі бойынша Болгариядан бұрын алынған Добруджаны қайтарып алды. Румын әскері әскери жағынан жақсы көрсетпесе де, соғыс аяқталған кезде Австрия және Ресей империялары жойылды; Трансильвания, Бессарабия және Буковинадағы өкілдік органдар ретінде жарияланған әртүрлі жиналыстар Румыниямен бірігу туралы шешім қабылдады. 1919 жылы Сен-Жермен келісімі және 1920 жылы Трианон келісімі бойынша талап етілген аумақтардың көп бөлігі Румынияға берілді.
Ескі патшалық (18811918)
Румынияның Ескі Корольдігі (Vechiul Regat немесе жай ғана Regat; Regat немесе Altreich) – Дунай княздықтары – Валахия және Молдавиядан құралған, алғашқы тәуелсіз румын ұлттық мемлекетінің аумағын білдіретін, көнеше сөйлеуде қолданылатын термин. Бұл, 1856 жылғы Париж келісімі аясында, сол кезде Осман империясының бағыныштылығында болған екі елдің ad hoc Дивандары Александр Иоан Кузаны ханзада етіп сайлағанда, де-факто бірігуге қол жеткізген кезде мүмкін болды. Аймақ өзі осы саяси әрекеттің нәтижесімен анықталады, одан кейін 1878 жылы Солтүстік Добруджаны қосу, 1881 жылы Румыния Корольдігінің жариялануы және 1913 жылы Оңтүстік Добруджаны қосу ілесуде. Бұл термин Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қолданысқа енді, сол кезде Ескі Корольдік Трансильвания, Банат, Бессарабия және Буковинаны қамтитын Ұлы Румынияға қарсы қойылды. Бүгінгі таңда бұл термин негізінен тарихи маңызға ие, сондай-ақ Румынияның Ескі Корольдік және қазіргі шекараларына кіретін барлық аймақтарын (атап айтқанда: Валахия, Молдавия және Солтүстік Добруджа) білдіретін жиі қолданылатын термин ретінде де қолданылады.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Румыния Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуды кейінге қалдырды, бірақ 1916 жылы Орталық державаларға соғыс жариялады. Румынияның әскери науқаны, Орталық державалар Трансильванияға жасалған шабуылды тез басып, 1916 жылдың соңына қарай Бухарест және стратегиялық маңызды мұнай кен орындарын қоса алғанда, Валахия мен Добруджаны басып алғанда аяқталды. 1917 жылы, Румынияның қарсылығына қарамастан, әсіресе Марашешти шайқасында, Ресейдің Қазан төңкерісінен кейін соғыстан шығуына байланысты, Румыния Орталық державалармен толық қоршалғандықтан соғыстан шығуға мәжбүр болды, Фокани келісіміне қол қойды, ал келесі жылы, 1918 жылдың мамыр айында Бухарест шартына қол қойды. Бірақ, Солоники майданындағы сәтті шабуыл, Болгарияны соғыстан шығарғаннан кейін, Румыния үкіметі бақылауды қайта орнатып, 1918 жылдың 10 қарашасында, Батыс Еуропада соғыс аяқталар алдында бір күн бұрын армияны қайтадан майданға жіберді. 1918 жылдың 1 желтоқсанында Алба-Юлияда жиналған Трансильвания румындарының өкілдері Трансильванияның Румыния Корольдігімен бірігуін жариялады, осыдан кейін Трансильвания 1918 жылы Бессарабия сияқты Корольдікке қосылды, себебі Ресейдегі азаматтық соғыс салдарынан туған билік вакуумы Сфатул Țării, яғни Ұлттық кеңеске Бессарабияның Румыниямен бірігуін жариялауға мүмкіндік берді. 1919 жылы Венгрия Кеңес Республикасымен болған соғыс Румыния әскерлерінің Будапештті басып алуымен және Бела Кунның большевик режимінің құлауымен аяқталды.
Бессарабия, Буковина және Трансильваниямен одақ
Париж бейбітшілік конференциясында Румыния Венгриядан Трансильвания, Банаттың бір бөлігі және басқа да аумақтарды, сондай-ақ Бессарабияны (Прут және Днестр өзендері арасындағы Шығыс Молдавия) және Буковинаны алды. Трианон шартында Венгрия Румынияның пайдасына Трансильванияға қатысты Австро-Венгрия монархиясының барлық құқықтарынан бас тартты. Румынияның Буковинамен бірігуі 1919 жылы Сен-Жермен шартында ратификацияланды, ал 1920 жылы кейбір батыс державалары Париж шарты арқылы Бессарабиядағы румын билігін мойындады. Осылайша, 1920 жылы Румыния 1914 жылғы аумағынан екі еседен астам болды. Бұл кезеңдегі соңғы аумақтық өзгеріс 1923 жылы болды, ол кезде Румыния мен Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдығы арасында бірнеше шекаралық елді мекендер алмастырылды. Румынияның ең маңызды сатып алуы Джимболия қаласы болды, ал Югославияның ең маңызды сатып алуы Яша Томич қаласы болды. Румыния енді аумақтық талаптар қоймады; алайда, Корольдықтың кеңеюі көрші елдерінің, соның ішінде Болгарияның, Кеңес Одағының және әсіресе Венгрияның наразылығын тудырды. Ұлы Румынияда мажарлар сияқты маңызды азшылықтар қамтылды және ассимиляция мәселесіне тап болды. Трансильванияда маңызды венгр және неміс халқы болды, олар билік құрылымына үйренген; румындарға тарихи түрде теріс қарағандықтан, енді олар қудалаудан қорқады. Екі топ та саяси өмірден шеттетілді, себебі соғыстан кейінгі режим мемлекеттік қызметкерлердің барлығы румын тілінде сөйлеуі керек деген жарлық шығарды. Жаңа мемлекет жоғары деңгейде орталықтандырылған болғандықтан, Бухаресттегі үкіметте жеке байланыстары болмаса, венгр немесе неміс азшылықтарының саяси ықпал етуі қиын болды. Осы саясаттарға қарамастан, румын үкіметі немістер мен венгрлерге өз тілдерінде жеке мектептер, басылымдар мен сот отырыстарын өткізуге рұқсат берді. Бұл құқықтар басқа азшылықтарға, әсіресе яһудилерге берілмеді.
Соғыс аралығы
Румынша România Mare (сөзбе-сөз аудармасы "Ұлы Румыния", бірақ көбінесе ағылшын тілінде "Ұлы Румыния" деп беріледі) әдетте соғыстар аралық кезеңдегі Румыния мемлекетіне және сол кездегі Румынияның аумағына сілтеме жасайды. Румыния сол кезде ең үлкен аумағына жетті (шамамен). 1930 жылғы халық санауы бойынша Румынияда 18 миллионнан астам адам тұрды. Нәтижесінде пайда болған "Ұлы Румыния" Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалмады. 1938 жылға дейін Румыния үкіметтері либералды конституциялық монархия нысанын сақтады, бірақ оның мазмұны әрқашан бірдей болмады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін үстемдік құрған Ұлттық либералдық партия клиенттік және ұлтшылдыққа ұшырады, ал 1927 жылы Ұлттық шаруалар партиясы оны биліктен ығыстырды. 1930 мен 1940 жылдар аралығында 25-тен астам жеке үкімет болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі соңғы жылдары фашистік Темір гвардия мен басқа да саяси топтар арасындағы бәсекелестік азаматтық соғыс деңгейіне жақындады. 1927 жылы Фердинанд патшаның қайтысынан кейін, оның ұлы, принц Карол, бұрынғы некелік дауларға байланысты таққа мұрагер бола алмады. Үш жылдық жер аударылғаннан кейін, оның ағасы Николаи регент, ал кішкентай ұлы Михаил патша болып қызмет еткеннен кейін, Карол ойын өзгертті және биліктегі Ұлттық шаруалар партиясының қолдауымен қайтып келді, өзін патша деп жариялады. Ұлттық шаруалар партиясының жетекшісі Иулиу Маниу Каролдың қайта оралуын оның сүйіктісі Магда Лупескуді тастау туралы уәдесіне байланысты ұйымдастырды, ал Лупескудің өзі де осы келісімге келісті. Алайда, Каролдың бұрынғы әйелі Еленамен алғашқы кездесуінен кейін, ол онымен татуласуға мүдделі емес екені анық болды, және Карол көп ұзамай Магда Лупескудің қайта оралуын ұйымдастырды. Оның танымалдылығы Каролдың билігі үшін үлкен проблема болды, өйткені ол оның ең жақын кеңесшісі және сенімді адамы ретінде қарастырылды. Маниу және оның Ұлттық шаруалар партиясы Темір гвардиямен бірдей саяси мақсаттарды бөлісті: екеуі де король Кароль II және Ұлттық либералдық партияның сыбайлас жемқорлығы мен диктаторлық саясатына қарсы күресті. 1929 жылы басталған әлемдік Ұлы депрессия Румынияда да болды және елді тұрақсыз етті. 1930 жылдардың басында әлеуметтік тәртіпсіздік, жоғары жұмыссыздық және ереуілдер болды. Бірнеше жағдайда румын үкіметі ереуілдерді және наразылықтарды күшпен басады, әсіресе 1929 жылы Валя Жиуінің кеншілер ереуілі және Гривица теміржол шеберханаларындағы ереуіл. 1930 жылдардың ортасында Румыния экономикасы жақсарды және өнеркәсіп едәуір өсті, бірақ румындардың 80% -ы әлі де ауыл шаруашылығында жұмыс істеді. 1920 жылдардың басында француз экономикасы мен саяси ықпалы басым болды, бірақ кейін Германия, әсіресе 1930 жылдары, басымдыққа ие болды. 1930 жылдарда Румынияның әлсіз демократиясы баяу фашистік диктатураға қарай құлдырады. 1923 жылғы конституция патшаға парламентті таратуға және қалауынша сайлау өткізуге еркіндік берді. Нәтижесінде Румыния бір онжылдықта 25-тен астам үкіметті бастан өткерді. Бұл үкіметтерде антисемит, ұлтшыл және, кем дегенде, квазифашистік партиялар басым болды. Ұлттық либералдық партия либералдығынан гөрі ұлтшылдыққа көшті, бірақ румын саясатына деген үстемдігін жоғалтты. Оны (салыстырмалы түрде орташа) Ұлттық шаруалар партиясы және оның радикалды Румын майданы, Ұлттық христиандық қорғаныс лигасы (LANC) және Темір гвардиясы сияқты партиялар басып тастады. 1935 жылы LANC Ұлттық Аграрлық партиямен бірігіп, Ұлттық Христиан партиясын (НХП) құрды. Квазимистикалық фашистік Темір гвардиясы LANC-тің бұрынғы тармағы болды, ол басқа партияларға қарағанда ұлттық сезімдерді, коммунизмнен қорқыныш пен экономикаға шетелдік және еврейлердің билік етуіне деген наразылықты пайдаланды. Темір гвардиясы кісі өлтіру саясатын қолға алды, ал түрлі үкіметтер де оған жауап берді. 1933 жылдың 10 желтоқсанында либералды премьер-министр Ион Дука мыңдаған адамды тұтқындап, Темір гвардияны "таратып жіберді". Нәтижесінде 19 күннен кейін ол Темір гвардия легионерлері тарапынан өлтірілді. 1930 жылдары бұл ұлтшыл партиялар король Кароль II-ге өзара сенімсіздікпен қарады. Дегенмен, 1937 жылдың желтоқсанында патша Румынияның алғашқы фашистік үкіметінің премьер-министрі болып Ұлттық христиан партиясының жетекшісі, ақын Октавиан Гоганы тағайындады. Осы уақытта Карол Адольф Гитлермен кездесті, ол Румыния үкіметін басқаратын пронацистік Темір гвардиясын көргісі келетінін білдірді. Оның орнына, 1938 жылдың 10 ақпанында король Кароль II Гоганың Лупескуға жасаған қоғамдық сөйкесін үкіметті қысқа мерзімді патшалық диктатураны орнатуға себеп ретінде пайдаланды, ол 17 күннен кейін жаңа конституциямен бекітілді, онда патша премьер-министрді ғана емес, барлық министрлерді жеке тағайындады. 1938 жылдың сәуір айында король Карол Темір гвардиясының жетекшісі Корнелиу Зелеа Кодрянуды ("Капитан") тұтқындады және түрмеге қамады. 1938 жылдың 29-30 қарашасы түнде Кодряну және бірнеше басқа легионерлер түрмеден қашуға тырысқанда өлтірілді. Қашуға тырысқан жоқ, олар Темір гвардиясының жасаған кісі өлтірулеріне жауап ретінде өлтірілді деген пікір бар. Патшалық диктатура қысқа болды. 1939 жылдың 7 наурызында Арманд Кэлинеску премьер-министр болып тағайындалды, ал 1939 жылдың 21 қыркүйегінде, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан үш апта өткен соң, Кэлинеску Кодрянудың өліміне кек қайтару үшін легионерлер тарапынан өлтірілді. 1939 жылы Германия мен КСРО Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойды, онда басқа нәрселермен қатар, Бессарабияға қатысты кеңестік "мүдде" көрсетілді. 1940 жылғы аумақтық жоғалтулардан және одан әрі наразылықтардан кейін Карол отставкаға кесіп, генерал Ион Антонескуді мемлекетті патшалық жарлық арқылы басқаруға толық өкілеттік берілген жаңа премьер-министр етіп тағайындады.
Патшалықтан бұрынғы кезеңнен Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін
Патшалық жарияланған кезде елде бірнеше өнеркәсіптік нысандар болған: 1853 және 1862 жылдары салынған Ассан және Оламазу бу диірмендері, 1865 жылы салынған кірпіш фабрикасы, сондай-ақ 1873 жылы салынған екі қант фабрикасы. 1857 жылы Плоештіде әлемдегі алғашқы мұнай өңдеу зауыты салынды. 1880 жылы бірнеше теміржолдар салынғаннан кейін CFR құрылды. Патшалық жарияланғаннан кейін бұрыннан бар өнеркәсіптік нысандар қарқынды дамуға көшті: тағы 6 ірі қант зауыты салынды және теміржол желісі одан әрі кеңейтілді. 1891 жылы жаңа, көбірек заманауи кірпіш фабрикасы салынды.
Ауыл шаруашылығы
Осы өнеркәсіптік жетістіктерге қарамастан, Румыния экономикасының басым бөлігі ауыл шаруашылығы болып қала берді. Дегенмен, 1990 жылғы доллар 1938 жылғы доллардан 9,27 есе әлсіз болды. Осылайша, Румынияның 1913 жылғы ЖІӨ 1938 жылғы валюта бағамы бойынша 1,262 миллиард долларды құрады. 1938 жылғы Румынияның ЖІӨ 387,204 миллиард лейді құрады, жан басына шаққандағы ЖІӨ 20,487 лейді құрады, халық саны шамамен 18,9 миллион адамды құрады. 1938 жылғы орташа валюта бағамы 1 лей 0,00732 АҚШ долларына тең болды. Сөйтіп, Румынияның 1938 жылғы ЖІӨ 2,834 миллиард долларды құрады. 1938 жылдың 1 сәуіріндегі Румынияның мемлекеттік қарызы 112,267,290,144 лейді құрады, оның ішінде 78,398,078,964 лейі сыртқы қарыз болып табылды. Осылайша, жалпы мемлекеттік қарыз Румынияның 1938 жылғы ЖІӨ-сінің 29%-ын құрады, ал мемлекеттік сыртқы қарыз 20%-дан сәл астамды құрады.
Өнеркәсіптік даму
Бірінші дүниежүзілік соғыстың тудырған қиратуына қарамастан, румын өнеркәсібі жаңа кәсіпорындар ашу және ескілерін дамыту арқасында елеулі өсімге қол жеткізді. 1921 жылы румын өнеркәсіпшісі Николае Малакса MALAXA өндірістік-инженерлік және өндіріс компаниясын құрды, ол негізінен пойыз құрамын күтуге және жасауға маманданған. Компания жылдам дамыды, 1930 жылға қарай Румыния локомотивтерді импорттауды толығымен тоқтатып, қажетті барлық пойыз құрамын жергілікті өнеркәсіппен қамтамасыз етті. Жаңа провинциялармен бірге иеленген өнеркәсіптік объектілер, мысалы, Решица зауыттары да Румынияның ауыр өнеркәсібінің қарқынды дамуына үлкен үлес қосты. Басқа маңызды кәсіпорындар – темір емес металдар өндіретін Копша Мика зауыты және Румын оптикалық кәсіпорны болды. Сонымен қатар құрылыс саласы дамыды, нәтижесінде Караиман айқасы (1928), Триумф аркасы (1936) және Марашешти мавзолейі (1938) сияқты ұлы ескерткіштер салынды. Мұнай өнеркәсібі де кеңейді, 1930 жылдардың соңына қарай Румыния ірі мұнай экспорттаушы елдердің қатарына кірді, бұл Германия мен Италияның назарын аударды. 1938 жылы Румыния 6,6 миллион тонна шикі мұнай, 284 000 тонна шикі болат, 133 000 тонна шойын, 510 000 тонна цемент және 289 000 тонна прокат өндірді.
Қару-жарақ өнеркәсібі
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Румынияның әскери өнеркәсібі негізінен әртүрлі бекініс қаруларын далалық және әуе шабуылына қарсы артиллерияға түрлендіруге бағытталған. 334 неміс 53 мм Fahrpanzer, 93 француз 57 мм Hotchkiss, 66 Krupp 150 мм және тағы да ондаған 210 мм зеңбіректер румындық жасалған шассилерге орнатылып, жылдам далалық артиллерияға айналдырылды, ал 45 Krupp 75 мм және 132 Hotchkiss 57 мм зеңбіректер әуе шабуылына қарсы артиллерияға түрлендірілді. Румындар 120 неміс Krupp 105 мм гаубицасын жаңартып, сол кездегі Еуропадағы ең тиімді далалық гаубицасын жасады. Румыния тіпті 250 мм Negrei 1916 үлгісін бастапқыдан жобалап, өзінің минометін жасауға қол жеткізді. Румынияның басқа технологиялық жетістіктеріне металдан жасалған әлемдегі алғашқы ұшақ – Vlaicu III кіреді. Румынияның әскери-теңіз күштері Дунайдағы ең ірі соғыс кемелеріне ие болды. Олар 4 өзен мониторынан тұратын топ болды, олар Галац кеме жасау шеберханасында Австрия-Мажарстаннан әкелінген бөлшектермен жергілікті жерде салынды, ал алғашқысы 1907 жылы Lascăr Catargiu болып шақырылды. Румыния мониторлары шамамен 700 тонна су сыйымдылығына ие болды, 3 мұнажада үш 120 мм теңіздік зеңбірек, екі 120 мм теңіздік гаубица, төрт 47 мм әуе шабуылына қарсы зеңбірек және екі 6,5 мм пулеметпен қаруланды. Мониторлар Туртукайя шайқасына және Кобадин шайқасының бірінші кезегіне қатысты. Румыниялық Schneider 150 мм 1912 үлгісі гаубицасы Батыс майданындағы ең заманауи далалық қарулардың бірі деп есептелді. Румынияның қару-жарақ өнеркәсібі Ұлттар Аралық кезеңде және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үлкен кеңейді. Industria Aeronautică Română және Societatea Pentru Exploatări Tehnice сияқты жаңа зауыттар салынды, олар IAR 37, IAR 80 және SET 7 сияқты жүздеген отандық ұшақтарды өндірді. Соғысқа дейін Румыния Франциядан жүздеген Brandt Mle 27/31 және Brandt Mle 1935 минометтерін өндіруге лицензия алды, соғыс кезінде тағы да жүздеген минометтер өндірілді, сондай-ақ Concordia зауытында 140 француз 47 мм Schneider танкке қарсы зеңбірегін өндіруге лицензия алды, олардың 118-і 1939 жылдың 26 мамыры мен 1940 жылдың 1 тамызы аралығында өндірілді және соғыс кезінде тағы да жүздеген зеңбіректер өндірілді; бұл зеңбіректер француз лицензиясы бойынша 1939 жылдың соңында Malaxa зауытында салынған Malaxa Tip UE бронетранспортерлерімен сүйреліп әкелінетін болды, соңында 1941 жылдың наурызына дейін 126 бронетранспортер салынды. 1938 жылы ZB vz өндіру үшін чехословакиялық лицензия алынды. 30 пулемет, оның 5000-ы Барбаросса операциясы 1941 жылдың маусымында басталғанға дейін Кугир қару зауытында жасалды. Румыния R 1 танкеттесін өндіруге лицензия алды, бірақ ақырында тек бір прототип жергілікті жерде салынды. 1938 жылы 360 37 мм Rheinmetall әуе шабуылына қарсы зеңбірегін өндіру үшін неміс лицензиясы алынды, бірақ 1941 жылдың мамырына дейін тек 102 зеңбірек өндірілді. 34 TACAM T 60, 21 TACAM R 2 танк жойғыштары және 34 тұтқынға алынған советтік Комсомолец бронетранспортерлері қайта жабдықталды. Сондай-ақ, Mareșal танк жойғышы сияқты бірнеше прототиптік көлік құралдары салынды, ол неміс Hetzer-іне шабыт көзі болды деп есептеледі, сонымен қатар 2 канонерлік қайық салынды.
Білім
Румыниялық ақсүйектер ұлдарын Еуропаның ең жақсы мектептеріне жіберудің ұзақ дәстүрі болғанмен, білімді адамдар жалпы санының өте аз бөлігін құрады. Ұлы Румынияда ең білімді халық Трансильванияда болды, ал Бессарабия ең қиын жағдайда болды. Заң бойынша барлық румындар кем дегенде төрт жыл білім алуға міндетті болғанымен, іс жүзінде осы талапты орындағандар азаз болды және білім беру жүйесі жоғары білім алуға болатын және болмайтын адамдарды ажырату үшін құрылды. Бұл ішінара шектеулі ресурстармен байланысты болғанымен, шаруалардың білім алу мүмкіндігі жоқ деңгейге жеткізді. Румыниядағы орта мектеп және жоғары білім француз жүйесінің үлгісімен салынды. Студенттер гуманитарлық ғылымдарға негізделген қатаң оқу бағдарламасын орындады. Румыния Шығыс Еуропаның қалған бөлігіндегідей мәселеге тап болды: көптеген студенттер, әсіресе аристократиялық отбасылардан шыққандар, ғылым, бизнес және инженериядан гөрі теология, философия, әдебиет және бейнелеу өнері сияқты пәндерді оқуға дайындық танытты.
Әкімшілік бөлініс
Тәуелсіздік алғаннан кейін Румынияның Ескі Корольдігі 33 округке бөлінді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1925 жылғы әкімшілік біріктіру заңының нәтижесінде, аумақ 71 округке, 489 ауданға (plăși) және 8879 коммунаға бөлінді. 1938 жылы король Карол II жаңа Конституцияны қабылдады, одан кейін ол Румыния аумағының әкімшілік бөлінісін өзгертті. Он ținuturi (шамамен аударма: "жерлер") құрылды (округтерді біріктіру арқылы), оларды король тікелей тағайындаған rezidenți regali (шамамен аударма: "корольдық резиденциялардың басшылары") басқарды. Бұл әкімшілік реформа ұзаққа созылмады және Карол режимі құлағаннан кейін округтер қайта құрылды.
Уақыт сызығы (1859-1940 жылдар)
• 1859 жылы Александр Иоанн Куза Молдавия мен Валахияны жеке билігімен біріктірді. • 1862 жылы Молдавия мен Валахия Румыния княздығын құру үшін ресми одаққа келді. • 1866 жылы Куза тақтан бас тартыуға мәжбүр болды және шетелдік династия орнатылды. Кароль I алғашқы заманауи Конституцияға қол қойды. • 1877 жылдың 16 сәуірінде Ресей әскерлерінің Румыния аумағынан өтуіне рұқсат беру туралы келісім жасалды. 24 сәуірде Ресей Осман империясына соғыс жариялады және оның әскерлері Румынияға енді. 9 мамырда Румыния парламенті тәуелсіздік жариялады, Румынияның Тәуелсіздік соғысы басталды. 10 мамырда Кароль I тәуелсіздік декларациясын бекітті. • 1878 жылы Берлин шарты бойынша Осман империясы Румынияның тәуелсіздігін мойындады. Румыния оңтүстік Бессарабияны Ресейге берді. • 1881 жылдың 14 наурызында Кароль I Румынияның королі жарияланды. • 1894 жылы Трансильвания румындарының басшылары, румындардың ұлттық құқықтарын талап ете отырып, Австрия императорына меморандум жіберді, олардың ісі сатқындық деп танылды. • 1907 жылы Румынияда шаруалардың көтерілісі күшпен басылды, мыңдаған адам қаза тапты. • 1914 жылы Кароль I қайтыс болды, оның орнын оның жүрегінен туған інісі Фердинанд бағындырды. • 1916 жылдың тамызында Румыния Антанта тарапынан Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Желтоқсанда Румыния қазынасы Ресейге сақтауға жіберілді, бірақ румын армиясы Бессарабиядан шығудан бас тартқаннан кейін кеңестік үкімет оны тартып алды. • 1918 жылдың 27 наурызында Бессарабияның Румыниямен бірігуі жарияланды. 28 қарашада Буковинаның Румыниямен бірігуі жарияланды. 1 желтоқсанда Трансильванияның Румыниямен бірігуі жарияланды. Бұл күн Румыния Корольдігі мен оның тарихи аймақтарының бірігуінің аяқталуын белгіледі. Алайда, осы жарияланымдардың шарттары (және, сәйкесінше, Ұлы Румыния идеясының іске асырылуы) екі жылдан кейін ғана, Трианон шартынан кейін ресми мойындалды. Версаль шарты бойынша Румыния жаңа румын аумақтарында тұратын Ресей және Австро-Венгрия империясының бұрынғы азаматтарына азаматтық беруге келісті. • 1919 жылы Бела Кун басқарған Румыния мен Венгрия Кеңес Республикасы арасында әскери қақтығыс болды. Румын армиясы 1919 жылдың 4 тамызында Будапештті басып алды. Қалаға 1919 жылдың 16 қарашасына дейін әскери әкімшілік басқарды. Сен-Жермен-ан-Лай шарты Буковинаны Румынияға ресми түрде берді. • 1920 жылы Трианон шарты Трансильвания, Банат және Партиумды Румынияға ресми түрде берді. Чехословакия және Югославиямен Кіші Антанта одағы құрылды. • 1921 жылы ірі және радикалды аграрлық реформа жүргізілді. Польша-Румыния одағы құрылды. • 1923 жылы Ұлттық либералдық партия жобасы негізінде 1923 жылғы Конституция қабылданды. Ұлттық христиандық қорғаныс лигасы (LANC) құрылды. • 1924 жылы LANC мүшесі (кейіннен Темір гвардияның негізін қалаушы) Корнелиу Зелеа Кодреану Яссы полициясының префектін өлтірді, бірақ ақталып шықты. • 1926 жылы Либералды сайлау заңы қабылданды. Франко-румындық шарт жасалды. • 1927 жылы Ұлттық шаруалар партиясы Ұлттық либералдық партиядан үкіметті иеленді. Архангел Михаил легионы, кейіннен Темір гвардия, LANC-тен бөлінді. Михаил (Михай) регенттік үкімет кезінде король атанды. • 1929 жылы әлемде және Румынияда Ұлы депрессия басталды. • 1930 жылы Кароль II король тағына отырды. • 1931 жылы Темір гвардияға алғашқы тыйым салынды. • 1933 жылдың 16 ақпанында Гривица вагондар шеберханасының ереуілі полиция тарапынан күшпен басылды. 10 желтоқсанда Премьер-министр Ион Дука мыңдаған адамды тұтқындап, Темір гвардияны "таратып жіберді"; 19 күннен кейін оны Темір гвардия легионерлері өлтірді. • 1935 жылы LANC және Ұлттық аграрлық партия фашистік Ұлттық христиан партиясын (NCP) құру үшін бірікті. • 1937 жылы Ұлттық шаруалар партиясы мен Темір гвардия арасында сайлауға қатыспау туралы келісім жасалды, кейіннен Аграрлық одақ қосылды. Румын Коммунистік партиясы келісімге қарсы болды, бірақ іс жүзінде Ұлттық шаруаларды қолдады. LANC үкімет құрды, бірақ оның еврей әулеті туралы Карл II-мен қақтығысқа түсті. • 1938 жылдың 10 ақпанында патшалық диктатура жарияланды. Жаңа конституция 27 ақпанда қабылданды. 29-30 қарашада Темір гвардиясының басшысы Кодреану және басқа легионерлер корольдің бұйрығымен атылды. • 1939 жылдың 7 наурызында Арманд Калинеску үкімет құрды. 23 тамызда Молотов-Риббентроп келісімінде Бессарабияға қатысты кеңестік "мүдде" көрсетілді. 1 қыркүйекте Германия мен Кеңес Одағы Польшаға басып кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. 21 қыркүйекте Калинескуді Темір гвардия легионерлері өлтірді. • 1940 жылдың 6 қыркүйегінде король Кароль II-нің күштеп бас тартуынан кейін, оның 19 жастағы ұлы Михаил I таққа отырды, ол Премьер-министр және Conducător Ион Антонескуге диктаторлық өкілеттік беруге міндетті болды. 14 қыркүйекте Румыния Корольдігі қысқа мерзімді диктатурамен, Ұлттық легионерлік мемлекет деп аталатын мемлекетпен алмастырылды.