Хаскелл Векслер: Америкалық оператор және режиссердің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Американдық кинооператор Хаскелл Векслер (6 ақпан 1922 – 27 желтоқсан 2015) – американдық оператор, кино продюсері және режиссер. Халықаралық кинематографистер гильдиясы мүшелері арасында өткізілген сауалнамада Векслер кино тарихындағы ең ықпалды он оператордың бірі деп танылды. Ол бес номинация ішінде 1966 және 1976 жылдары ең үздік операторлық жұмысы үшін екі рет «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. The New York Times газетіндегі некрологында Векслер «Голливудтағы ең тапқыр операторлардың бірі ретінде белгілі» деп сипатталған.

Ерте өмір және білім

Уекслер 1922 жылы Чикагода еврей отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы Саймон мен Лотти Векслер болды, олардың балалары – Джеррольд, Джойс (Исакс) және Йель. Ол прогрессивті Франсис Паркер мектебінде оқыды, онда Барни Россетпен жақын дос болды. Берклидегі Калифорния университетінде бір жыл оқығаннан кейін, 1941 жылы АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа дайындалып жатқан кезде, ол сауда флотында теңізші болып ерікті түрде қызмет етті. Ол кемеде Вуди Гатримен танысты, ол кейіннен халық әншісі ретінде танымал болды. 1942 жылдың қарашасында оның кемесі Оңтүстік Африка жағалауында неміс суасты қайығының торпедасымен шабуылға ұшырап, батып кетті. Ол құтқару қайығында 10 күн өткізді, содан кейін құтқарылды. 1946 жылы әскерден босатылып, Чикагоға оралғаннан кейін әкесінің «Allied Radio» компаниясының қоймасында жұмыс істеді. Ол тәжірибесі болмаса да, кинорежиссер болғысы келді, ал әкесі оған Иллинойс штатының Де-Плейнс қаласында шағын студия ашуға көмектесті. Ол Орта Батыс фабрикаларында өнеркәсіптік фильмдер түсіруден бастады. Студиясы көп шығынға ұшырағаннан кейін жабылды, бірақ бұл бизнес Векслер үшін бейресми киномектеп болды. Сол жылы ол Элия Казанның «Америка Америка» фильмінде оператор болып жұмыс істеді. Казан «Оскар» сыйлығына «Үздік режиссер» номинациясын алды. Содан кейін Векслер Голливудта тұрақты жұмыс істеді. 20 жастағы Джордж Лукас Векслермен танысты, олардың екеуі де автожарыстармен қызығушылық танысты. Векслер Лукасқа USC киномектебіне түсуге көмектесу үшін жағдай жасады. Кейін Уекслер Лукаспен «Американ граффити» (1973) фильмі бойынша кеңесші ретінде жұмыс істеді. Векслер Майк Николстің «Кім Вирджиния Вульфтан қорқады?» (1966) фильмінің операторы болды, ол үшін «Оскар» сыйлығын «Ең үздік операторлық жұмыс (Ақ-қара фильм)» номинациясында жеңіп алды. Келесі жылы Векслер Сидни Пуатье басты рөлде ойнаған «Түннің ыстығында» (1967) детективтік драмасының операторы болды, ол «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Оның жұмысы Голливуд тарихында африкалық текті адамға ерекше назар беріліп, түсті түсірілген алғашқы ірі фильм болғанымен ерекшеленді. Векслер стандартты жарықтандыру қара терілі актерлердің бетінде тым көп жылтыр тудыратынын, оларды жаман көрінетінін мойындады. Сондықтан Векслер жарықты азайтып, Пуатіені жақсырақ көрсетуге қол жеткізді. Векслер Фрэнсис Форд Копполаның «Сөйлесу» фильмін түсірілімі кезінде операторлық қызметтен босатылып, оның орнына Билл Батлер келді. Ол сондай-ақ Милош Форманның 1975 жылғы «Күкі ұясынан ұшқан» фильмінен де жұмыстан босатылып, оның орнына тағы да Билл Батлер келді. Векслер «Күкі ұясынан ұшқан» фильмінен жұмыстан босатылуының себебі оның радикалды солшыл саяси көзқарастары болды деп есептеді, бұл оның «Жер асты» деректі фильміндегі жұмысымен байланысты болды, онда солшыл қалалық партизандық топ «The Weather Underground» заңнан жасырынып, сұхбат берді. Алайда Форман Векслерді тек көркемдік айырмашылықтарға байланысты жұмыстан босатқанын айтты. Векслер мен Батлер екеуі де «Күкі ұясынан ұшқан» үшін «Оскар» сыйлығына «Ең үздік операторлық жұмыс» номинациясын алды, бірақ Векслер «Мен осы фильмде бір-екі минутты түсірмедім» деді. Алайда ол Вуди Гатридің өмірбаянына арналған «Байлыққа қарай» (1976) үшін екінші «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, ол Векслердің теңіз флотында қызмет еткен кезінде танысқан Вуди Гатриге арналған. «Bound for Glory» – жаңадан ойлап табылған Steadicam-ді қолданған алғашқы көркем фильм, оның атақты сахнасында кран да қолданылды. Векслер сондай-ақ Нестор Альмендросқа «Оскар» сыйлығын жеңіп берген «Жаратылыс күндері» (1978) фильмінің қосымша операторы ретінде де танылды. Векслер Underground (1976) фильмінің саундтрегінде болды, ол 1976 жылы Folkways Records-та жазылған. Ол өмірі бойы деректі фильмдер түсірумен айналысты. «Пол Джейкобс және ядролық топ» (1980) деректі фильмі «Эмми» сыйлығын алды, ал «Май Лай ветерандарымен сұхбаттар» (1970) «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Оның кейінгі деректі фильмдеріне кірді: «Автобус жүргізушілерінің одағы» (2000), Лос-Анджелесте автобус қызметтерін жаңғырту және кеңейту туралы ұйым және оның негізін қалаушы Эрик Манн, «Кімге ұйқы керек?» (2006), Independent Lens деректі фильмдері «Жақсы күрдтер, жаман күрдтер: Таулар ғана достар» (2000), «Оларға кім екеніңді айт» (2004) және «Жаралы тізеден тұрған тасқа дейін: Баяушының саяхаты» (2019). Векслер ойдан шығарылған фильмдерді де түсірген. «Medium Cool» (1969) – Векслер жазған және cinéma vérité стилінде түсірілген фильм, оны бүкіл әлемдегі киностуденттері зерттейді. Ол кино өнеріне үлкен әсер етті. Criterion Collection DVD-сіндегі түсіндіруде Векслер студия басшыларының фильмге қатты таңырғандарын еске алды, «бұл өте сезімтал, Годар стиліндегі фильм, ол бір мәселеден екіншісіне ауысып отырды (кедейлік, расизм, азаматтық қарсылық, Вьетнам соғысы, Кеннеди мен Кінгтің қазасы)». «Medium Cool» фильмінің түсірілуі туралы Пол Крониннің BBC деректі фильмі «Look Out Haskell, It's Real: The Making of Medium Cool» (2001) түсірілді. «Medium Cool» 2003 жылы Ұлттық фильм тізіліміне енгізілді. Lucasfilm компаниясымен жасалған және Джордж Лукастың авторлық құқығы көрсетілмеген «Latino» (1985) фильмі 1985 жылғы Канн кинофестиваліне іріктелді. Ол фильмнің сценарийін жазып, режиссерлік жасады. Тағы бір режиссерлік жобасы – Гарри Бриджес, еңбектің керемет көшбасшысы және әлеуметтік көреген туралы «Доктан лордтарға дейін» (2007) фильмі, оны «қаһарман немесе дұшпан» деп сипаттаған. 1988 жылы Векслер Джон Сейлстің «Matewan» (1987) фильмі үшін «Ең үздік операторлық жұмыс» номинациясында Independent Spirit сыйлығын жеңіп алды, сонымен қатар «Оскар» сыйлығына да ұсынылды. Оның Билли Кристалмен HBO-да түсірген «61*» (2001) фильмі «Эмми» сыйлығына ұсынылды. 2021 жылы режиссерлер Джоан Черчилль мен Алан Баркер Векслердің өмірі мен мансабы туралы 26 минуттық «Shoot From the Heart» деректі фильмін шығарды. Черчилль фильмді түсіру мақсатын былай түсіндірді: «Біз өмірге үмітсіздікпен қарамайтын, белсенді адам туралы фильм жасадық».

Wexler was born to a Jewish family in Chicago in 1922. His parents were Simon and Lottie Wexler, whose children included Jerrold, Joyce (Isaacs) and Yale. He attended the progressive Francis Parker School, where he was best friends with Barney Rosset. After a year of college at the University of California, Berkeley, he volunteered as a seaman in the Merchant Marine in 1941, as the U. S. was preparing to enter World War II. He became friends with fellow sailor Woody Guthrie, who later gained fame as a folk singer. In November 1942, his ship was torpedoed by a German submarine and sank off the coast of South Africa. He spent 10 days on a lifeboat before being rescued. He returned to Chicago after his discharge in 1946 and began working in the stockroom at his father's company, Allied Radio. He decided he wanted to become a filmmaker, although he had no experience, and his father helped him set up a small studio in Des Plaines, Illinois. He began by shooting industrial films at Midwest factories. When his studio lost too much money, it was eventually shut down, but the business served as an unofficial film school for Wexler. That same year he served as the cinematographer on his first big budget film, Elia Kazan's America America. Kazan was nominated for a Best Director Academy Award. Wexler worked steadily in Hollywood thereafter. George Lucas, then 20, met Wexler who shared his hobby of auto racing. Wexler pulled a few strings to help Lucas get admitted to the USC Film School. Wexler would later work with Lucas as a consultant for American Graffiti (1973). Wexler was cinematographer of Mike Nichols' screen version of Who's Afraid of Virginia Woolf? (1966), for which he won the last Academy Award for Best Cinematography (Black & White) handed out. The following year had Wexler as the cinematographer for the Oscar winning detective drama, In the Heat of the Night (1967), starring Sidney Poitier. His work was notable for being the first major film in Hollywood history to be shot in color with proper consideration for a person of African descent. Wexler recognized that standard lighting tended to produce too much glare on that kind of dark complexion making the actors look bad. Accordingly, Wexler toned it down to feature Poitier with better photographic results. Wexler was fired as cinematographer during filming of Francis Ford Coppola's The Conversation and replaced by Bill Butler. He was also fired from Miloš Forman's 1975 film One Flew Over the Cuckoo's Nest and again replaced by Bill Butler. Wexler believed his dismissal on Cuckoo's Nest was due to his radical left political views as highlighted by his concurrent work on the documentary Underground, in which the left wing urban guerrilla group The Weather Underground were being interviewed while hiding from the law. However, Forman said he had terminated Wexler over mere artistic differences. Both Wexler and Butler received Academy Award nominations for Best Cinematography for One Flew Over the Cuckoo's Nest, though Wexler said there was "only about a minute or two minutes in that film I didn't shoot.”

However, he won a second Oscar for Bound for Glory (1976), a biography of Woody Guthrie, whom Wexler had met during his time in the Merchant Marine. Bound for Glory was the first feature film to make use of the newly invented Steadicam, in a famous sequence that also incorporated a crane shot. Wexler was also credited as additional cinematographer on Days of Heaven (1978), which won a Best Cinematography Oscar for Néstor Almendros. Wexler was featured on the soundtrack of the film Underground (1976), recorded on Folkways Records in 1976. He worked on documentaries throughout his career. The documentary Paul Jacobs and the Nuclear Gang (1980) earned an Emmy Award; Interviews with My Lai Veterans (1970) won an Academy Award. His later documentaries included; Bus Riders' Union (2000), about the modernization and expansion of bus services in Los Angeles by the organization and its founder Eric Mann, Who Needs Sleep? (2006), the Independent Lens documentary Good Kurds, Bad Kurds: No Friends But the Mountains (2000), Tell Them Who You Are (2004) and From Wounded Knee to Standing Rock: A Reporter's Journey (2019). Wexler also directed fictional movies. Medium Cool (1969), a film written by Wexler and shot in a cinéma vérité style, is studied by film students all over the world for its breakthrough form. It influenced more than a generation of filmmakers. In DVD commentary for Criterion Collection, Wexler recalled that the studio execs were flabbergasted the film, "an edgy, Godardian tale that ricocheted from one hot button topic to the next (poverty, racism, civil rebellion, the war in Vietnam, the Kennedy and King assassinations)." The making of Medium Cool was the subject of a BBC documentary by Paul Cronin, Look Out Haskell, It's Real: The Making of Medium Cool (2001). "Medium Cool" was selected for preservation in the National Film Registry in 2003. Produced by Lucasfilm and uncredited George Lucas, Wexler's film Latino (1985) was chosen for the 1985 Cannes Film Festival. He both wrote and directed the work. Another directing project was From Wharf Rats to Lords of the Docks (2007), an intimate exploration of the life and times of Harry Bridges, an extraordinary labor leader and social visionary described as "a hero or the devil incarnate it all depends on your point of view." In 1988, Wexler won the Independent Spirit Award for Best Cinematography for the John Sayles film Matewan (1987), for which he was also nominated for an Academy Award. His work with Billy Crystal in the HBO film 61* (2001) was nominated for an Emmy. In 2021, filmmakers Joan Churchill and Alan Barker released a 26 minute documentary, Shoot From the Heart, about Wexler's life and career. Churchill described her intention in making the film this way: “We were making a film about a man who was a passionate activist, who never gave up hope for the world.”

A "lifelong liberal activist," during the final years of his life, Wexler trained his focus on raising awareness of sleep deprivation and long hours in the film industry, culminating in the documentary Who Needs Sleep? (2006), which "examined the routine overworking of Hollywood film crews."

«Өмірі бойы либералды белсенді болған» Векслер өмірінің соңғы жылдарында киноиндустриясындағы ұйқының жетіспеуі мен ұзақ сағаттар жұмыс ілеу туралы хабардар етуге баса назар аударды, нәтижесінде «Кімге ұйқы керек?» (2006) деректі фильмі жасалды, ол «Голливуд киноэкипажтарының күнделікті шаршауын зерттеді».

Жеке өмір

1989 жылы американдық актриса Рита Таггартқа үйленді. Оның екі ұлы, бір қызы, төрт немересі және бір шөбересі болған.

Өлім

Векслер 2015 жылдың 27 желтоқсанында Калифорния штатының Санта-Моника қаласындағы үйінде 93 жасында ұйықтағанда көз жұмды.

Қысқа метражды фильм

Жыл Атауы Режиссер Ескермелер 1958 Т – Тумблвид үшін Луис Клайд Стоумен 1966 Бір Стивен Норт 1976 Полароид Көзілдірігі Өзі 1977 STP маймен күтім Плимут Фьюри Конрад Л. Холлмен бірге 1978 Джон Уэйн Ұлы Батыс жинақ банкі Өзі

Ұзақ метражды фильмдер

Жыл Атауы Режиссер Ескертулер 1958 Есірткі көшесіндегі бақылау Ирвин Кершнер "Марк Джеффри" атымен көрсетілген 1959 Жабайы көз Бен Маддоу, Сидни Мейерс, Жозеф Стрик Джек Куффер және Хелен Левиттпен бірге 1960 Бес батыл әйел Хорхе Лопес Портильо Студс Лонган Ирвинг Лернер Кредитсіз 1961 Қылмыскер дін қызметкері Ирвин Кершнер Періште бебе Пол Вендкос Джек Мартамен Қашқын Клаудио Гусман Рей Фостер және Уэйн Митчеллмен бірге Балықшы және оның жаны Чарльз Гуггенхайм 1963 Америка, Америка Элия Казан Жаңбырдағы бет Ирвин Кершнер Лонни Уильям Хейл 1964 Ең жақсы адам Франклин Дж. Шаффнер 1965 Сүйікті Тони Ричардсон Сондай-ақ продюсер ретінде көрсетілген 1966 Вирджиния Вульфтан кім қорқады? Майк Николс 1967 Түннің қызу шағында Норман Джуисон 1968 Бетпе-бет Джон Кассаветс Кредитсіз Томас Крон ісі Норман Джуисон 1969 Орташа салқын Өзі 1972 Катонсвилл тоғызының соты Гордон Дэвидсон 1974 Әңгімелесу Фрэнсис Форд Коппола Билл Батлермен ауыстырылды 1975 Біреу құқыршақ ұясынан ұшты Милош Форман 1976 Глорияға бағытталған Хал Эшби 1978 Үйге оралу 1981 Екінші қол жүректер 1982 Сыртқа шығуға тырысу 1983 Әйелдерді жақсы көрген адам Блейк Эдвардс 1987 Матеван Джон Сейлс 1988 Түстер Деннис Хоппер 1989 Үш қашқын Фрэнсис Вебер Блейз Рон Шелтон 1991 Басқалардың ақшасы Норман Джуисон 1992 Бейб Артур Хиллер 1994 Роан Иништің құпиясы Джон Сейлс 1995 Канадалық бекон Майкл Мур 1996 Мулхолланд Фолс Ли Тамахори Бай адамның әйелі Эми Холден Джонс 1999 Лиimbo Джон Сейлс 2004 Silver City 2007 Порттық егемендерге дейін өркендегендер Өзі

Теледидар

Жыл Атауы Режиссер Ескермелер 1956 Эдди Арнольд Шоуы Бен Парк Эпизод: "Бетти Джонсон, Джорданайрлар" 1998 Сандра Бернхард: Мен әлі де осындамын! Иә! Марти Коллнер Телеарнаулық арнайы бағдарлама 2001 61* Билли Кристал Телефильм 2007 Үлкен махаббат Адам Дэвидсон Эпизод: "Тас пен қиын жағдай"

Мұра және құрмет (кезеңдік марапаттар)

1993 жылы Векслер Америка кинематографистер қоғамынан өмір бойы жеткен жетістіктері үшін сыйлық алды, бұл марапатталған алғашқы жұмыс істеп тұрған оператор болды. 1996 жылы ол Голливудтың Даңқ аллеясында жұлдызға ие болды, соңғы 35 жылда осындай құрметке ие болған алғашқы оператор. 2007 жылы ол Тәуелсіз деректі фильмдер қауымдастығынан және Операторлар қоғамынан өмір бойы жеткен жетістіктері үшін сыйлық алды. 2014 жылы Американың локация менеджерлері гильдиясы Векслерге алғашқы марапаттау салтанатында Гуманитарлық сыйлықты табыс етті. Ол жұмыс істеген алты фильм "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деген себеппен Ұлттық кино реестріне енгізілді: "Вирджиния Вульфтен кім қорқады" (2013 жылы), "Көктегі күндер" (2007), "Орташа салқын" (2003), "Түннің ыстық шағында" (2002), "Американдық граффити" (1995) және "Кукушка ұясынан ұшқандар" (1993). 2016 жылдың қыркүйегінде Джордж Лукас USC Кино өнер мектебінде деректі фильмдер бойынша Хаскелл Векслер атындағы профессорлық қызметін құрды. Векслер атындағы профессорлық қызметтің алғашқы иегері – Майкл Ренов, SCA академиялық мәселелер жөніндегі вице-деканы және Кино және медиа зерттеулері бөлімінің профессоры.