Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Оудеманс – диаметрі шамамен 90 километр болатын, Марс планетасындағы кратер. Ол голланд астрономы Жан Абрахам Христиан Оудеманс (1827–1906) құрметіне аталған.
Oudemans is a crater on Mars, approximately 90 kilometers in diameter, named after Dutch astronomer Jean Abraham Chrétien Oudemans (1827–1906).
Сипаттама
Оудеманс кратері өте жақсы сақталған морфологияның мысалы, себебі оның шығарылған материалында және еденіндегі ұсақ ерекшеліктер сақталған. Жас болғандықтан, оның жиегінде су эрозиясының іздері жоқ. Кейбір кратерлерден өзгеше, Оудеманс кратерінде жер бетінде аллювиалды жанкөйлектер кездеспейді. Кей жерлерде оның жиегінде терраса бар. Ол Phoenicis Lacus төртбұрышында 10.0° оңтүстік ендік, 92.1° батыс бойлықта орналасқан. Бұл орналасу Noctis Labyrinthus және Valles Marineris жарық жүйесінің Ius Chasma қиылысына жақын. Оның диаметрі шамамен 90 км, бұл 4.5 км диаметріндегі метеориттің нәтижесінде пайда болғанын көрсетеді. Ник Хоффман бұл Вальс Маринерис жүйесінің шығыс жағындағы ағынды шөгінділердің қалыптасуына себеп болуы мүмкін деп болжайды. Оның пікірінше, жер астындағы көмірқышқыл газының мұзы қызып, жарылысқа ұшырап, қысымы төмендеген, нәтижесінде Марстың солтүстік жазықтарына су ағып кеткен. Оудеманс кратерінің орталық көтерілісі қабатты тау жыныстарын ашады, олар шөгінді болуы мүмкін. Орталық көтерілістерде ашылған қабатты тау жыныстары жер бетіндегі соққы құрылымдарында жиі кездеседі, ал жақын маңдағы Вальс Маринерис каньон жүйесінде көптеген қабаттар бар, бұл қабатталған шөгінділердің бүкіл аймаққа тарағанын көрсетеді. Оудеманс кратерінің қабаттары Вальс Маринеридегілерге қарағанда терең немесе одан да тереңде жатыр. Вальс Маринеридегі және Оудеманс кратерінің орталық көтерілісіндегі қабаттарды салыстыру олардың ұқсас тау жыныстары екенін және бірдей тектік қызметке ие екенін дәлелдеуі мүмкін. Бұл аймақтағы тағы үш кратер – Мартин (21.2°О.Е., 290.7°Б.Б.), Мазамба (27.3°О.Е., 290.2°Б.Б.) және әлі ат қойылмаған кратер (28.4°О.Е., 305°Б.Б.) орталық көтерілістерінде де ұсақ қабатты материалдарға ие. Бұл төрт кратердің қабатталуы мен географиялық орналасуы олар Тарсис жанартауларының көптеген атқылауларынан түскен күл қабаттары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Көлемді жанартаулық атқылаулар қабатты тау жыныстарының үлкен көлемін тез көміп, кратерлерден қорғауы мүмкін. HiRISE-тегі жоғары сапалы мәліметтер қабаттардың көп және әртүрлі екенін көрсетеді. Кейбір қабаттар басқаларына қарағанда мықтырақ, себебі олар тік беткейлер құрайды. Басқа қабаттар еңістерді құрайды. Осындай құрылым Жер бетінде де жиі кездеседі. Гранд-Каньон қабырғаларында тік беткейлер мен еңістерді оңай көруге болады; еңістер көбінесе тақтатас балшыққа айналған кезде пайда болады. Егер кейбір қабаттарда саз болса, онда олар су болған кезде қалыптасқан. Саздың қалыптасуына су қажет. Сондықтан еңістер судың бұл аймақты жапқан кезеңдерін көрсетеді. Мүмкін, сол кезде өмір көп болған шығар. Оудеманс кратерінің қабырғасының суретін басып, осы қабаттарды жақсы көруге болады.
Oudemans crater is an example of very pristine morphology since small features in its ejecta and on its floor are preserved. Being young, it does not display water erosion on its rim. Unlike some craters, Oudemans crater does not have alluvial fans on its floor. In places, its rim has a terrace. It is located in the Phoenicis Lacus quadrangle at 10.0 deg S, 92.1 deg W. This location puts it near the intersection of Noctis Labyrinthus and the Ius Chasma of the Valles Marineris rift system. It is approximately 90 km wide, indicating it was caused by a meteorite 4.5 km in diameter. Nick Hoffman proposes that this might be the trigger that caused the formation of the flow deposits on the east end of the Valles Marineris System. He proposes that the impact heated up subsurface carbon dioxide permafrost causing explosive decompression that flooded down the Valles Marineris into the Northern Plains of Mars. The central uplift of Oudemans exposes layered rock that may be sedimentary. Layered rock exposed in the central uplifts are common in terrestrial impact structures, and there is abundant layering exposed in the nearby Valles Marineris canyon system suggesting that layered deposits extend throughout the region. Oudemans' layers are from as deep or deeper than those exposed in Valles Marineris. A comparison of the layers in Valles Marineris and in the Oudemans central uplift may prove that they are similar rock types that share the same origin. Three other craters in the area, Martin (21.2°S, 290.7°E), Mazamba (27.3°S, 290.2°E) and a yet unnamed crater (28.4°S, 305°E) also possess finely layered materials in their central uplift features. The preservation of the layering and geographical occurrence of these four craters suggests that they could be ash layers deposited from numerous episodes from the Tharsis volcanoes. Voluminous volcanic episodes could have produced large volumes of layered rock that could have been rapidly buried and protected from cratering. The great detail available with HiRISE shows the layers to be both numerous and varied. Some layers are far harder than others because they form steep sides. Other layers form slopes. This same arrangement is common on the Earth. Steep slopes and slopes are easily observed in the walls of the Grand Canyon; slopes often occur when shale erodes into clay. If clay exists in some layers, then they were probably formed when water was present. Clay requires water to form. So the slopes may show periods of time when water covered the area. Perhaps life was abundant then. Click on the image below of the wall of Oudemans crater for a good view of these layers.