Кіріспе

Крикеттегі қосалқы ойыншы – бұл ойын басынан ойыншылар тізімі берілген соң, төрешілердің рұқсатымен ойыншы жарақат алған немесе ауырған жағдайда алаңға түсетін ойыншы. Қосалқы ойыншылар туралы ережелер Крикет ережелерінің 24-бабында жазылған.

Шолу

Ауырып қалған немесе жарақат алған ойыншының орнына қосалқы ойыншы алаңға шыға алады, бірақ егер капитантар басқаша келіспесе, олар доп тастауға, соққы беруге немесе капитандық қызмет атқаруға құқылы емес. Ойыншының ойынның бір бөлігінде қосалқы ойыншы болған жағдайында да, соққы беруге, доп тастауға және алаңда ойнауға мүмкіндігі бар, бірақ ол қайтадан соққы беруге немесе доп тастауға кіріспей тұрып, алаңнан тыс өткізген уақытына тең уақыт күтуі керек. Қосалқы ойыншылар, әдетте, ресми құрам тізіміне енгізілмейді, егер олар үлкен құрамдағы басқа ойындарда негізгі құрамда болмаса немесе он екінші ойыншы болмаса. Крикеттің кейбір түрлерінде матч алдында 12 ойыншы тіркелген, онда матчқа қатысатын құрамнан бір ойыншы алынып тасталады. Дегенмен, заң бойынша мұндай талап жоқ, және төрешілердің келісімімен кез келген адам қосалқы ойыншы бола алады. Бұл жағдайда көрермендер, жергілікті БАҚ өкілдері немесе команданың жаттықтырушылары да рөл атқаруы мүмкін. Мысалы, 1988 жылы Үндістанға сапарлаған Жаңа Зеландия журналисі алаңға шыққан болатын.

Тарих

Орнына қосымша ойыншыларды пайдалану 18 ғасырдан бері белгілі. 1748 жылғы 5 қыркүйекте өткен матч туралы есепте бұл рөл "іздеуші" деп аталды; бұл Джордж Смит бұрынғы матчтарда жарақат алғандықтан қосымша алаң қорғаушыға ие болғанмен, осы матчта оған рұқсат берілмегенін көрсетеді. 19 ғасырда ойыншыларды алмастыруға рұқсат беру практикасы әртүрлі және тұрақсыз болды. 1870 жылы МКК және Ноттингемшир арасында матч өтті. Бұл матчтың басында алмастыруға рұқсат берілді, бірақ бұл баспасөз тарапынан сынға ұшырады, ал матч аяқталған кезде одан бас тартты. Бірінші сыныпты крикетте ойыншыны алмастырудың алғашқы рет қолданылуы 1891 жылы Оксфорд пен Кембридж арасындағы Университет матчында болды, Фредерик Тезигер алаңда жарақат алғаннан кейін Томас Кейс Оксфорд XI құрамында оның орнына шықты.

Фелдингті алмастырушылар

Ауыспалы ойыншыға кез келген басқа ойыншы сияқты допты ұстауға рұқсат етіледі, және кейде олар осылай жасайды. Тест крикетінде бұл алғаш рет 1884 жылы Англия мен Австралия арасындағы матшта болды, онда Австралия капитаны Билли Мердок Англия сапында ауыспалы ойыншы ретінде ойнап тұрғанда, өз командаласы Тіп Скотттан допты ұстады. Тест матчында ауыспалы ойыншы ұстаған ең көп доп саны – төрт, бұл рекордты Гуршаран Сингх, Юнис Хан, Вирендер Сехваг және Джексон Берд бөліседі. Дегенмен, ауыспалы ойыншылар ұстаған доптар жеке статистикаға енбейді.

Соңғы өзгерістер

Соңғы жылдары крикеттің бірінші сыныптық ойындарда ойыншыларды алмастыруға рұқсат ету туралы пікірлер айтылды, себебі крикетте көптеген жарақаттар немесе тактикалық себептермен толық алмастыруға тыйым салынған. 2019 жылы тұңғыш рет Тест матчтарында және басқа да халықаралық ойындарда шаңқау (контузия) жағдайында алмастыруға рұқсат берілді. Ойынды жақсарту, қазіргі кестеге байланысты жарақаттардың көбеюімен күресу, басқа спорт түрлерінің мысалымен мидың шаңқауын жауапкершілікпен басқаруға тырысу және ойыншыларға бірінші сыныпты крикетте тәжірибе алуға мүмкіндік беру мақсатында жалпы алмастырулар туралы ұсыныстар жасалды. Дегенмен, бірінші сыныптық бәсекенің мәні медициналық сарапшылар алмастыруды ұсынса да, көптеген ойыншылар бұған қарсы екенін көрсетеді деген пікір де бар.

Қайта оралған ойыншыға шектеулер

Ойыншы жарақат алып алаңнан шығып, орнына қосалқы ойыншы жіберілген жағдайда, әдетте оған бірден қайтадан доп тастауға (немесе командасының иннингі олар алаңнан кеткен кезде басталатын болса, соққыға) рұқсат берілмейді. Жарақат алған ойыншы доп тастауды қайта бастамас бұрын немесе иннинг ауысқан жағдайда соққы беруді қайта бастамас бұрын, алаңға кем дегенде, алаңнан кеткен уақытына тең уақыт өткізіп қайтуы керек. Ойынның түрлеріне қарай, талап етілетін уақыт мерзімі мен ойыншының алаңға қайта оралу шарттары өзгеріп отырады.

Жарақат алған боулингші

Егер боулгер овер барысында жарақат алып, оны аяқтай алмаса, қалған добыстарды басқа боулгер тастауы керек. Осы үшін таңдалған боулгер алдыңғы оверді тастаған боулгер болмауы тиіс, сондай-ақ келесі оверді де тастамайды. Жарақат алған боулгердің орнына алмастырушы ойыншы алаңнан тыс уақытта оның орнына шыға алады, бірақ ол боулингке қатыса алмайды.

Тактикалық алмастырушы

2005 жылы Халықаралық крикет кеңесі бір күндік халықаралық матчтардың ережелеріне енгізілген өзгерістердің аясында, он айлық сынақ мерзімінде тактикалық ауыстыруларға рұқсат берілетінін жариялады. Әр командаға бір орынбасар беріледі, оны тарту алдында аты-жөні аталып, матчтың кез келген сәтінде алаңға шығаруға болады. Осы жаңа ережелерді алғаш рет шілде айында Англия мен Австралия арасындағы бір күндік матчта қолданды, бірақ бұл ереже тестілік матчтар сияқты крикеттің басқа түрлеріне қолданылмады. Дегенмен, бұл өзгеріс ойыншылар, комментаторлар және жанкүйерлер тарапынан кеңінен сынға ұшырады. Атап айтқанда, бұл тартуды жеңген командаға әдеттегіден гөрі үлкен артықшылық береді делінді. 2006 жылдың наурызында ойыншылар мен шенеуніктер бұл даулы ережеге наразылық білдіре бастады, ал Оңтүстік Африка мен Австралия арасындағы бір күндік матчта ойыншылар ережеге бойкот жариялауға келісті. Бірнеше аптадан кейін Халықаралық крикет кеңесі ереженің күшін жойғанын және енді қолданылмайтынын мәлімдеді. 2005 жылғы Ashes тестілік сериясында Австралия құрамасының капитаны Рикки Понтинг Англияның орынбасар жүйесін теріс пайдаланып, нашар алаң қорғау дағдыларына ие боулерлердің орнына мамандандырылған алаңшыларды шығарып жатқанына бірнеше рет шағымданып, бұл крикет рухына қайшы екенін айтты. Англия боулерлері жиі боулингтің соңында ауыстырылып, уақытша жаңа алаңшылармен алмастырылды. Англияның бапкері Дункан Флетчер бұл ауыстырулар заңды жарақаттар немесе ойыншылардың "табиғатқа шақыруға жауап беруі" (яғни, дәретханаға бару) салдарынан жасалғанын мәлімдеді. Бұл мәселе 4-ші тестіде шешімін тапты, онда Понтингті орынбасар Гэри Пратт ұрып жіберді, ол Англия құрамасының киім ауыстыру бөлмесіне ашуланып, қолмен белгі берді. Осы кезде Пратт алаңда боулер Саймон Джонстың орнына шықты, ол матчтан кейін карьерасын аяқтауға себеп болған білезік жарақатын алған еді. Понтингке наразылық білдіргені үшін матчтық еңбекақысының 75% мөлшерінде айыппұл салынды. 2008 жылы Халықаралық крикет кеңесі ауыстырулардың қолданылу ережелерін қатаңдатып, "Ауыстырушы алаңшылар тек жарақат, ауру немесе басқа да толыққанды қабылданатын себептер болған жағдайда ғана рұқсат етіледі және бұл әдетте "демалысқа шығу" деп аталатын жағдайларды қамтымауы керек" деп мәлімдеді.

Көкірек соққысының орнын басатын зат

2010 жылдардың ортасында мидың шайқалуынан кейін ойынды жалғастырудың қауіптілігі туралы хабардарлық артып, соққы жасауға немесе допты лақтыруға қабілетті мидың шайқалуына байланысты қосалқы ойыншыларды енгізу туралы ұсыныстар жасалды. Жаңа Зеландия 2016 жылы мидың шайқалуына байланысты екі ауыстыру жасағаннан кейін, отандық шектеулі оверлер турнирінде мұндай ереже енгізді. Англия және Уэльс крикет федерациясы 2018 жылғы маусымның басында ағылшын отандық турнирлерінде мидың шайқалуына байланысты ауыстыруларды енгізді. Бұл ауыстырулар миы шайқалған немесе миы шайқалған деп күдіктенген ойыншының орнына соққы жасауға және допты лақтыруға құқылы; матч төрешілері жаңа ойыншының "теңдес" ауыстыру екенін анықтауы тиіс. 2019 жылдың шілдесінде Халықаралық крикет кеңесі (ICC) 2019 жылдың 1 тамызынан бастап барлық халықаралық крикет матчтарында мидың шайқалуына байланысты ауыстыруларды пайдалануға рұқсат беруге келісті, мұнда ауыстыру "теңдес" болуы керек және Матч төрешісінен бекітуді қажет етеді.

ICC ойын шарттары

1.2.8.1 Тағайындалған соққы алмастырушының соққы алған ойыншыға ұқсас ойыншы ретінде қарастырылуын бағалау кезінде, ICC матч төрешісі соққы алған ойыншының матчтың қалған бөлігінде атқаратын ықтимал рөлін, сондай-ақ тағайындалған соққы алмастырушының қалыпты атқаратын рөлін ескеруі керек. 1.2.8.2 Егер ICC матч төрешісі тағайындалған соққы алмастырушының әдеттегі рөлін орындауы командасына артықша пайда әкеледі деп санса, матч төрешісі соққы алмастырушының кім екендігіне және оның қатысуына қатысты, соққы алған ойыншыға ұқсас алмастыруды қамтамасыз ету мақсатымен, қажетті шарттарды қоя алады. Мысалы: Егер таза соққышы Дэвид Уорнер Тест матчында жарақат алса және Австралия оның орнына Митчелл Маршты, барлық талапқа сай ойыншыны тағайындаса, матч төрешісі Маршты матчта доп тастаудан шектеуге құқылы. Бұл ережелер команданың ойыншысы соққы алған жағдайда кемсітуге ұшырамауы үшін енгізілді. Сондай-ақ, бұл ережелер ойыншыны командасына көмектесу үшін денсаулығын қауіпке тіге отырып, қажетсіз тәуекелге барудан қорғайды. —2019 жылғы «Пепел» сериясі алдында ICC бас менеджері Джефф Аллардис түсіндірді.

Бірінші қолданылуы

Мұндай орынбасарды алғаш рет 2019 жылы Англия мен Австралия арасындағы "Ашес" сериясындағы Лордста өткен екінші сынақ матчында қолданған. Бірінші иннингте Джофра Арчердің соққысынан Стив Смит мойнына шарпылып, кейіннен оған шаңқау диагнозы қойылды және ол сынақ матчтың қалған бөлігінен шығарылды. Марнус Лабушагн Смит үшін ресми орынбасар болып тағайындалды және сынақ матчтың соңғы күні ойынға түсті. 2019 жылдың 1 қарашасында Батыс Индия құрамасының ойыншысы Шабика Гаджнаби әйелдер крикетіндегі алғашқы шаңқау орынбасары болды. Ол Үндістанға қарсы бір күндік ойында алаңда допты ұстау кезінде жарнама тақталарына соғылып, шаңқау алған Чинелл Генридің орнына шықты.

COVID-19 орнын басатын препарат

2020 жылдың маусым айында ICC ойыншының серияның ортасында COVID-19 оң нәтижесі анықталса, ол дереу карантинге алынып, серияның қалған бөлігіне қатысуға рұқсат етілмейді және "теңдес" ауыстырушымен алмастырылады деген ережені бекітті. 2020 жылдың қазан айында 2020–21 Plunket Shield маусымының ашылу турында Бен Листер крикет матчындағы алғашқы COVID-19 ауыстырушысы болды. Листер, өзін нашар сезініп жүрген Марк Чапманды, Халықаралық крикет кеңесінің (ICC) COVID-19 салдарынан ауыстыру шартының жаңартылған нұсқауларына сәйкес алмастырды. 2022 жылдың сәуір айында Оңтүстік Африка мен Бангладеш арасындағы екінші сынақ матчында Глентон Стюрман мен Хая Зондо Оңтүстік Африка үшін Сарел Эрви мен Виан Малдерді COVID-19 ауыстырушылары ретінде 4-ші күні алмастырды. Осының нәтижесінде Хая Зондо өз тестілік дебютін жасады. 2022 жылдың маусым айында Ошада Фернандо Анжело Мэтьюсті Австралияға қарсы өткен бірінші сынақ матчының екінші иннингінде COVID-19 ауыстырушысы ретінде алмастырды. Серияның екінші сынақ матчында Фернандо тағы да Патум Ниссанканы COVID-19 салдарынан Шри-Ланка үшін алмастырды.