Кіріспе

Византия империясының сыртқы істер министрі (μέγας λογοθέτης) – Византия империясының 1250 жыл шамасынан 1350 жыл шамасына дейінгі кезеңде тиімді сыртқы істер министрі қызметін атқарған, кейін құрметті лауазым ретінде сақталған шенеунік. Бұл лауазым Комнендер дәуірінде қалыптасып, Никея империясы тұсында құрылған. Оның иелері көбінесе көрнекті ғалымдар болып, сол заманғы азаматтық және әскери істерде маңызды рөл атқарған; олардың үшеуі бір уақытта азаматтық басқарудың жетекшісі және империяның тиімді премьер-министрі қызметін де атқарған. Бұл атақ Трапезунд империясында да қолданылған. Константинополь құлағаннан кейін, ол Дунай княздықтарында Константинопольдің Экуменикалық Патриархатындағы дінші емес адамдар үшін құрметті атақ ретінде қабылданды.

Тарих және функциялары

Бұл лауазым император Алексий I Комненнің түрлі салықтық бөлімдердің үйлестіруін жақсарту мақсатында құрған лауазым ретінде пайда болды. 12 ғасырдың аяғында бұл лауазым азаматтық әкімшілер арасында маңызды орынға көтерілді және оны көрсету үшін басқа атау қолданыла бастады. Әулеттік туысы және Ысқақ II Ангелостың ерте тұсында империяның іс жүзіндегі регенті болған Теодор Кастамонист 1192 жылы шығарылған жарлықта ресми түрде бұл атаумен аталатын алғашқы адам болды, бірақ бұл жаңа атақ емес, құрмет белгісі ретінде берілді. 1204 жылдан кейін Никея империясында (1204–1261) және Палеологтар әулеті (1261–1453) тұсында қайта жандандырылған Византия империясында бұл лауазым ресми түрде ауыстырылмады. 1217 жылғы жағдайды қарастырғанда, бұл лауазым бұрынғы рөлін сақтап қалды: Стратегопулос императорлық трибуналдың төрағасы ретінде танылды, бұл 1196 жылы осы органның төрағалығымен расталғандай көрінеді.

Бірақ 13 ғасырдың ортасына қарай оның функциялары өзгеріп, алдыңғы лауазымнан мүлдем өзгеше болды: бұл лауазым сыртқы істерді жүргізуді және дипломатиялық хат-хабармен айналысатын кеңсеге басшылық етуді өз мойнына алды, бұл бұрын Логофеттің құзыретіне кіретін мәселелер еді. Осылайша, бұл лауазым ерте Палеолог дәуірінде жоғары мәртебесін де, белсенді қызметін де сақтап қалған Логофеттер арасында ерекше орын алды. Псевдо-Кодинос кеңселері кітабында, Византия соты мен әкімшілігіне қатысты маңызды дереккөздердің бірінде, бұл лауазым тек құрметті атақ ретінде берілгендігі айтылады. Псевдо-Кодинос 14 ғасырдың ортасынан кейін жазған, бірақ ол сипаттаған жағдай одан да ертерек болған болуы мүмкін. 1933 жылы Шарль Дильдің бұл лауазым туралы зерттеуі жарық көргеннен кейін, ғалымдардың бір буыны бұл лауазымды Палеолог дәуіріндегі Византия империясының де-факто бас министрі деп есептеді. Алайда, кейінгі зерттеулер бұл пікірдің қате екенін дәлелдеді: көптеген дереккөздер сол кездегі бас министр лауазымы императорлық кеңсеге бақылау жасап, мемлекеттік басқару мен сот істерін басқарған лауазыммен белгіленгенін көрсетеді. Тек үш адам – Теодор Музалон, Теодор Метохит және Иоанн Габалас – бұл атақты алғандығы белгілі, және олар бұл атаққа жоғарылатылғанға дейін тағайындалған болуы мүмкін, осылайша екі атақтың ерекшелігін көрсеткен.

Дегенмен, Псевдо-Кодинос тұсында сыртқы істер жөніндегі құзырет басқа лауазымға берілді, ал бұл лауазым одан кейін көбінесе құрметті лауазымға дейін төмендетілді. 15 ғасырдың басындағы жазушы Мазарис оны ерекше еңбегі жоқ «сыйлық» деп сипаттады. «Кейінгі Византиялық конституциялық және экономикалық тарихты зерттеу» еңбегінде неміс ғалымы Эрнст Штайн 14 ғасырдың басында бұл лауазым Константинопольдің бұрынғы Эпархының империялық астананың әкімшілігін қадағалау функцияларын да орындағанын болжады, бірақ 1321–1328 жылдардағы азаматтық соғыстан жеңіске жеткеннен кейін өзінің тағын нығайтуға тырысқан Андроник III Палеолог оларды басқа лауазымға берді. Штайннің болжамы Псевдо-Кодинос мәтініндегі бұл лауазымды Mese бульварының (штайн астана әкімшілігінің орталығы деп есептеген) және қаланың қалған бөлігін білдіретін күрделі атау ретінде түсіндіруге негізделген, оны осы лауазыммен байланыстырмайды. Бірақ бұл түсіндіру Ганс Георг Бек және Леон Пьер Райбо сияқты ғалымдар тарапынан жоққа шығарылды.

Бастапқыда бұл лауазым сарайдың жалпы иерархиясында он екінші орында тұрды, бірақ 1321 жылдың наурыз/сәуір айында император Андроник II Палеолог өзінің сүйіктісі Теодор Метохитті жоғарылату үшін оны жоғарылатып, атақты тоғызыншы орынға көтерді. Бұл лауазым Византия империясының соңына дейін осы жоғары мәртебесін сақтап қалды. Псевдо-Кодиносқа сәйкес, лауазымдық белгілерге бай жібек (кафтан сияқты көйлек), алтын қызыл жиекті шляпа, кестелермен безендірілген, пардасыз немесе күмбезді шляпа, қайтадан қызыл және алтын түсте және алтын сыммен безендірілген, алдыңғы жағында императордың портреті және оның тағы тағылған тағы кірді. Патша сарайындағы көптеген шенеуніктерден айырмашылығы, ол діканик (dikanikion) таяғын тақпаған. 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін, бұл атақ Дунай княздықтары Молдавия мен Валахияда қолданылды. Біріншісінде Ұлы Логофет (mare logofăt) – ханзаданың бас министрі және канцелярия басшысы, ал Валахияда ол ханзада кеңесінің екінші ең жоғары лауазымды мүшесі болды. Бүгінгі күнге дейін Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының миряни архонттары арасындағы ең жоғары дәрежелі лауазым «Ұлы Логофет» атағын иеленеді.

Никея империясы және палеолог дәуірі

Атауы Лауазым Тағайындалған тұлға Ескермелер Сілтемелер Стратегопулос Теодор I Ласкарис және Стратегопулос (аты белгісіз) Милет аймағындағы екі қауым арасындағы дау бойынша сот шешіміне төрағалық еткені куәландырылды. Бұл трибунал 1196 жылы Евгений II басқарған трибуналмен бірдей болды, екі лауазымның эволюциялық байланысын дәлелдейді. Георгий Акрополит 1255–1282 Теодор II Ласкарис Михаил VIII Палеолог Ғалым және тарихшы Акрополит 1246 жылға қарай императорлық бюрократияда жылдам өрледі. Теодор II Ласкаристің қолдауымен 1255 жылы осы лауазымға көтерілді. Осы қызметінде ол 1257 жылы Эпирдің Михаил II-ге қарсы жорықта тұтқынға дейін саяси және әскери істерде маңызды рөл атқарды. 1260 жылы босатылды. 1261 жылы Константинопольді қайта басып алғаннан кейін, император Михаил VIII Палеологтан саяси қызметтерінен босатуды сұрады, сонда ол императорлық астанадағы жоғары білімді жаңғыртуға өзін арнады. 1282 жылы қайтыс болғанға дейін Михаил VIII-ге бірнеше дипломатиялық миссияда қызмет етті. Теодор Музалон 1282–1294 Михаил VIII Палеолог Андроник II Палеолог Өте білімді адам, Музалон Акрополиттің қайтысынан кейін, Михаил VIII-нің өліміне дейін тағайындалды. Музалон жаңа император Андроник II-ге үлкен ықпал етті. Ол тиімді премьер-министр ретінде ғана емес, императорлық князьдар киген алтынмен тігілген қызыл бас киім киюге де рұқсат алды. 1291 жылы Андроник II оны да патша дәрежесіне көтерді, содан кейін ұлы Константинні Музалонның қызына үйлендірді. 1294 жылдың наурыз айында өлімге әкелетін аурудың басталуымен Музалон әкімшілік міндеттерінен босатуды өтінді. Оның кеңесімен император оларды Никефор Чоумносқа тапсырды. Константин Акрополит шамамен 1305/06–1321 Андроник II Палеолог Георгий Акрополиттің үлкен ұлы және өзі ғалым, ол 1282 жылға қарай тағайындалды, ол кем дегенде 1294 жылға дейін сақталды. Оның осы лауазымға тағайындалған нақты күні белгісіз. Лауазымның мәні көбінесе құрметті болды, өйткені істерді жүргізу Никефор Чоумнос, содан кейін Теодор Метохит қолында қалды. Теодор Метохит 1321–1328 Андроник II Палеолог Белгілі ғалым Метохит 1290 жылдан бастап 1295/96, 1305 жылдары және ақыры 1321 жылы жоғары лауазымдарға көтерілді, бірақ ол 1305 жылдан бастап Никефор Чоумностың іс жүзіндегі премьер-министрі қызметін атқарды. 1321–1328 жылдардағы азаматтық соғыста Андроник II-нің биліктен шеттетілуінен кейін Метохит қызметтен босатылып, жер аударылды. Иоанн Габалас 1343–1344 Иоанн V Палеолог Бастапқыда Иоанн VI Кантакузеннің жақтасы болған Иоанн Габалас 1341–1347 жылдардағы азаматтық соғыс кезінде Иоанн V регенттігіне көшті. Ол жоғары лауазымға көтерілді және ақыры регенттіктің басшысы Алексиос Апокаукоспен қақтығысып, түрмеге қамалғанға дейін жетті. Иоанн Палеолог Рауль 1344 Иоанн V Палеолог Иоанн V-нің ағасы, 1344 жылдың қазан-қараша айларында Зографоу және Филотеу монастырларына қатысты екі құжатта куәландырылды. Гиланд оны Иоанн Габаласпен бірдей деп санайды. Никефор Ласкарис Метохит шамамен 1355–1357 Иоанн VI Кантакузен Иоанн V Палеолог Теодор Метохиттің ұлы, 1321–1328 жылдардағы азаматтық соғыста Андроник III Палеологтың, ал 1341–1347 жылдардағы азаматтық соғыста Иоанн Кантакузеннің жақтасы болды. Ол 1355–1357 жылдары тағайындалғаны куәландырылды, бірақ оны Иоанн VI тағайындаған және Кантакузеннің 1354 жылы отставкаға кеткеннен кейін Иоанн V сақтап қалды. Георгий Сфранцис 1451/52–1453 Константин XI Палеолог Мануил II Палеолог және Константин XI Палеологтың басшылығымен азаматтық және дипломатиялық қызметтер атқарған, Патра, Мистрас және Селимбрияның губернаторы болғаннан кейін Сфранцис Византия империясының соңғы лауазымды тұлғасы болып тағайындалды. Константинопольдің құлауы кезінде ол тұтқынға алынды, бірақ құтқарылып, Балқан және Италияда саяхаттауын жалғастырды. Ол өзінің күнделігі негізінде 1413–1477 жылдардағы оқиғаларды қамтитын хрониканы жазды.

Трапезонт империясы

Атауы Міндет мерзімі Тағайындаған кісі Ескертулер Сілтемелер Георгий Шолариос шамамен 1363 ж. Алексий III Мегас Комненos Георгий Гемист Плетонның еңбегінде айтылған. Георгий Амирутц шамамен 1458–1461 ж. Дәуіт Мегас Комненos Белгілі философ және теолог, ол Трапезунд империясының соңғы премьер-министрі болды. Замандастары оны түркішіл деп санады, және Трапезунд қоршауы (1461) кезінде император Дәуітті Османдықтарға бас беруге көндірген деп айыптайды. Өмірінің соңына дейін Осман сұлтаны Мехмед II-нің философия пәнінен ұстазы болды.