Кіріспе

Оңтүстік Африкадағы фермаларға шабуылдар – Оңтүстік Африкадағы фермаларда болатын зорлық-зомбылық қылмыстары, оның ішінде кісі өлтіру, шабуыл және тонау. Шабуылдар ақ және қара фермерлердің екеуіне де бағытталған. Дегенмен, ақ фермерлерді арнайы нысанаға алатынын немесе олардың өлтірілу қаупі жоғары екенін көрсететін сенімді деректер жоқ. Бұл анықтама "әлеуметтік құқық бұзушылықтарды", яғни фермерлік қауымдастықтың мүшелері бір-біріне жасаған қылмыстарды, мысалы, отбасылық немесе жұмыс орнындағы зорлық-зомбылықты қамтымайды және қылмыстық әрекеттер жасау үшін фермаларға кіретін сыртқы тұлғаларға назар аударады. Мпумаланга провинциясының қауіпсіздік және қауіпсіздік жөніндегі Атқарушы Кеңесінің (МЭК) мүшесі Дина Пуле бұл анықтамамен келіспейді және "фермаға шабуылдар" тек "ферма тұрғындары өлтірілген, бірақ тонау немесе кісі өлтіруге талпыныс жасалған жағдайларды емес" қамтиды деді. Human Rights Watch "фермаға шабуылдар" терминін қолдануды сынады, олар оны "террорлық немесе әскери мақсатты білдіреді" деп есептейді және фермаға шабуылдардың көпшілігінің басты себебі осы емес деп санайды.

Қорытындылар

Бұл құбылыс және оның саясиландыру дәрежесі бірнеше зерттеулердің назарында болды. 2003 жылғы SAPS-тің фермаларға шабуылдар бойынша арнайы тергеу комитетінің есебінде көптеген жағдайлардың материалдық игілікке ұмтылумен жасалғаны және "өте сирек жағдайлардың ғана саяси себептері бар екені" көрсетілді. Оңтүстік Африка фермерлерінің өлтіру көрсеткішін сенімді түрде бағалауға жеткіліксіз дерек бар. Оңтүстік Африка үкіметінің мәліметтері бойынша 2015–2017 жылдар аралығында фермаларда жылына 58-ден 74-ке дейін адам өлтірілді; Оңтүстік Африкадағы жылдық жалпы өлтіру саны 20 000 болды; бұл көрсеткіштер Трансваал ауыл шаруашылығы одағының (TAU) жинаған деректерімен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. Оңтүстік Африка фермерлерінің санын және фермалардағы кісі өлтірулерді есептеудегі қиындықтарға байланысты, фермерлердің басқа оңтүстік африкалықтарға қарағанда өлтіру қаупі жоғары-төмен екені белгісіз. Бұл көрсеткіштер фермалардағы кісі өлтіру деңгейінің соңғы 20 жылдағы ең төменгі көрсеткішке, 1998 жылғы деңгейдің үштен біріне дейін төмендегенін көрсетеді. АфриФорум полиция статистикасының дәлдігіне күмән білдірді.

Нысандар

Оңтүстік Африка үкіметінің мәліметінше, шабуылдардың басты себебі – тонау. 2001 жылы Ұлттық полиция комиссары фермалық шабуылдарды тергеу жөніндегі комиссия құрды. Комиссияның мақсаты – «фермаларға жасалған шабуылдарды, оның ішінде кісі өлтіру, тонау, зорлау сияқты зорлық қылмыстарын тергеу, осы шабуылдардың себептерін анықтау және олардың нәтижелері бойынша ұсыныстар беру» болды. Юлиус Малема құрған EFF саяси партиясы жер мен байлықты қайта бөлуді талап етеді, сондай-ақ, өтемақысыз жерді иемдену үшін қысым көрсетуде. 2011 жылдың наурыз айында Оңтүстік Африканың 122 миллион гектар жерінің 31 миллион гектары, яғни 25 пайызы мемлекеттің меншігінде болды. Қалған 91 миллион гектар, яғни 75 пайызы жеке меншікте болды. Фермалық шабуылдар ақ нәсілділерді пропорционалды түрде мақсатқа алады деген теорияны қолдайтындар осы жағдайдың нәтижесінде туындаған нәсілдік антагонизмді шабуылдардың мотиві ретінде қарастырады. 1998 жылы Оңтүстік Африка полиция қызметі (SAPS) жүйелі ұйымдастырылған шабуылдарға дәлелдер жоқ екенін мәлімдеді, бірақ бұл мәселе арнайы тергеушілер тарапынан қаралып жатқан болатын, нәтижесінде 2003 жылы фермалық шабуылдарды тергеу жөніндегі арнайы комиссияның есебі жарық көрді. Қауіпсіздік зерттеулер институтының өкілі Йохан Бургер ТАУСА ұсынған статистика фермерлерге жасалған зорлық шабуылдарының нақты санын көрсетпейтінін, себебі шағын шаруашылықтардағы оқиғалар туралы оларға хабарланбайтынын айтты. Шағын шаруашылықтарға жасалған шабуылдар «фермалық шабуылдар» деп жіктелетін зорлық оқиғаларының 40 пайызын құрайды. Бургердің пікірінше, бұл 2007 жылдан бергі фермалық шабуылдар туралы статистикадағы көрсеткіштердің төмен болуына себеп болады. 2003 жылы «Азаттық майданы» саяси партиясы фермерлердің «100 мың адамға 274 адам өлтіріліп жатқанын» мәлімдеді. 2012 жылы Рейтер агенттігі 1997 жылдан бері еуропалық текті фермерлердің саны үштен бірге азайғанын және фермалардағы өлтірулер туралы жаңалықтардың олардың мүлкін сатуға ынталандырғанын хабарлады. 2019 жылдың қаңтар айында АфриФорум 2017 және 2018 жылдар аралығында фермалардағы кісі өлтірулердің азайғанын, бұл шаруалардың өзін-өзі қорғау шараларын күшейткенімен байланысты екенін мәлімдеді. Бұл өзгеріс Батыс Кейп аймағындағы қылмыстың өсуіне қарсы жағдайда болды. Оңтүстік Африка полициясының статистикасына сәйкес, 2019 жылы 21 325 адам өлтірілді, оның ішінде 49-ы ақ нәсілді фермерлер. COVID-19 пандемиясы кезінде Оңтүстік Африкадағы қатаң карантин шаралары кезеңінде қылмыс, соның ішінде ауылдық жерлердегі қылмыс деңгейі төмендеді. Оппозициялық Демократиялық Альянс (DA) саяси партиясы карантин шектеулері алынғаннан кейін қылмыс деңгейі қайта өскенін мәлімдеді. Ауыл шаруашылығы ұйымдары TAUSA және Free State Agriculture 2020 жылы шабуылдар мен кісі өлтірулердің күрт өскенін хабарлады.

Жауапқа сын

ТАУСА қауіпсіздік және қауіпсіздік комитетінің төрағасы Гидеон Меиринг Оңтүстік Африка полициясын фермаларға жасалатын шабуылдарды алдын алудағы сәтсіздігі үшін сынады, полиция "шешімнің бір бөлігі емес, қанды проблеманың бір бөлігі" екенін мәлімдеді. Меиринг фермерлік қауымдастықтарға өз аймақтарында жеке қарулы патрульдер құруға көмектескен. АфриФорум өкілі Калли Криел Ауыл шаруашылығы министрі Лулу Сингвана мен оның орынбасары Дирк ду Тоитті фермерлерге қарсы жеккөрушілікті қоздыруда айыптады, "Фермерлерге қарсы жеккөрушілік пен агрессияны тудыратындар фермерлердің өлтірілуіне серік деп есептелуі керек" деді. Атап айтқанда, Криел фермерлердің шаруашылық жұмыскерлеріне қатысты зорлық-зомбылық кең таралған деген мәлімдемелерді айыптады. Қауіпсіздік зерттеулер институтының өкілі Йохан Бургер үкіметтің командалық жүйені таратуы қазіргі ауылдық қауіпсіздік жоспары жеткілікті түрде шеше алмайтын бос орынды тудырды деді. Қорғаныс министрі Мосиуоа Лекота әскери командалық құрамның "қара үкіметке қызмет етуге құштар емес және Оңтүстік Африкадағы демократияға қарсы" екенін айтты, сондай-ақ "бұрынғы командалық мүшелері саяси идеологиялық тұрғыдан тәрбиеленіп, өз аймақтарындағы қара нәсілділерді тыңдау үшін қару-жарақ пен оқудан өтті, бұл әскери құрылым жаңа Оңтүстік Африкаға мүлдем сай емес" деді. Бұл құрылым 1997 жылы президент Нельсон Манделамен құрылған. 2003 жылы үкімет командалық бөлімшелерін таратуды бастап, оларды "апартеидтік мемлекеттің қауіпсіздік аппаратының бір бөлігі" деп атады. 2013 жылғы Фри-Стейт университетінің зерттеуі осы тарату ауылдық қауіпсіздікке нұқсан келтіргенін көрсетті, себебі полиция Оңтүстік Африканың қалалық қылмыстық мәселелеріне басымдық берді.

Қарсылық акциясы

2017 жылдың ақпан айында фермерлерге жасалған зорлық шабуылдарының күшеюі 22-23 сәуірде Блумфонтейнде өткен елдегі ең ірі дұға жиналыстарының біріне әкелді, оған 1 миллионнан астам адам қатысты. 2017 жылдың қазан айында Клапмут фермері Жубер Конрадидің қазасынан кейін 30 қазан күні наразылық шеруі ұйымдастырылды. #BlackMonday деп аталған шеру Стелленбосштан Кейптаунға дейін өтіп, шамамен 10 000 наразыны қамтыды. Оңтүстік Африка полиция қызметі бұл шеруді жол қозғалысын тоқтатып, бұзғаны үшін сынады. ANC және EFF та наразылық шеруін сынады, наразылардың кейбіреуі ескі Оңтүстік Африка туын көрсеткенін айтты және наразылардың тек ақ фермерлердің өліміне қана алаңдап, фермерлік қауымдастықтың қара мүшелерін ескермегенін мәлімдеді. Кейіннен бұл фотосуреттердің контекстінен тыс қолданылғаны және eNCA тілшісі Николаус Бауэрдің наразылықтармен байланысы болмағаны расталды. eNCA шындықты жарияламағаны үшін ресми түрде кешірім сұрады. Нельсон Мандела қоры да бұл оқиғаны қарама-қарсылық тудырғаны үшін сынап, наразылардың «біз» және «олар» деген көріністерін «алаңдатарлық» деп сипаттады. 2020 жылдың қазан айында наразылар ферма басқарушысы Брендин Хорнерді өлтірді деген айыппен екі күдікті ұсталған Сенекал магистраттық сотына шабуыл жасады. Полиция машинасы да аударылып, өртенді. Көлікті өртеп жіберген бір адам қамауға алынды. Ботавилл қаласының сыртында ферма шабуылдарында қаза тапқан фермерлерге арналған естелік қабырға орнатылған.

Реакциялар

2018 жылдың соңында Батыс Кейп аймағында бірнеше шабуыл болғаннан кейін Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) Батыс Кейп облысы барлық шаруашылықтарға жасалған шабуылдарды айыптап, полицияны қылмыскерлерді ұстау және болашақ шабуылдардың алдын алу үшін күш-жігерін арттыруға шақырды. FF+ Оңтүстік Африкада шаруашылықтарға жасалған шабуылдарға қарсы тұрақты түрде үгіл жұмыстарын жүргізіп келеді.

Халықаралық реакциялар

Суидлендер, буерлердің "пайғамбары" Синер ван Ренсбург болжаған нәсілдік соғысқа дайындалып жатқан африканерлердің тірі қалу тобы, ақ фермерлерге жасалған шабуылдар туралы хабарлар News Corp Australia газеттерінде жарияланды. Онда оңтүстік африкалық ақтар "қайнап тұрған судағы бақалар сияқты тұзаққа түсті" делінді және фермерлер өз нәсіліне байланысты "қуғындалған" деп айтылды. 2018 жылдың наурызында Австралияның ішкі істер министрі Питер Даттон оңтүстік африкалық ақ фермерлерді босқындар ретінде қарауды ұсынды, "оларға өркениетті елдің көмегі қажет" деді. Парламент мүшелері Эндрю Хасти мен Ян Гудоно Перттегі митингке қатысты, ал сенатор Фрейзер Аннинг және парламент мүшесі Эндрю Лэминг Брисбендегі митингке қатысты. Даттонның ұсынысын оның партиясының кейбір мүшелері мен Либерал-демократ сенаторы Дэвид Леонхелм қолдады. Бірақ Леонхелм кейіннен оңтүстік африкалық фермерлерді қолданыстағы отбасылық қайта біріктіру және білікті виза бағдарламалары арқылы қабылдауға болатынын, олардың босқындар ретінде танылуына себеп жоқ екенін түсіндірді. Австралияның Жоғарғы комиссары Оңтүстік Африканың Халықаралық қатынастар және ынтымақтастық министрлігінің наразылық нотасын алды, ол Даттонның мәлімдемесіне наразылық білдіріп, оны қайтаруды талап етті. "Дүниедегі ешбір үкімет оңтүстік африкалықтардың демократиялық жолмен сайланған үкіметінен қауіп көрмейтініне күдік тудыруға себебі жоқ" делінді мәлімдемеде. AfriForum және Suidlanders сияқты африканерлік ұйымдар Даттонның ұсынысын қабылдап алды.

Австралияның үкіметтік коалициясының парламент мүшелері кейіннен ақ фермерлердің гуманитарлық визаға үміттене алатынын, бірақ олар міндетті түрде "босқындар" анықтамасына сай келмейтінін мәлімдеді. Жағдайды қиын және ерекше деп сипаттаған олар, визаның жаңа санатын құру қажеттігін көтермеді. Австралия үкіметі Даттонның ұсынымын Оңтүстік Африканың сыртқы істер министрлігін қанағаттандырған хатпен жауап беріп, кері қайтарды. Оңтүстік Африка үкіметі хатты құптады және "Оңтүстік Африкада, оның ішінде ақ фермерлер де ешкім қуғынға ұшырамайды" деп мәлімдеді. Бірақ Даттон фермерлердің қуғынға ұшырағанын, ешқандай кері қайтарым болмағанын және Австралия үкіметі гуманитарлық виза алуға жарамды "бірнеше" жеке істі қарастырып жатқанын қайталады. 2018 жылдың сәуірінде Даттонның ведомствосы бұрын ақ фермердің және тағы бір оңтүстік африкалық әйелдің пана сұрауларын "ақтарға қарсы қылмыстардың көп бөлігі нәсілдік жеккөруге байланысты емес" деген негізде және нәсілдік қуғын-сүргіннің дәлелі жоқ деп қарастырғаны белгілі болды. Бұл шешімдер Әкімшілік шағымдар кеңесімен қолдау тапты. AfriForum 2018 жылдың қазан айында фермалық шабуылдар туралы "хабар тарату" мақсатымен Австралияға гастрольдік сапар жасады. Олар Sky News Australia телеарнасының Outsiders бағдарламасында пайда болды, онда Росс Камерон мен Роуэн Дин олармен сұхбаттасты, сондай-ақ Эндрю Хастимен кездесіп, Батыс Австралия Парламенті алдында презентация жасады.

Америка Құрама Штаттары

2018 жылдың тамызында Fox News жүргізушісі Такер Карлсон Оңтүстік Африка үкіметінің ақ фермерлерді жер реформасы барысында пропорционалдық емес түрде мақсатқа алуын, мұның себебі ақ нәсілге қарсы нәсілшілдік екенін айтты. Ол сондай-ақ, нәсілшілдік туралы алаңдаушылық білдіретін, бірақ «Оңтүстік Африканың нәсілшіл үкіметіне» «ешқандай назар бөлмейтін» саяси «элиталарды» сынға алды. Алайда, BBC News, CBS News, Associated Press, PolitiFact, The New York Times және The Wall Street Journal Карлсонның хабарламасын жалған немесе қате ақпарат таратқан деп сипаттады. Президент Рамафоса кейбір жерді компенсациясыз экспроприациялауға мүмкіндік беретін конституциялық түзетуді ұсынған болатын, бірақ сол кезде бұл түзетуге дауыс берілмеген. АфриФорум Карлсон мен Трамптың мәлімдемелеріне өздерінің үлкен үлесін қосып, америкалық саясатқа ықпал ету науқанының сәтті аяқталғанына сендірді. 2018 жылы АфриФорум жетекшілері Оңтүстік Африкадағы фермерлік шабуылдар мен жер экспроприациясы туралы «хабардар ету» мақсатымен АҚШ-қа сапар жасады.

Ақ нәсілдер арасындағы ұлтқа қарсы қылмыс туралы сөз

Оңтүстік Африкада ақ нәсілдің геноцидке ұшырауы туралы мәлімдеме Оңтүстік Африка мен АҚШ-тағы оңшыл топтар тарапынан таратылды және ақ нәсілшілдер арасында жиі талқыланатын мәселе болып табылады. Ақ фермерлердің жалпы Оңтүстік Африка азаматтарынан гөрі өлтіру қаупі жоғары екенін көрсететін сенімді деректер жоқ. Кейбір қара нәсілді оңтүстік африкалықтар өздерінің иелігіндегі жерді тартып алуға тырысты; алайда, Оңтүстік Африка полициясы мұндай әрекеттерді тоқтатты. Фактілерді тексерушілер Оңтүстік Африкада ақ нәсілге қарсы геноцид туралы ұғымды жалғандық немесе миф ретінде анықтады. Оңтүстік Африка үкіметі және басқа да сарапшылар фермаларға жасалған шабуылдардың Оңтүстік Африкадағы кең ауқымды қылмыстың бір бөлігі екенін, және оның нәсілдік себептері жоқ екенін мәлімдейді. "АфриФорум" африканер құқықтарын қорғау тобы кейбір шабуылдардың нәсілдік жеккөрушілікпен байланысты екенін мәлімдейді. Расистік жеккөрушілік ақ фермерлердің өлтіруіне қатысты кейбір жағдайларда кездеседі. Геноцидті зерттеу және алдын алу профессоры Грегори Стентонның пікірінше, "геноцидтің алғашқы ескерту белгілері Оңтүстік Африка қоғамында әлі де байқалады, бірақ геноцид әлі басталған жоқ".