Қола дәуірінің алтын бас киімдері

Кіріспе

Бронза дәуірі Еуропа артефактісі

Алтын қақпақтар (немесе алтын бас киімдер) (Goldhüte, жекеше: Goldhut) – Еуропаның бронза дәуірінен табылған, өте ерекше және сирек кездесетін археологиялық артефакттердің бір түрі. Бүгінгі күнге дейін төрт осындай зат ("Шифферштадт түріндегі конус пішіндес алтын қақпақтар") белгілі. Бұл заттар жұқа алтын жапырақтан жасалған және сыртынан ұзын конус пішіндес, қырлары бар бас киімдерге бекітілген. Бұл бас киімдер, болжам бойынша, органикалық материалдан жасалған және алтын жапырақты тұрақтандыруға арналған. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, мынадай конус пішіндес алтын қақпақтар белгілі: Авантон алтын конусы, толық емес, 1844 жылы Пуатье қаласының жанындағы Авантоннан табылған; Шифферштадт алтын қақпағы, 1835 жылы Шпиер қаласының жанындағы Шифферштадттан табылған; Эзелсдорф Бух алтын конусы, 1953 жылы Нюрнберг қаласының жанындағы Эзелсдорфтан табылған; ең биік белгілі нұсқасы – шамамен Берлин алтын қақпағы, Швабия немесе Швейцариядан табылған, 1996 жылы Берлиндегі Алдыңғы және Ерте тарих мұражайына қосылған. Конустардың археологиялық контексі әлде де анық емес; Берлин нұсқасы үшін контекст мүлдем белгісіз. Белгілі мысалдардың кем дегенде екісі (Берлин және Шифферштадт) ежелгі заманда әдейі және сақтықпен жерленген сияқты. Дәл мерзімі анықталмаса да, технологиялық ерекшеліктері олардың шамамен б.з.д. 1400–800 жылдары жасалғанын көрсетеді.

Мәдени контекст

Шапкалар қола дәуірінің Тумулус және Урнфилд мәдениеттерімен байланысты. Олардың символикасы мен өндіріс техникаларындағы жақын ұқсастық Батыс және Орталық Еуропаның кең аумағындағы біртұтас қола дәуірі мәдениетін көрсетеді. Сонымен қатар, Уэльстің солтүстігіндегі Флинтширдегі Молд жерінен ұқсас алтын төсқауыз табылды, ол сәл ертерек мерзімге жатады. Шифферштадт типіндегі конус пішіндес алтын шапкалар Ирландиядан (1692 жылы табылған, бірақ кейін жоғалған Коммерфорд тажы) және Испанияның Атлантикалық жағалауынан (Лейро мен Акстрокидің алтын жапырақты тажтары), сондай-ақ Орталық және Солтүстік Еуропадан табылған түрлі алтын ыдыстар (мысалы, Эберсвальде қазынасы), заттар, әшекейлер және диадемалармен (мысалы, Венгриядан Велем диадемасы) байланысты деп есептеледі. Sperber (2003) пікірінше, Шифферштадт типіндегі конус пішіндес алтын шапкалар Атлантикалық қола дәуірі мәдениеттерімен байланыс нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін.

Функция

Алтын шапқыштар сол кезде Орталық Еуропада кең тараған күнге табынушылардың діни белгісі болған деп есептеледі. Олардың бас киім ретінде қолданылуына үш мысалдың төртіншісі конус пішінінің төменгі жағында кеңейген шапкаға ұқсас болуы және олардың ашылуларының дөңгелек емес, сопақ пішіндес болуы, диаметрлері мен пішіндері шамамен адам бас сүйегіне сәйкес келуі күшті дәлел болып табылады. Оңтүстік Швециядағы Кивик қабірінің тас тақтасындағы конус пішіндес бас киімге ұқсайтын бейнелеу олардың дінмен және культпен байланысын нығайтады, сондай-ақ табылған мысалдардың мұқият сақталғаны да осыны көрсетеді. Берлиндегі мысалдың символдары ай-күн күнтізбесін көрсетеді деген пікір бар. Бұл нысан ай және күн күнтізбесіндегі күндерді анықтауға мүмкіндік берген болуы мүмкін. Күннің жылдық циклын нақты білу жазғы және қысқы күн тоқыраулары сияқты діни маңызы бар оқиғаларды анықтау үшін маңызды болғандықтан, алтын шапқыштарда астрономиялық білім бейнеленген болса, ол қола дәуірі қоғамы үшін құнды болған. Шапқыштардың өзі осындай күндерді анықтау үшін қолданылған ба, әлде олар осындай білімді бейнелей ме, әлі белгісіз. Бұған дейін айтылған болжамдарға сәйкес, олар 57 айлық циклдерге дейін уақытты санауға мүмкіндік береді. Мұндай мәндерді көбейту арқылы метоникалық циклдер сияқты ұзақ мерзімді есептеулерді жүргізуге болады. Әрбір символ немесе символдың әрбір сақинасы бір күнді білдіруі мүмкін. Әшекейлі жолақтардағы әртүрлі сақиналар санынан басқа, аралық аймақтарда арнайы белгілер мен аймақтар бар, оларды есептеу кезінде қосу немесе алу қажет болуы мүмкін. Көркемдік безендіруге енгізілген осы математикалық функцияның жүйесі әлі толыққанды түсіндірілмеген, бірақ Берлиннің алтын шапқышын және оның шектеулерін схемалық түрде зерттеуге тырысылды. Бұл теорияға сәйкес, Z аймағынан бастап, жақын орналасқан бөліктердің тиісті санын қосу арқылы қосындыға жетуге болады: Z + Z. Теңдестірілген айлық немесе күндік мәнге жету үшін осы бастапқы қосындыдан есептелген аумақтағы аралық аймақтардың символдарының қосындысын алу керек. Суретте сол жақта күн, оң жақта ай бейнеленген. 5, 7, 16 және 17 аймақтардағы қызыл немесе көк өрістер – аралық аймақтар. Жеке өрістердегі мәндерге әр аймақтағы символдардың санын әрбір басым символға енгізілген сақиналар немесе шеңберлер санына көбейту арқылы жетуге болады. 5-аймақтағы арнайы символдарға олардың санымен көрсетілгендей "38" мәні берілген. (Мысалы: 12-аймақта 5 концентрлі шеңбермен қоршалған дөңгелек дискісі бар 20 рет қайталанатын №14 символдары басым. Осылайша, символдың мәні бар. №14-тің үлкен қайталанулары арасында орналасқан кіші сақиналы символдар жай ғана әшекей деп есептеліп, есепке алынбайды.) Осы жүйе арқылы шапқыштарды луносолярлық күнтізбе жүйесін есептеу үшін, яғни айлық немесе күндік күндерді тікелей оқу үшін, сондай-ақ олардың арасындағы конверсия үшін пайдалануға болады. Кесте түпнұсқа алтын шапқыштар сияқты қолданылуы мүмкін. Белгілі бір уақыт аралығындағы күндердің санын анықтау үшін (сары өрістер) жоғарыдағы түсті өрістердің мәндерін қосып, аралық қосындыға жетуге болады. Егер қызыл аралық аймақтардың кез келгені енгізілсе, олардың қосындысын алу керек. Бұл ай жүйесінде 12, 24, 36, 48, 54 және 57 синодикалық айларды және 12, 18, 24, 36, 48, 54 және 57 күн айларын (яғни тропикалық жылдың он екі бөлігін) есептеуге мүмкіндік береді. (Мысалы: Ай жүйесіндегі 54 айлық циклді анықтау үшін 3-тен 21-ге дейінгі жасыл немесе көк аймақтардың сандық мәндерін қосып, 1739 күнге жетеді. Осыдан 5, 16 және 17-қызыл "аралық" өрістердің мәндерін алып тастағанда, нәтижесі 54 синодикалық ай немесе әрқайсысы 29,5305 күнді құрайды.) Астрономиялық дәлдікке 2 күндік жалпы айырмашылық, қола дәуірінде синодикалық және күн айларын байқаудың сәл дәлдігінің нәтижесі болуы мүмкін. Еберсвальд қазынасының алтын табақтарында да осындай белгілер кездеседі. Берлиндегі Neues Museum мәліметінше: "Эберсвальде қорындағы алтын ыдыстарда Берлиннің алтын шапқышындағыдай күн мен дөңгелек символдар бар. Олардың кейбіреулерінде күнтізбе туралы мәліметтер де бар".

It is assumed that the golden hats served as religious insignia for the deities or priests of a sun cult then widespread in Central Europe. Their use as headgear is strongly supported by the fact that the three of four examples have a cap like widening at the bottom of the cone, and that their openings are oval (not round), with diameters and shapes roughly equivalent to those of a human skull. The figural depiction of an object resembling a conical hat on a stone slab of the King's Grave at Kivik, Southern Sweden, strongly supports their association with religion and cult, as does the fact that the known examples appear to have been deposited (buried) carefully. of the Berlin example, which is fully preserved, claimed that the symbols possibly represent a lunisolar calendar. The object may have permitted the determination of dates or periods in both lunar and solar calendars. Since an exact knowledge of the solar year was of special interest for the determination of religiously important events such as the summer and winter solstices, if astronomical knowledge was depicted on the Golden Hats it would have been of high value to Bronze Age society. Whether the hats themselves were indeed used for determining such dates, or whether they even represented such knowledge, remains unknown. The functions hypothesized so far would permit the counting of temporal units of up to 57 lunar months. A simple multiplication of such values could also permit the calculation of longer periods, e. g. metonic cycles. Each symbol, or each ring of a symbol, may represent a single day. Apart from ornament bands incorporating differing numbers of rings there are seemingly special symbols and zones in intercalary areas, which may have had to be added to or subtracted from the periods in question. The system of this mathematical function incorporated into the artistic ornamentation has not been fully deciphered so far, but a schematic study of the Berlin Golden Hat and the periods it may delimit has been attempted. In principle, according to this theory, starting with zone Z , a sum is achieved by adding a relevant contiguous number of neighbouring sections: Z Z To reach the equivalent lunar or solar value, from this initial sum must be subtracted the sum of symbols from the intercalary zone(s) within the area counted. The illustration depicts the solar representation on the left and the lunar one on the right. The red or blue fields in zones 5, 7, 16, and 17 are intercalary zones. The values in the individual fields are reached by multiplying the number of symbols per zone with the number of rings or circles incorporated in each predominant symbol. The special symbols in zone 5 are assigned the value of "38", as indicated by their number. (For example: Zone 12 is dominated by 20 repetitions of punched symbol No. 14, a circular disc symbol surrounded by 5 concentric circles. Thus, the symbol has the value of The smaller ring symbols placed between the larger repetitions of No. 14 are considered as mere ornaments and thus not counted.) Through this system, the hats could be used to calculate a lunisolar calendar system, i. e. a direct reading in either lunar or solar dates, as well as the conversion between them. The table can be used in the same way as the original Golden Hats may have been. To determine the number of days in a specific time period (yellow fields), the values of the coloured fields above are added, reaching an intermediate sum. If any of the red intercalary zones are included, their sum has to be subtracted. This allows the calculation of 12, 24, 36, 48, 54, and 57 synodic months in the lunar system and of 12, 18, 24, 36, 48, 54, and 57 solar months (i. e. twelfths of a tropical year). (For example: To determine a 54 month cycle in the lunar system, the numerical values of the green or blue zones 3 to 21 are added, reaching a sum of 1,739 days. From this, the values of the red 'intercalary' fields 5, 16, and 17 are subtracted, The result is or 54 synodic months of 29.5305 days each.) The overall discrepancy of 2 days to the astronomically accurate value is probably the result of a slight imprecision in the Bronze Age observation of synodic and solar month. Similar symbols are found on the gold bowls of the Eberswalde hoard. According to the Neues Museum, Berlin: “Gold vessels in the Eberswalde hoard bear sun and circular symbols like those on the Berlin gold hat. Some of these contain calendrical information as well."

Өндiру

Осы уақытқа дейін белгілі алтын бас киімдер 85–90% алтын, шамамен 10% күміс және мыс пен қалайының іздері бар (әрқайсысы 1% -дан аз) алтын қорытпасынан жасалған. Олар тігісіз, бір бөліктен тұратын алтын жапырақтан соғылып жасалған, қалыңдығы (Шифферштадт) және (Берлин) арасында. Осылайша, олардың өлшеміне қарағанда, бұл конустар өте жеңіл. Езельсдорф мысалының биіктігі тек екеніне қарамастан, салмағы бар. Материалдың трибологиялық қасиеттеріне байланысты, ол деформация артқан сайын қатаюға бейім (мықтылыққа қараңыз), бұл жарылу мүмкіндігін арттырады. Жарылудан сақтану үшін өте біркелкі деформация қажет болған. Сонымен қатар, материалды кем дегенде 750 °C (1382 °F) температураға дейін қайта-қайта қыздыру арқылы жұмсарту қажет еді. Алтын қорытпаның балқу температурасы салыстырмалы түрде төмен, шамамен 960 °C (1760 °F) болғандықтан, температураны өте мұқият бақылау және бетінің кез келген бөлігінің балқуын болдырмау үшін изотермиялық қыздыру процесі қажет болған. Осы мақсатта, қола дәуірінің шеберлері, қыш ыдыстар жасау үшін қолданылатын сияқты, көмір отты немесе пешті пайдаланған. Температураны ауа қосып, үрлегіш көмегімен ғана реттеуге болады. Сол кездегі трибологиялық жағдайларды және техникалық мүмкіндіктерді ескере отырып, тіпті әшекейсіз алтын бас киімді жасау да үлкен техникалық жетістік болар еді. Кейіннен алтын бас киімдерге металға қашалған радиалды әшекейлі жолақтар қосылған. Мұны іске асыру үшін, олар ағаш шайыры мен балауыздан жасалған мастика немесе шөгіндімен толтырылған болуы мүмкін; Шифферштадт үлгісінде оның іздері сақталған. Жұқа алтын жапырақ қашау арқылы құрылымдалған: жеке символдарды бейнелейтін мөр сияқты құралдар немесе қалыптар алтынның сыртқы бетіне қайта-қайта басылған (немесе орап алынған). Тарақтар да қолданылған.

Көрмелер

Алтын бас киімдер алғаш рет 1999 жылы Бонн қаласында өткен «Қола дәуірінің құдайлары мен батырлары: Одиссей заманындағы Еуропа» көрмесінде салыстыру үшін жиналып, осы арқылы Қола дәуірі Еуропасының мәдени контекстінде қарастырылды. Көбінесе олар Берлиндегі (Museum für Vor und Frühgeschichte), Шпейердегі (Historisches Museum der Pfalz, Шифферштадт нусқасы), Нюрнбергтегі (Germanisches Nationalmuseum, Эцельсдорф нусқасы) және Сен-Жермен-ан-Лайдегі (Musée d'Archéologie Nationale) жеке-жеке музейлерде сақталады.