Кіріспе

Эмоцияны немесе сезімді білдіру үшін қолданылатын сөз немесе тіркес.
Интеръекция – өздігінен айтылатын, кенеттен туындаған сезімді немесе реакцияны көрсететін сөз немесе тіркес. Бұл өте алуан түрлі категория, соның ішінде таңданулар (ау! , уау! ), қарғыстар (қалай болсын! ), сәлемдесулер (сәлем, қоштас), жауап сөздері (жарайды, о, м-м, ә?), ойлану белгілері (ұм, э, мм) және басқа да сөздер (тоқта, керемет) кіреді. Әртүрлілігіне байланысты, интеръекциялар санаты басқа да бірнеше категориялармен, мысалы, дөрекі сөздермен, сөз тіркестерімен және толықтырушы сөздермен қабаттасады. Интеръекцияларды қолдану және лингвистикалық тұрғыдан талқылау грек және латын тілдеріндегі модисстер арқылы көп ғасырлар бойы тарихи тұрғыдан зерттелген.

Тарихи жіктелуі

Грек және латын зиялылары, сондай-ақ Модисттер тарих бойы тілдегі леп сөздерге қатысты әртүрлі көзқарастар қалыптасуына үлес қосты. Әдетте, леп сөздерді үш түрлі мағынаға жіктеуге болады: ынталандыру, эмоционалдық немесе танымдық.

Аралас сөздер және басқа да сөз кластары

Интержекциялар кейде бөлшектер ретінде жіктеледі, бұл барлық категорияға қосымша сөздер мен ономатопея кіреді. Бұл сөз түрлерінің ортақ ерекшелігі – олар өздігінен қолданылуы мүмкін және оңай иілуге келмейді, бірақ басқа жағынан бірнеше қағида бойынша ерекшеленеді. Интержекциялар мен ономатопеяның басты айырмашылығы – интержекциялар көбінесе оқиғаларға жауап ретінде айтылады, ал ономатопея оқиғаларды имитациялау болып қарастырылуы мүмкін. Интержекцияларды «go» етістігінің түрінен кейін келетін сөздермен (мысалы, «he went ‘ouch!’») шатастыру орынды, бұл жағдайда олар қозғалыс тәсілін сипаттағандай көрінеді (салыстырыңыз: «Ол жылдам жүрді»). Дегенмен, бұл тек сыртқы ұқсастық, себебі бірінші мысалдағы «go» етістігі бірде-бір жерге бару әрекетін білдірмейді. Интержекция мен қосымша сөзді ажыратудың бір жолы – сөз тіркесіндегі элементтің кімге тиесілі екенін анықтау. Егер сөйлемнің жолдамасы да сол элементті айтса (мысалы, «ау!» бірінші мысалда), онда ол қосымша сөз бола алмайды. Олардың мағынасы белгілі болғанымен (мысалы, «Уау!» = таңғалу), жағдайға байланысты сілтемелік элементі де бар. Мысалы, «Уау!» интержекциясын қолдану сөйлеуші мен оны таң қалдырған нәрсе арасындағы қатынасты білдіреді. Сонымен қатар, дөрекі сөздер де тілге тән және әртүрлі болады. Алайда, әлеуметтік қарым-қатынасты басқаратын интержекциялар тілдерде көбірек ұқсастықтарды көрсетуі мүмкін. Мысалы, «Хм?» сөзі, егер біреудің айтқанын түсінбегенде қолданылса, әлемнің 31 тілінде ұқсас, бұл оның жалпыға ортақ сөз болу мүмкіндігін көрсетеді. «О!» (шамамен, «енді түсіндім») және «Мм/м хм» (мағынасы «сөйлей бер, тыңдап отырмын») интержекцияларына да ұқсас байқаулар жасалған. Тілдерде интержекциялар көбінесе басқа сөздерде сирек кездесетін ерекше дыбыстар мен буын түрлерін қолданады. Мысалы, «брр» және «шш!» сияқты интержекциялар тек дауыссыз дыбыстардан тұрады, ал барлық тілдерде сөздерде кем дегенде бір дауысты дыбыс болуы керек. Ал кейбір сөздер, мысалы «тут-тут» және «ахэм», қалыпты сөздер сияқты жазылса да, оларды айту кезінде тілдік шертулер немесе тамақты тазалау қажет болады. Кейбір интержекциялардың фонетикалық ерекшелігі оларды дәстүрлі түрде тілдің шегінен тыс деп есептеуге себеп болған.

Ағылшын тілінен мысалдар

Бірнеше ағылшын тіліндегі леп сөздер дыбыстарды қамтиды немесе олар әдеттегі ағылшын фонетикалық тізімінде жоқ (немесе өте сирек) сөздерге қарағанда дыбыстар болып табылады. Мысалы:
Ахем («Назар салып тыңдаңыз!») ағылшын тілінің кез келген диалектісінде комектік тоқтату немесе а дыбысын қамтуы мүмкін; комектік тоқтату американдық ағылшын тілінде, кейбір британдық диалекттерде және неміс тілі сияқты басқа тілдерде кең таралған. Гах («Гах, ештеңе істеуге болмайды!») дыбысымен аяқталады, ол әдеттегі ағылшын сөздерінде кездеспейді. Псст («Жақыннан тыңда!») – толығымен дауыссыз буын, оның дауыссыз тіркесі әдеттегі ағылшын сөздерінің басында кездеспейді. Шш («Тынық!») – тағы да толығымен дауыссыз буынды сөз. Tut tut («Сенің үніңе!»), сондай-ақ tsk tsk деп те жазылады, толығымен тілмен шығарылатын дыбыстардан тұрады, олар бірнеше африкалық тілдерде қалыпты сөйлеудің белсенді бөлігі болып табылады. Бұл тіс дыбысы. (Бұл сөздің әдеби айтылуы да бар.) Уф («Жаман!») ағылшын тілінің бірнеше аймақтық диалектілеріне ғана тән, бірақ испан, неміс, гэль және орыс тілдерінде жиі кездесетін, артқы тіл дыбыстық үнді дыбысымен аяқталады. Уиу немесе фью («Қандай жеңілдік!»), сондай-ақ шью деп те жазылады, еріндермен шығарылатын дыбыспен басталуы мүмкін, ол еріндер арқылы күшті ауамен айтылатын дыбыс. Бұл дыбыс Суки (Жаңа Гвинея тілі), Эве және Логба (Гана мен Тогода сөйленетін) тілдерінде кең таралған. Ох, жоқ («О, жоқ!») комектік тоқтатуды қамтиды. Иә («Иә») дауыстымен аяқталады, немесе кейбір диалекттерде қысқа дауысты немесе созылған дауысты, олардың ешқайсысы кез келген ағылшын сөздерінің соңында кездеспейді.