Кіріспе

Тектоникалық тақталардың соқтығысуы нәтижесінде таулар пайда болды. Вариска немесе Герциний оргенезі – Еурамерика (Лаурсия) мен Гондвананың Кей палеозой дәуіріндегі континенттік соқтығысуынан Пангея суперконтинентінің қалыптасуына себеп болған геологиялық тау пайда болу оқиғасы.

Номенклатура

Вариска атауы ортағасырлық латын тілінен алынған, бұл термин герман тайпасы Вариски мекендеген Вариша аймағының атауынан шыққан. (Варрискит – Германиядағы Саксонияның Вогтланд аймағында алғаш рет табылған сирек кездесетін жасыл минерал, ол Вариска белдеуінде орналасқан және сол этимологиялық түбірге ие.) Ал Герциний атауы Герциний орманнан шыққан. Екі сөз де геологтардың далалық зерттеулерінде байқаған бағыттарды сипаттау үшін қолданылған, вариска – оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа, герциний – солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа. Вариска бағыты Германия мен көршілес елдердегі ежелгі бүктемелі белдеулердің бағытын көрсетті, ал мағынасы бағыттан бүктемелі белдеудің өзіне ауысты. Вариска бүктемелі белдеуін зерттеудегі алғашқы зерттеушілердің бірі – неміс геологы Франц Коссмат, ол 1927 жылы Еуропа Варискидтерінің әлі де қолданыстағы жіктемесін жасады. Германиядағы Харц тауларының бағытын сипаттаған Герциний атауы да ұқсас мағыналық өзгеріске ұшырады. Бүгінде Герциний көбінесе Варисканың синонимі ретінде қолданылады, бірақ одан азырақ таралған. АҚШ-та бұл термин тек еуропалық орогендерді сипаттау үшін қолданылады, ал Аппалачи тауларындағы сол кездің және генетикалық байланысты тау құрылысының кезеңдері басқаша аталады. 1960 жылдардан бері Вариска терминінің мағынасы тағы өзгерді. Геологтар оны көбінесе палеозойдың соңғы кезеңіне, шамамен 380-280 миллион жыл бұрын қалыптасқан бүктемелі белдеулер мен орогендік фазаларды сипаттау үшін қолдана бастады. Кейбір жарияланымдар Вариска терминін одан да жас жастағы бүктемелі белдеулер үшін де қолданады, бұл Солтүстік Америка мен Еуропаның Гондвана-Лавразия соқтығысуымен байланысты термин ретіндегі бастапқы мағынасынан ауытқуды білдіреді.

Тарату

Солтүстік Америка мен Еуропаның Вариска белдеуіне Португалия мен Испания (Галиция және Пиренейлер), оңтүстік-батыс Ирландия (яғни Мунстер), Корнуолл, Девон, Пемброкшир, Говер түбегі және Гламорган алқабындағы таулар кіреді. Оның әсері Францияда Бретаньден бастап, Париж бассейнінің төменгі жағындағы Арденне, Орталық Массив, Вогез және Корсикаға дейін байқалады. Вариска белдеуі Италиядағы Сардинияда және Германияда қайта пайда болады, онда Рейн массиві (Арденне, Эйфель, Хунсрюк, Таунус және Орта Рейн аңғарының екі жағындағы басқа да аймақтар), Қара орман және Харц таулары куәлік ретінде сақталған. Оңтүстік Иберияда бұл өте ерекше күдікті террандар арасындағы классикалық қисық сызықты жарылым аймағымен белгіленеді, және Альгарве солтүстігіндегі кең белдеуде жоғары дәрежелі метаморфты және төмен дәрежелі шөгінді тау жыныстары арасындағы пластикалық деформацияның айқын белгілері көрінеді, бұл Андалусияның солтүстік бөлігі мен Оңтүстік Экстремадура автономды аймағына дейін созылады. Чехия мен Польшаның оңтүстік-батысындағы Богемия массиві – Еуропадағы Варисканың жер қыртысы деформациясының өзгертілмеген белдеуінің шығыс шеті. Оңтүстік-шығыстағы Варисканың одан әрі дамуы жартылай жасырылған және Альпілік орогенезімен жабысқан. Альп тауларында Вариска ядросы Меркантур, Пелвукс, Белледонн, Монблан және Аар массивімен құрылған. Динар, грек және түрік тау тізбектері Варисканың оңтүстік-шығыс соңы болып табылады. Вариска АҚШ және Канададағы Акадия және Аллегения орогенезімен бір мезгілде болды, бұл Оуачита және Аппалачи тауларын қалыптастыруға жауапты болды. Солтүстік Америкадағы Варисканың бүктемелі белдеулеріне Жаңа Англия, Жаңа Шотландия және Ньюфаундленд және Лабрадор кіреді. Солтүстік-Батыс Африкадағы Марокконың Мезета және Анти-Атлас таулары Аппалачи тауларымен тығыз байланысты және Юра кезеңінде Атлант мұхиты ашылғанға дейін Аппалачи орогенезінің шығыс бөлігін құрады. "Вариска" таулары кең хронологиялық мағынада Урал, Памир, Тянь-Шань және Азияның басқа бүктемелі белдеулерін қамтиды.

Құрылу

Варискалық орогенез әртүрлі микропластиналар мен гетерохрондық соқтығыстардың күрделі гетерогендік жиынтығын қамтиды, бұл пластиналық тектоникалық процестерді нақты қайта құруды қиындатады. Силур дәуіріндегі Каледон орогенезін тудырған пластиналардың конвергенциясы, кейінгі девон және карбон кезеңдерінде Вариска орогенезін қалыптастыруды жалғастырды. Екі орогенез де суперконтиненттің – Пангеяның құралуына әкелді, ол карбонның соңында негізінен аяқталды. Ордовик дәуірінде Гондвана деп аталатын құрлық массасы (қазіргі Оңтүстік Америка, Африка, Антарктида, Арабия, Үндістан субконтиненті, Зеландия және Австралия) Жер шарының бір жағында Оңтүстік полюс пен Экватор арасындағы кеңістікті алып жатты. Батысында тағы үш масса: Лаврентия, Сібір және Балтика, үшбұрыштың төбелерінде орналасқандай еді. Олардың оңтүстігінде үлкен архипелаг – Авалония терраны, ордовик дәуірінің басында Солтүстік Гондвананың шетінен бөлініп шықты. Силур мен ерте девон кезеңдерінің соңында Балтика мен Лаврентия бір-біріне қарай жылжып, арасындағы Япет мұхитын жапты. Олар Каледон орогенезінде соқтығысып, Солтүстік Американың, Гренландияның, Британ аралдарының және Норвегияның Каледонид тауларын құрды. Авалонияның оңтүстігіне қарай теңіз түбінің жылжуы оны солтүстік Лаврентияға қарай итеріп, Каледон орогенезінің акадий фазасында солтүстік Аппалачи тауларын көтеріп шығарды. Сол уақытта Авалония мен Балтика арасындағы Торнквист теңізі толығымен жабылды. Осылайша Авалония жаңа Еврамерика құрлығының оңтүстік жағалауын құрады (Лаурсия, қазіргі Солтүстік Америкадағы Ежелгі Қызыл құмтас құрлығы, Британ аралдары, Солтүстік Германия, Скандинавия және Батыс Ресей). Девонның соңында және карбон дәуірінде Оңтүстік Еуропаның Арморика архипелагы, ол Авалониядан кейін Гондванадан ордовик кезінде бөлініп шыққан, Авалонияға итеріліп, Каледонид/Аппалачианның шығысында Солтүстік Америка/Еуропалық Варисканың екінші жотасын құрады. Гондвананың Лавруссиямен соқтығысуы ерте карбон кезеңінде болды, Вариска белдеуі өз орнында және белсенді дамып жатқан кезде. Карбон дәуірінің соңында Гондвана оңтүстік Оңтүстік Америка мен солтүстік-батыс Африка арқылы батыс жағынан Лавруссиямен бірікті. Сібір солтүстік-шығыстан жақындап келе жатты, Лавруссиядан тек таяз сулар ғана бөліп тұрды. Сібірмен соқтығысу соңғы палеозойда Урал тауларын құрып, Пангеяның қалыптасуын аяқтады. Шығыс Лавруссия әлі де Гондванадан Палеотетис мұхитымен бөлінген еді. Мезозой дәуірінің триас кезеңінде жануарлар Сібірден Солтүстік полюс арқылы Антарктидаға дейін, Оңтүстік полюс арқылы мұхит кедергісіз қозғала алатын. Мезозой дәуірінде Атлантиканың жарылуы және кейіннен ашылуы Пангеяны екіге бөлді. Нәтижесінде, Балтиканың сол кездегі шетіндегі Вариска белдеуі Аппалачи тауларынан жүздеген шақырым қашықтыққа жылжыды.