Кіріспе

Апокалиптикалық библиялық тіркес "Қиындықтың жексұрындығы" – бұл Даниял кітабында б.з.б. 2 ғасырда грек патшасы Антиох IV Эпифанның яһуди ғибадатханасындағы күнделікті екі рет шалынатын құрбандықты немесе осындай құрбандықтар шалынған жерді, түркі дінді құрбандықтармен ауыстыруын сипаттайтын тіркес. Біздің заманымыздың 1 ғасырында, Иерусалим мен ғибадатхананың 70 жылы римдіктер тарапынан қиратылуы аясында, Ізгі хабар жазушылары осы тіркесті пайдаланды. Марк Ізгі хабарында Исаның Екінші келуі туралы айтқан сөзінде "қиындықтың жексұрындығына" сілтеме жасайды. Матай және Лұқа Ізгі хабарларының авторлары Марктан олардың параллель мәтіндерін алғандығы кеңінен қабылданады. Матай 24:15–16 Даниялға сілтеме жасайды, ал Лұқа 21:20–21 рим армиясын сипаттайды ("Егер Иерусалимді әскерлер қоршап тұрғанын көрсеңдер..."); осы үш хабарда да авторлар болашақтағы эсхатологиялық (яғни, соңғы заман) оқиғаны, және мүмкін, антихристтің іс-қимылдарын есінде ұстаған болуы мүмкін.

Даниял кітабы

Даниял кітабының 1–6 тараулары б.з.д. 4-ғасырдың соңы мен 3-ғасырдың басында яһуди қауымдастығы арасында кең таралған халық ертегілерінің жиынтығы ретінде пайда болды. Сол кезде Иерусалимдегі яһуди ғибадатханасының құрбандық тағында күніне екі рет, таңертең және кешке қой құрбан етілетін. Б.з.д. 167 жылы грек Селевкид әулетінің патшасы Антиох IV Епифан, Палестинаны билеген кезде, бұл дәстүрді тоқтатты. Осыған жауап ретінде, Даниялдың 7–12 тараулары, яһудилерді осы қауіп-қатерден аман қалатындарына сендіру үшін қосылды. Даниял 8-де бір періште екіншісінен «әрекетсіздікке ұшыратқан бұзықтық» қанша уақытқа созылатынын сұрайды; Даниял 9-да «келе жатқан князь» туралы айтылады, ол «құрбандық пен дұғаны тоқтатып, олардың орнына қорқынышты нәрсені орнатады»; Даниял 11-де «әрекетсіздікке ұшыратқан қорқынышты нәрсені» орнататын мақтаншақ шетелдік патшаның тарихы баяндалады; ал Даниял 12-де пайғамбарға «үздіксіз соғымдық құрбан тоқтатылып, қорқынышты нәрсе орнатылғаннан» кейін қанша күн өткенін айтылады. Ескі, кең таралған пікірлердің бірі «қорқынышты нәрсені» финикиялық Баал Шамин құдайының «Аспан Иесі» деген есімді кемсітуші (немесе дисфемизм) ретінде қарастыру болды; Библостың Фило Баал Шаминді грек аспан құдайы Зевспен теңестірді, ал Иерусалимдегі ғибадатхана Зевске арналып қайта жаңартылғанда (2 Маққабилер 6:2-ге сәйкес), ескі түсіндірушілер «қорқынышты нәрсені» грек аспан құдайының мүсіні ретінде қарастыруда Порфирийді ұстанды. Соңғы кезде, бұл сілтеме ғибадатхананың құрбандық тағына бекітілген қасиетті тастарға (мүмкін метеориттерге) қатысты болуы мүмкін деген ұсыныстар жасалды, олар жазықша табыну үшін қолданылған, өйткені мұндай тастардың қолданылуы Канаандық және Сириялық культтерде жақсы белгілі. Екі ұсыныс та тым болжамды, немесе кемшікті талдауға негізделген, немесе Даниял кітабындағы тиісті контекстке сәйкес келмейтіндігі үшін сынға алынды; және соңғы зерттеулер «қорқынышты нәрсені» тыйым салынған екі күндік яһудилік құрбандықты алмастырған жазықша табынушылық құрбандықтарына (салыстырыңыз, Даниял 11:31, 12:11; 2 Маққабилер 6:5) немесе мұндай құрбандықтар жасалған жазықша табынушылық алтарына сілтеме ретінде қарастырады.

Жаңа Келісім

63 жылы римдіктер Иерусалимді басып алды және Яһудея Рим империясының форпостына айналды, бірақ 66 жылы яһудилер римдіктерге қарсы көтерілді, себебі олардың ата-бабалары Антиохқа қарсы көтерілген еді. Нәтижесінде туған Бірінші яһуди-рим соғысы 70 жылы Рим генералы Титус легиондарымен Иерусалимді қоршап алып, соңында басып алғанда аяқталды; қала мен ғибадатхана толығымен қиратылды, ал келесі ғасырдың бірінші үштен бір бөлігіне дейін сол жерде тек рим әскери лагері болды. Осы оқиғаларға байланысты Ізгі хабарлар жазылды, Марк шамамен 70 жылы, ал Матай мен Лұқа 80-85 жылдары. Авторлардың ешқайсысы Исаның өмірін өз көзімен көрген куәгер емес екені және Марк Матай мен Лұқаның «қиратушы жексұрындық» туралы жазбаларының бастау көзі болғаны анық. Марк жазған Ізгі хабардың 13-тарауы Исаның Адам Ұлының қайта оралуы және Құдай Патшалығының келуі туралы айтқан сөзін қамтиды, бұл «қиратушы жексұрындықтың» пайда болуымен белгіленеді. Ол Исаның ғибадатханада шәкірттеріне «мұнда тас үстіне тас қалмайды, бәрі қиратылады» деп хабарлаған сөздерімен басталады; шәкірттер бұл қашан орын алатынын сұрайды, ал Марк 13:15-те Иса оларға былай дейді: «Егер сендер қиратушы жексұрындықты оның орнына қойылмаған жерде тұрғанын көрсеңдер (оқырман түсінсін), онда Яһудеядағылар тауларға қашып құтылсын» (Марк 13:14). Марк терминологиясын Даниял кітабынан алған, бірақ автор пайғамдарлықтың өзінің заманында орындалатынын көрсетеді, бұл Марк 13:30-да «осы ұрпақ бұл оқиғалардың бәрі орын алудан бұрын өтпейді» деп айту арқылы нақтыланады. Даниялдың «жексұрындығы» ықтимал түрде, бейшаралық құрбандықтар шалынған пұтхана болса, Марк «тұрған» сөзі үшін еркек түрін қолданады, бұл нақты тарихи тұлғаны білдіреді: бірнеше үміткерлер ұсынылды, бірақ ең мүмкіні Титус. Көптеген ғалымдар Матай мен Лұқаның «қиратушы жексұрындық» туралы жазбаларын жазғанда Марктан алғанын сенеді. Матай 24:15-16 Марк 13:14-ке жақын: «Сондықтан сендер Даниял пайғамбар айтқан қиратушы жексұрындықты киелі орында тұрғанын көрсеңдер (оқып отырғандар түсінсін), онда Яһудеядағылар тауларға қашып құтылсын!» Бірақ Марктан айырмасы, Матай бейтарап түрдегі сөзді қолданады және Даниялды мәтіннің пайғамбарлық көзі ретінде нақты көрсетеді. Лұқа 21:20-21 «жексұрындықты» толығымен жоққа шығарады: «Бірақ сендер Иерусалим армиялармен қоршалғанда оның қирауы жақындағанын біліңдер. Сонда Яһудеядағылар тауларға қашып құтылсын, ал қаладағылар шығып кетсін, және елдегілер қалаға кірмесін». Үшінде де авторлар болашақтағы эсхатологиялық (яғни, соңғы уақыт) оқиғаны және мүмкін антихристтің іс-әрекеттерін есінде ұстаған болуы мүмкін.